Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Λευκωσία, αποστολή
Ο Ευριπίδης, ο «από σκηνής φιλόσοφος», τολμηρός και νεωτεριστής, σοκάρει με τη θεματολογία του και τις καινοτόμες τεχνικές του το κοινό της εποχής του. Εκφράζει τον καιρό της αμφισβήτησης, της ρευστότητας, της αναζήτησης, ενώ τη γραφή του τροφοδοτούν φιλοσοφικά, ρητορικά και λυρικά στοιχεία. Δημιουργεί δραματικά πρόσωπα με μοντέρνες αντιηρωικές πινελιές, εστιάζοντας στο ψυχολογικό τους βάθος. Αφουγκράζεται την ανάγκη της εποχής του «για λιγότερο γνωστές και μερικές φορές επινοημένες ή περίεργες ιστορίες, με ολοένα και πιο περίπλοκες υποθέσεις» γράφει ο Τζον Γκίλμπερτ στο δοκίμιό του «Ο Ευριπίδης και η εξέλιξη της αρχαιοελληνικής τραγωδίας».
Στον «Ιωνα» δημιουργεί ένα έργο περιπέτειας και πλεκτάνης με αίσιο τέλος, μία τραγωδία με έντονα κωμικά στοιχεία. «Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι ο Ευριπίδης δεν είχε αίσθηση του χιούμορ, καθώς οι τραγωδίες του είναι συχνά αστείες» γράφει η αμερικανίδα κλασικίστρια Ρουθ Σκόντελ στο δοκίμιό της «Η βιογραφία του Ευριπίδη». Η πιο ανάλαφρη χρήση της γλώσσας και οι σκηνές με κωμικά στοιχεία δεν «βλάπτουν το κανονικό “τραγικό” ύφος», σύμφωνα με τον Τζον Γκίλμπερτ.
Ο Ευριπίδης γράφει τον «Ιωνα» την περίοδο της Σικελικής Εκστρατείας, που είχε ολέθρια αποτελέσματα για την αθηναϊκή δημοκρατία, επιθυμώντας να τονώσει τη σημασία της αυτοχθονίας των Αθηναίων, της σχεδόν αυτονόητης ηγεμονίας τους στους Ιωνες, οι οποίοι έχουν θεϊκή καταγωγή, καθώς γενάρχης τους είναι ο Ιωνας που αποδεικνύεται ότι είναι γιος του Απόλλωνα. Η μητέρα του Ιωνα, Κρέουσα, είχε πατέρα τον Ερεχθέα, ιδρυτή της Αθήνας. Αρα, όσοι προέρχονται από τον Ιωνα έχουν θεϊκή καταγωγή και είναι αυτόχθονες Αθηναίοι. Μέσα από τον «Ιωνα», ο Ευριπίδης δημιουργεί τη συλλογική ταυτότητα που έχουν ανάγκη οι εμπόλεμοι Αθηναίοι. Ιωνας σημαίνει «ερχόμενος» ή «πορευόμενος». Είναι αυτός που από την αφάνεια και την ανωνυμία έρχεται και καθίσταται γενάρχης.
Το ζήτημα ταυτότητας είναι κομβικής σημασίας στον «Ιωνα» του Ευριπίδη. Στην αρχή του αρχαίου ποιήματος, «Ο Ιων είναι στον μέγιστο βαθμό περιθωριακός: ένας δούλος, χωρίς γονείς, χωρίς πόλη και χωρίς όνομα. Μέσω των γεγονότων του δράματος, ο δούλος Ιων θα γίνει ελεύθερος, ο νόθος έκθετος ανακαλύπτει ότι ανήκει στους αυτόχθονες που εκπροσωπούν την απόλυτη νομιμότητα στην Αθήνα, και ο νέος χωρίς όνομα επιστρέφει στην πατρίδα του για να ανδρωθεί» γράφει η Μέρι Εμποτ στο δοκίμιό της «Περιθωριακοί χαρακτήρες».
Παιγνιώδεις αμφισημίες
«Ο αρχαίος ελληνικός νους είχε μια ειδική τάση να κατατάξει τον κόσμο σε όρους διττότητας και αντιστοιχίας. Οι έλληνες τραγικοί ποιητές στήνουν συχνά ζεύγη από σκηνές και σχεδόν πάντοτε προβάλλουν τις ομοιότητες για να τονίσουν τις διαφορές. Η αντανάκλαση του καθρέφτη, η ηχώ, το είδωλο, ο παραλληλισμός, το ζευγάρωμα είναι βασική δυνατότητα για τον καλλιτέχνη να μπορεί να κάνει χωριστά διαφορετικά γεγονότα να φανούν ότι είναι επίσης όμοια» γράφει ο βρετανός κλασικιστής Ολιβερ Τάπλιν στο βιβλίο του «Η αρχαία ελληνική τραγωδία σε σκηνική παρουσίαση».
