Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Η ψηφιακή εποχή γεννήθηκε πάνω σε μια μεγάλη υπόσχεση. Ότι η ελεύθερη πρόσβαση στην πληροφορία θα έκανε τον άνθρωπο πιο ενημερωμένο, πιο ανεξάρτητο και τελικά πιο ικανό να αποφασίζει για τη ζωή του. Η πληροφορία θα λειτουργούσε σαν φως, θα έδιωχνε τους μύθους, θα περιόριζε την άγνοια και θα δημιουργούσε έναν κόσμο όπου η αλήθεια θα ήταν πιο εύκολο να βρεθεί. Για ένα διάστημα, αυτό φαινόταν να συμβαίνει.
Ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία τόσοι πολλοί άνθρωποι δεν είχαν πρόσβαση σε τόση πολλή γνώση. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα ο καθένας μπορεί να βρει μια επιστημονική μελέτη, να συγκρίνει διαφορετικές απόψεις, να αναζητήσει απαντήσεις σε ερωτήματα που κάποτε απαιτούσαν ημέρες ή μήνες αναζήτησης. Όμως, η πρόσβαση στη γνώση και η κατανόησή της δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η ίδια τεχνολογία που έφερε την επιστημονική πληροφορία πιο κοντά από ποτέ έφερε μαζί της και έναν τεράστιο όγκο από αντικρουόμενες απόψεις, αποσπασματικά δεδομένα και πληροφορίες χωρίς πλαίσιο.
Και αυτή η νέα πραγματικότητα φαίνεται πιο καθαρά όχι στις μεγάλες θεωρητικές συζητήσεις για την τεχνολογία, αλλά στις μικρές καθημερινές αποφάσεις που παίρνουν οι άνθρωποι για τη ζωή και την υγεία τους.
Μια νέα ευρωπαϊκή έρευνα της FTI Consulting για τις αντιλήψεις των πολιτών γύρω από τη νικοτίνη αποτυπώνει ακριβώς αυτό το παράδοξο. Την απόσταση που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στην πρόσβαση στην πληροφορία και στην πραγματική κατανόηση. Στην έρευνα, που πραγματοποιήθηκε σε εννέα χώρες με τη συμμετοχή 9.000 ενηλίκων, το 78% των πολιτών δήλωσε ότι γνωρίζει αρκετά για τη νικοτίνη και τις επιπτώσεις της στην υγεία.
Την ίδια στιγμή όμως, το 77% πιστεύει ότι η ίδια η νικοτίνη είναι η κύρια αιτία των ασθενειών που συνδέονται με το κάπνισμα. Πράγμα που δεν ισχύει. Όπως συμβαίνει συχνά σε ζητήματα υγείας, η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Η νικοτίνη βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης για το κάπνισμα, όμως οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι για την υγεία συνδέονται κυρίως με τις ουσίες που παράγονται από την καύση του καπνού. Η ίδια δεν είναι σε όλες τις περιπτώσεις αβλαβής, αλλά ο ρόλος της συχνά συγχέεται μέσα στη δημόσια συζήτηση.
Στην Ελλάδα, μάλιστα, η απόσταση ανάμεσα στην αίσθηση γνώσης και στην πραγματική κατανόηση εμφανίζεται ακόμη μεγαλύτερη. Το 71% των ενηλίκων δηλώνει ότι γνωρίζει αρκετά για τη νικοτίνη και τις επιπτώσεις της στην υγεία. Την ίδια στιγμή όμως, το 83% θεωρεί ότι η ίδια η νικοτίνη αποτελεί τη βασική αιτία των ασθενειών που σχετίζονται με το κάπνισμα, ποσοστό υψηλότερο από τον μέσο όρο των χωρών που συμμετείχαν στην έρευνα.
Η σύγχυση αποτυπώνεται και στις επιμέρους αντιλήψεις. Περισσότεροι από τους μισούς Έλληνες συνδέουν τη νικοτίνη με αναπνευστικές ασθένειες, σχεδόν ένας στους δύο με τον καρκίνο και το 45% με καρδιακές παθήσεις. Παράλληλα, το 61% δηλώνει ότι δυσκολεύεται να καταλάβει ποιες πληροφορίες γύρω από τη νικοτίνη είναι ακριβείς. Γιατί, όμως, η πρόσβαση σε περισσότερα δεδομένα δεν οδηγεί πάντα σε μεγαλύτερη κατανόηση; Για δεκαετίες θεωρούσαμε τη γνώση σαν μια ευθεία γραμμή. Ότι περισσότερη πληροφορία σημαίνει περισσότερη ενημέρωση. Και περισσότερη ενημέρωση σημαίνει καλύτερες επιλογές.
Όμως ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν σκληρός δίσκος που απλώς αποθηκεύει δεδομένα. Οι πληροφορίες περνούν μέσα από φίλτρα όπως προηγούμενες εμπειρίες, φόβους, συνήθειες, κοινωνικές επιρροές και την εμπιστοσύνη που έχουμε στην πηγή που μας τις μεταφέρει. Στον ψηφιακό κόσμο, αυτή η διαδικασία έγινε ακόμη πιο περίπλοκη. Μια επιστημονική διαπίστωση, μια προσωπική ιστορία και μια λανθασμένη πληροφορία μπορούν να ταξιδέψουν με την ίδια ταχύτητα και να εμφανιστούν με τον ίδιο τρόπο στην οθόνη μας. Η διαφορά μεταξύ τους δεν βρίσκεται πλέον στη μορφή, αλλά στην ικανότητα του πολίτη να τις αξιολογήσει. Και εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση.
