Κατάσκοποι: Από τον Τζέιμς Μποντ ως τον Θου-Βου, οι ρόλοι που «έγραψαν»

Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται εδώ και λίγο καιρό η μεγάλη έρευνα των Αρχών γύρω από την υπόθεση κατασκοπείας στις Ενοπλες Δυνάμεις, με πρωταγωνιστή έναν σμήναρχο 54 ετών, ο οποίος θεωρείται επισήμως ύποπτος για κατασκοπευτικές δραστηριότητες.

Για όλα αυτά δεν μπορούμε φυσικά να προβούμε στον οποιονδήποτε σχολιασμό, πέρα ίσως από το γεγονός ότι αν κάτι τέτοιο συνέβαινε στο εξωτερικό, κατά πάσα πιθανότητα οι σεναριογράφοι θα εργάζονταν ήδη για μια μελλοντική ταινία ή σειρά της τηλεόρασης. Η Ιστορία έχει αποδείξει ότι ο κατάσκοπος είναι ένας άκρως γοητευτικός ήρωας στο οπτικοακουστικό θέαμα.

«Με τον όρο κατάσκοπος εννοούμε το άτομο εκείνο στο οποίο μια κυβέρνηση, μέσω κάποιας υπηρεσίας της ή ενός οργανισμού της, έχει αναθέσει την απόκτηση κρυφά πληροφοριών που αφορούν μια άλλη κυβέρνηση ή μια άλλη χώρα, ανταγωνιστική σε κάποια περιοχή του κόσμου ή εχθρική της» γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου του «101 ταινίες με μυστικούς πράκτορες» ο κριτικός κινηματογράφου και συγγραφέας Δημήτρης Κολιοδήμος.

Ο πλούτος των κινηματογραφικών ταινιών που αφορούν κατασκόπους είναι τεράστιος γιατί κατάσκοπος είναι ο Τζέιμς Μποντ, που επηρέασε (και εξακολουθεί να επηρεάζει) όσο κανείς άλλος το είδος της κατασκοπευτικής περιπέτειας, κατάσκοπος όμως είναι και ο Θου-Βου του Θανάση Βέγγου, του οποίου το σουρεαλιστικό χιούμορ έχει μείνει παροιμιώδες!

Επίσης, παίζοντας κινηματογραφικούς κατασκόπους πολλοί ηθοποιοί είδαν την καριέρα τους να εκτοξεύεται στα ύψη· αρκεί να θυμηθούμε όλους τους ηθοποιούς που υποδύθηκαν τον Τζέιμς Μποντ (Σον Κόνερι, Ρότζερ Μουρ, Τίμοθι Ντάλτον, Πιρς Μπρόσναν, Ντάνιελ Κρεγκ, ακόμα και ο αυστραλός ηθοποιός Τζορτζ Λέιζενμπι), τον Ματ Ντέιμον με τον Τζέισον Μπορν, τον Τζέιμς Κόμπερν με τον Ντερεκ Φλιντ, τον Κρίστοφερ Πλάμερ ως Εντι Τσάπμαν, όπως βεβαίως τον Ιθαν Χαντ με τον Τομ Κρουζ στο franchise «Επικίνδυνη αποστολή» (τα θεμέλια των οποίων βρίσκονται στη σειρά της δεκαετίας του 1960).

 Πώς γεννήθηκε ο 007

Ο Τζέιμς Μποντ, ο κοσμοπολίτης κατάσκοπος της βρετανικής ΜΙ6 που τόσος κόσμος έχει αγαπήσει και του οποίου η καριέρα στον κινηματογράφο άρχισε με τον Σον Κόνερι το 1962 στο «Δρ Νο», γεννήθηκε από τις εμπειρίες στο Πολεμικό Ναυτικό (Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος) του βρετανού συγγραφέα, δημοσιογράφου αλλά και κάποτε μυστικού πράκτορα Αϊαν Φλέμινγκ. Ο Μποντ εμφανίζεται για πρώτη φορά στη δημοσιότητα το 1952 με την έκδοση του «Καζίνο Ρουαγιάλ» που γράφηκε ενώ ο Φλέμινγκ βρισκόταν στην Τζαμάικα προετοιμάζοντας τον… γάμο του. Ο Φλέμινγκ δανείστηκε το ονοματεπώνυμο Τζέιμς Μποντ από τον ορνιθολόγο συγγραφέα ενός βιβλίου για πουλιά, ενώ ο κωδικός 007 έχει τις ρίζες του στους χαρακτηρισμούς απόρρητων εγγράφων από το Γουάιτ Χολ.