Αυτούς ακριβώς τους παραλληλισμούς, τις αντιστοιχίες και τους αντικατοπτρισμούς του ευριπίδειου έργου αξιοποιεί «δι’ εσόπτρου εν αινίγματι» ο Θωμάς Μοσχόπουλος στην παράστασή του, σε παραγωγή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (ΘΟΚ). Βλέπουμε, δηλαδή, την αμφισημία των καταστάσεων, των χαρακτήρων, τη συνολική ευριπίδεια αντίληψη για τον κόσμο έμμεσα, αινιγματικά, σαν μία αντανάκλαση στα γυαλιά ηλίου με καθρέφτες που φορούν όλοι οι ερμηνευτές και κυρίως στα πολλαπλά κάτοπτρα που απαρτίζουν το ευφυές σκηνικό του Βασίλη Παπατσαρούχα. Με ακρίβεια φαινομενολόγου, ο Μοσχόπουλος οδεύει από το φαίνεσθαι στο είναι, από το τραγικό στο κωμικό και τανάπαλιν. Η σκηνοθετική του ανάγνωση, ακολουθώντας πιστά το κείμενο – το οποίο έχει αποδώσει ο ίδιος εύρυθμα – δομείται πάνω στη ρήση του Ηρακλείτου «εδιζησάμην εμεωυτόν», δηλαδή, «αναζήτησα τον εαυτό μου». Ο Ιωνας ανακαλύπτει στην πορεία του έργου την καταγωγή του, γνωρίζει καλύτερα τις ρίζες του και συνεπώς και τον εαυτό του. Ο Γιάννης Τσουμαράκης στον ομώνυμο ρόλο αποδίδει με ενάργεια τη νεανική αθωότητα του Ιωνα, αλλά δεν είναι διαυγής η μετέπειτα πορεία του προς την αυτογνωσία, ο ρόλος του μοιάζει να είναι υπό διαμόρφωση.
Η θερμοκρασία της παράστασης αλλάζει όταν εμφανίζεται η Κρέουσα της Στέλας Φυρογένη. Τι ερμηνευτική δύναμη, τι τραγικό εκτόπισμα μεγατόνων, τι σκηνική αυτοπεποίθηση. Η Φυρογένη είναι πρωταγωνίστρια παλαιάς κοπής και είναι καιρός να τη γνωρίσουν και οι έλληνες θεατές. Είναι πραγματικά συγκλονιστική, ειδικά στην εξαιρετικά συγκινησιογόνο μονωδία της Κρέουσας, «ένα από τα αριστουργήματα της ελληνικής λυρικής ποίησης» κατά τον Τάπλιν, όπου, ύστερα από σιγή είκοσι χρόνων, μετά τον βιασμό της από τον θεό Απόλλωνα, καρπός του οποίου είναι ο Ιωνας, αφήνει να ξεχυθούν όλα τα έντονα συναισθήματα που έχει βιώσει: οργή, απέχθεια, απελπισία.
Ο Νεοκλής Νεοκλέους ερμηνεύει τον Ξούθο, σύζυγο της Κρέουσας, με χαρακτηριστική κωμική άνεση, όπως και ο Βαλεντίνος Κόκκινος (Παιδαγωγός), ο οποίος έχει χτίσει μια πολύ ενδιαφέρουσα σκηνική χημεία με τη Φυρογένη. Παιγνιώδης και σκαμπρόζος ο διπλός Ερμής του Ανδρέα Κουτσόφτα και του Βασίλη Χαραλάμπους, σαν κάτοπτρο ο ένας του άλλου, μέσω της ευρηματικής – συχνά break dance – χορογραφίας του Φώτη Νικολάου, που προσθέτει στη σύγχρονη όψη της παράστασης. Δυναμική και με ερμηνευτική πυγμή η Αθηνά της Μαργαρίτας Ζαχαρίου.
Στα συν της παράστασης, τα δωρικά και συνάμα φουτουριστικά κοστούμια του Βασίλη Παπατσαρούχα (πλην αυτού της Πυθίας και εν μέρει του Ερμή), οι μουσικές συνθέσεις της Nama Dama (ιδίως όταν βρίσκονται σε ροκ και ραπ διάθεση που ταιριάζει με το ύφος της παράστασης, η οποία βρίσκεται στην κόψη τραγικού και κωμικού) και φυσικά οι ατμοσφαιρικοί φωτισμοί του Γεωργίου Κουκουμά.