Το 71% των ενηλίκων δηλώνει ότι γνωρίζει αρκετά για τη νικοτίνη και τις επιπτώσεις της στην υγεία. Την ίδια στιγμή όμως, το 83% θεωρεί ότι η ίδια η νικοτίνη αποτελεί τη βασική αιτία των ασθενειών που σχετίζονται με το κάπνισμα, ποσοστό υψηλότερο από τον μέσο όρο των χωρών που συμμετείχαν στην έρευνα.
Η έρευνα δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η έλλειψη ενδιαφέροντος. Οι άνθρωποι αναζητούν πληροφορίες, θέλουν να γνωρίζουν. Αλλά συχνά βρίσκονται μπροστά σε ένα περιβάλλον όπου η ίδια η επιλογή της σωστής πληροφορίας γίνεται δύσκολη. Σχεδόν έξι στους δέκα συμμετέχοντες στην έρευνα δηλώνουν ότι δυσκολεύονται να καταλάβουν ποια πληροφορία σχετικά με τη νικοτίνη είναι ακριβής, ενώ σχεδόν οι μισοί αισθάνονται ότι δεν έχουν αρκετή ενημέρωση για τις επιπτώσεις της στην υγεία. Αυτό δημιουργεί μια φαινομενικά παράδοξη εικόνα. Ανθρώπους που έχουν πρόσβαση σε περισσότερη γνώση από ποτέ, αλλά εξακολουθούν να αισθάνονται αβέβαιοι.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και στο ζήτημα της εμπιστοσύνης. Οι πολίτες εξακολουθούν να στρέφονται προς τους ειδικούς. Σύμφωνα με την έρευνα, το 88% δηλώνει ότι θα εμπιστευόταν πληροφορίες που προέρχονται από γιατρούς και επαγγελματίες υγείας. Όμως εδώ εμφανίζεται μια δεύτερη αντίφαση. Μόλις το 35% συναντά συχνά τέτοιες πληροφορίες από αυτές τις πηγές. Το ίδιο ποσοστό δηλώνει ότι συναντά πληροφορίες για τη νικοτίνη μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα.
Με απλά λόγια, το πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι ότι οι άνθρωποι σταμάτησαν να εμπιστεύονται τους ειδικούς, αλλά ότι οι ειδικοί ανταγωνίζονται πλέον για ένα από τα πιο πολύτιμα αγαθά του ψηφιακού κόσμου, την προσοχή τους. Αυτή η μάχη για την προσοχή έχει συνέπειες και στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι παίρνουν αποφάσεις. Η ίδια έρευνα δείχνει ότι η ενημέρωση δεν είναι απλώς ζήτημα γνώσης, αλλά επηρεάζει και τις επιλογές. Η πλειονότητα των πολιτών στις χώρες που συμμετείχαν δηλώνει ότι γνωρίζει την ύπαρξη εναλλακτικών προϊόντων νικοτίνης, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ή τα προϊόντα θέρμανσης καπνού. Ωστόσο, η γνώση της ύπαρξής τους δεν σημαίνει απαραίτητα και κατανόηση των διαφορών τους.
Περισσότεροι από τους μισούς καπνιστές δηλώνουν ότι θα ήταν πιθανότερο να επιλέξουν μια εναλλακτική λύση εάν ήταν απολύτως βέβαιοι ότι είναι σημαντικά λιγότερο επιβλαβής από το κάπνισμα. Την ίδια στιγμή, σχεδόν ένας στους τρεις αναφέρει την αβεβαιότητα γύρω από τους πιθανούς κινδύνους για την υγεία ως λόγο που τον εμποδίζει να δοκιμάσει τέτοια προϊόντα.
Αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της έρευνας για τη νικοτίνη. Η συζήτηση γύρω από το κάπνισμα και τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης δεν φαίνεται να περιορίζεται πλέον μόνο στην ύπαρξη επιστημονικών δεδομένων. Συνδέεται όλο και περισσότερο με τον τρόπο που αυτά τα δεδομένα φτάνουν στους πολίτες, με το ποιος τα μεταφέρει και με το αν τελικά γίνονται κατανοητά. Οι πολίτες δηλώνουν ότι αναζητούν απαντήσεις και θέλουν να γνωρίζουν περισσότερα. Ωστόσο, ανάμεσα στην πληροφορία και στην απόφαση υπάρχει ακόμη μια απόσταση. Για έναν καπνιστή, αυτή η απόσταση μπορεί να βρίσκεται ανάμεσα σε διαφορετικές αντιλήψεις για τη νικοτίνη, στην αβεβαιότητα για τους κινδύνους ή στην έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στις πληροφορίες που λαμβάνει.
Η νικοτίνη, μια ουσία που βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης εδώ και δεκαετίες, δείχνει έτσι κάτι ευρύτερο για τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε σήμερα τα πράγματα. Η ύπαρξη πληροφορίας από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται και η δυνατότητα να μετατραπεί σε κατανόηση. Γιατί στη νέα εποχή το δύσκολο δεν είναι να βρει κανείς μια απάντηση, αλλά να γνωρίζει αν η απάντηση που βρήκε μπορεί να τον οδηγήσει σε μια σωστή απόφαση.