Ο Σμάιλι και ο Χάρι Πάλμερ

Οι περιπέτειες του Τζέιμς Μποντ με τους γραφικούς «κακούς», τα επαναστατικά εφέ, τα όμορφα κορίτσια και τις εξωτικές παραλίες προσφέρουν στον θεατή όλα όσα απουσιάζουν από τον «Κατάσκοπο που γύρισε από το κρύο» (1966) του Μάρτιν Ριτ, την υποβλητικότερη ίσως ταινία κατασκοπείας που γυρίστηκε ποτέ με φόντο τον Ψυχρό Πόλεμο. Η πλήρης απομυθοποίηση του «σούπερ» κατασκόπου, η πιστή αποτύπωση του μακιαβελικού ψυχροπολεμικού κλίματος, η ερμηνεία του Ρίτσαρντ Μπάρτον που δεν υπήρξε ποτέ τόσο… ζεστός, η ασπρόμαυρη φωτογραφία του Οσβαλντ Μόρις και φυσικά το κείμενο του Τζον Λε Καρέ, σε βιβλίο του οποίου στηρίζεται το σενάριο, αποκρυσταλλώνονται σε ένα τέλειο σε κάθε τομέα έργο, κυριολεκτικά ανεπανάληπτο. Σε βιβλίο του Λε Καρέ όμως στηρίζεται και η ταινία «Ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι» (2011) του Τόμας Αλφρεντσον με τον Γκάρι Ολντμαν στον ρόλο του Τζορτζ Σμάιλι, ενός… αγέλαστου και αρκετά ταλαιπωρημένου στην προσωπική ζωή του πρώην πράκτορα της Βρετανικής Αντικατασκοπείας, ο οποίος καλείται πίσω στην Υπηρεσία για να δώσει τα έμπειρα φώτα του ανακαλύπτοντας τον πληροφοριοδότη που συνεργάζεται με τους Ρώσους. Ο Ολντμαν προτάθηκε για το Οσκαρ Α’ ρόλου για αυτήν την ταινία, η οποία είχε ήδη γίνει μίνι σειρά του BBC το 1979 με πρωταγωνιστή τον Αλεκ Γκίνες.

Ενας άλλος συγγραφέας που εμφανίστηκε στη δεκαετία του 1960 και πέρασε από τον κινηματογράφο είναι ο Λεν Ντέιτον, δημιουργός του κατασκόπου Χάρι Πάλμερ. Χωρίς την κορμοστασιά, το στυλ και τις άλλες ικανότητες του Τζέιμς Μποντ, ο Πάλμερ κατόρθωσε να γίνει εξίσου γοητευτικός, καθότι πιο γήινος· ένας κοινός τύπος, με μια δουλειά-αγγαρεία. Μύωψ, κάπως πλαδαρός και αρκετά αδέξιος, θυμίζει περισσότερο γραφειοκράτη παρά σούπερ πράκτορα. Ο Μάικλ Κέιν υπήρξε ιδανική επιλογή για την ενσάρκωσή του σε τρεις ταινίες: «Απόρρητος φάκελος: Ιπκρες» (1965), «Ο άνθρωπος από το Βερολίνο» (1966) και «Η μπαλάντα ενός κατασκόπου» (1967).

Από την εποχή που ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν πραγματικότητα δεν σταμάτησε να τροφοδοτεί ταινίες της μεγάλης οθόνης όπως και σειρές. Στη σειρά των sixties «The man from U.N.C.L.E» (1964-1968) ένας πράκτορας των Αμερικανών, ο Ναπόλεον Σόλο (Ρόμπερτ Βον), και ένας των Σοβιετικών, ο Ιλια Κουριάκιν (Ντέιβιντ Μακ Κάλουμ), συνεργάζονται για το κοινό καλό του πλανήτη. Πολλά χρόνια αργότερα, η σειρά βρήκε δίοδο προς τη μεγάλη οθόνη μέσω της ταινίας «Κωδικό όνομα U.N.C.L.E.» (2015) του Γκάι Ρίτσι στην οποία τους δύο παραπάνω ήρωες υποδύθηκαν αντιστοίχως ο Χένρι Καβίλ και ο Αρμι Χάμερ. Στην κατηγορία των σπουδαίων ψυχροπολεμικών ταινιών εντάσσει κανείς και τη σχετικά πρόσφατη ταινία του Στίβεν Σπίλμπεργκ «Η γέφυρα των κατασκόπων» (2015), που επίσης μας μεταφέρει στην εποχή του Τείχους του Βερολίνου με πρωταγωνιστή τον Τομ Χανκς στον ρόλο του απλού αμερικανού πολίτη που εμπλέκεται σε μια υπόθεση κατασκοπείας όπου τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο έχει ο κατάσκοπος του Μαρκ Ρέιλανς, που γι’ αυτόν τον ρόλο κέρδισε το Οσκαρ Β’ ρόλου.

Οι γυναικείοι ρόλοι

Το 2017 βγήκε στις αίθουσες η ταινία «Atomic Blonde» μια πληθωρική περιπέτεια του Ντέιβιντ Λιτς στην οποία η Σαρλίζ Θερόν στον ρόλο μίας αδίστακτης, τολμηρής και πολύ σέξι πράκτορος της MI6, βρίσκεται στο Βερολίνο κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου προκειμένου να εξιχνιάσει τον φόνο ενός συναδέλφου της, με τον οποίο τη συνέδεε ερωτικό παρελθόν.

Ο ρόλος της γυναίκας κατασκόπου είναι τόσο παλιός όσο η ίδια η γυναίκα και «βασίλισσά» τους είναι η Ολλανδέζα Μάτα Χάρι, η πιο διάσημη κατάσκοπος στην ιστορία της κατασκοπείας που συνεργάστηκε με τους Γερμανούς στο Παρίσι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και εκτελέστηκε στην ίδια πόλη το 1917. Εχει φιλοξενηθεί πολλές φορές στη μεγάλη οθόνη· από την εποχή της Αστα Νίλσεν στον βωβό κινηματογράφο, μέχρι την εποχή της συμπατριώτισσάς της… Σίλβια Κριστέλ και του soft porno όπου η πάλαι ποτέ «Εμμανουέλα» την υποδύθηκε το 1985!

Η βερσιόν του 1931 με την Γκρέτα Γκάρμπο είναι, χωρίς αμφιβολία, η καλύτερη, χάρη βεβαίως στον μαγνητισμό που εκπέμπει η σουηδή «θεά». Πάντως, στην εποχή της η ταινία αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα λογοκρισίας στην Αμερική εξαιτίας του Κώδικα Χέιζ και όταν το 1936 έγινε μια προσπάθεια για επαναπροβολή της, η διανομή της απαγορεύτηκε.

Αξίζει επίσης να θυμηθούμε το πόσο η επέκταση των Ναζιστών είχε προβληματίσει τον Αλφρεντ Χίτσκοκ, ο οποίος σκηνοθέτησε θρίλερ κατασκοπείας τόσο στη Βρετανία («Τα 39 βήματα», «Μυστικός πράκτορας», «Η εξαφάνιση της κυρίας»), όσο και στην Αμερική («Ξένος ανταποκριτής», «Υπόθεση Νοτόριους»). Η «Υπόθεση Νοτόριους», που γυρίστηκε το 1945, είναι ίσως η πιο διασκεδαστική όλων, καθώς για να κατασκοπεύσει με αποτελεσματικότητα τον πρώην ναζιστή (Κλοντ Ρέινς) που η αμερικανική κυβέρνηση καταδιώκει, η Αλίσια Χάμπερμαν (Ινγκριντ Μπέργκμαν) τον… παντρεύεται!

Οι κωμωδίες

Τέλος, όπως συμβαίνει σε όλα, έτσι και ο κατάσκοπος υπήρξε αντικείμενο παρωδίας ή σάτιρας. Πέρα από το δίπτυχο «Θου-Βου» του Θανάση Βέγγου, στο πέρασμα των χρόνων θα βρούμε παρωδίες με τον Τοτό («Ο Τοτό… πράκτωρ της Αραβίας»), το ντουέτο Ιταλών κωμικών Φράνκο Φράνκι – Τσίτσο Ινγκρασία («Πράκτορες 002: Επιχείρησις Μόντε Κάρλο»), ή τον Ρόουαν Ατκινσον (στο franchise «Johnny English»). Οπως επίσης θα βρούμε πικάντικες ερωτικού προσανατολισμού περιπέτειες («Πράκτωρ στήθος 186 εκατοστά») αλλά και ταινίες κατασκοπείας όπου οι ασιατικές πολεμικές τέχνες είχαν τον πρώτο λόγο όπως συμβαίνει στον «Κίτρινο πράκτορα του Χονγκ Κονγκ» με τον Μπρους Λι.