Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο Έντσο Τραβέρσο, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ (Νέα Υόρκη), έχει συγγράψει επιδραστικά έργα για την εβραϊκή ιστορία, τον αντισημιτισμό, καθώς και για την ιστορική εξέλιξη του λαϊκισμού και των διαφορετικών μορφών φασισμού [βλ. Τα νέα πρόσωπα του φασισμού, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2017, τίτλος πρωτοτύπου: Les nouveaux visages du fascisme, Textuel, 2017]. Μίλησε στο Βήμα για την ιστορία του αμερικανικού λαϊκισμού, από το 1776, εξηγώντας γιατί θεωρεί τον τραμπισμό ως διαφορετικό φαινόμενο.
Πιστεύετε ότι με τον Ντόναλντ Τραμπ αναβιώνουν στοιχεία του παραδοσιακού αμερικανικού λαϊκισμού, που είχε αρχίσει ήδη στις πρώτες δεκαετίες μετά την Επανάσταση του 1776;
Θεωρώ ότι η σύνδεση αυτή είναι προβληματική. Ο αρχικός αμερικανικός λαϊκισμός, που ανδρώθηκε τον 19ο αιώνα, υπήρξε ένα βασικά προοδευτικό και αντιεξουσιαστικό κίνημα. Υπό αυτήν την έννοια, δε θεωρώ τον τραμπισμό ως επίγονο του παραδοσιακού αμερικανικού λαϊκισμού. Όπως, τηρουμένων των αναλογιών, δε θα έθετα στοιχεία που βλέπουμε στη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν ως συνέχεια του – επίσης προοδευτικού – ρωσικού λαϊκισμού του 19ου αιώνα. Οι σημερινοί λαϊκισμοί είναι εθνικιστικοί, ξενοφοβικοί και δημαγωγικοί. Από αυτήν την άποψη, ο τραμπισμός είναι πιο κοντά στον δυτικο-ευρωπαϊκό λαϊκισμό, παρά στον κλασικό αμερικανικό λαϊκισμό, με την έννοια ότι ανήκουν στην ίδια παγκόσμια συναστρία.
Γιατί θεωρείτε τον κλασικό αμερικανικό λαϊκισμό ως προοδευτικό κίνημα;
Τον 19ο αιώνα, ο αμερικανικός λαϊκισμός αποτελούσε την πολιτική έκφραση και την ιδεολογία της εγκαθίδρυσης, εμπέδωσης και εξάπλωσης της αμερικανικής δημοκρατίας. Η Αμερικανική Επανάσταση του 1776 προέκυψε από έναν πόλεμο ανεξαρτησίας, διαφέροντας ως προς αυτό, από ευρωπαϊκές επαναστάσεις, όπως η γαλλική ή η ιταλική. Συνεχίστηκε με ένα είδος αποικισμού της ενδοχώρας, ώστε, από τις 13 πολιτείες, να φτάσουμε στις 50.
Ο λαϊκισμός υπήρξε η πολιτική έκφραση για αυτό που οι Αμερικανοί ονομάζουν «το σύνορο» (the frontier), δηλαδή για την κατάκτηση της άγριας δύσης. Η κατάκτηση αυτή ήταν ο ζωτικός λαϊκιστικός μύθος για τη δημιουργία μιας δημοκρατίας μικρο-ιδιοκτητών γης και μικροπαραγωγών. Παραδόξως, αυτό συνδέθηκε με την εξόντωση των Ινδιάνων.
Ως πολιτικό κίνημα, ο αμερικανικός λαϊκισμός έφτασε στο απόγειό του μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο (1861-1865) και παρήκμασε στις αρχές του 20ού αιώνα με την ανάδυση της αμερικανικής οικονομικής και πολιτικής ισχύος, της οποίας πυλώνες ήταν οι μεγάλες πόλεις της Ανατολικής Ακτής. Η παρακμή συνέπεσε με ένα νέο κύμα ευρωπαϊκής μετανάστευσης προς τις ΗΠΑ.
Η κοινωνική βάση της αμερικανικής δημοκρατίας μετατοπίστηκε από την αγροκτηνοτροφική οικονομία στη βιομηχανία στα αστικά κέντρα. Κατά συνέπεια, η κοινωνική βάση του λαϊκισμού άλλαξε χαρακτηριστικά και τα κινήματα με προοδευτικά και αντιεξουσιαστικά χαρακτηριστικά στις ΗΠΑ απέκτησαν ένα κοινωνικό και πολιτιστικό προφίλ, διαφορετικό από του παραδοσιακού λαϊκισμού.
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου λαϊκισμού που θεωρείτε ως κοινά στον τραμπισμό και τον ευρωπαϊκό λαϊκισμό;
Ο λαϊκισμός σήμερα αποτελεί διεθνές κύμα που συγκεντρώνει κινήματα και πολιτικά κόμματα διαφορετικών αφετηριών, με συγκολλητική ουσία τον εθνικισμό, τον ρατσισμό, την ξενοφοβία και ιδιαιτέρως την ισλαμοφοβία. Παραδόξως, διατηρούν οργανικό σύνδεσμο με τη μορφή καπιταλισμού που αποκαλούμε «νεοφιλελεύθερη». Πρόκειται για πρόσφατη εξέλιξη, καθώς ο σύγχρονος λαϊκισμός εμφανίστηκε πριν από 15 περίπου χρόνια ως ένα είδος συντηρητικής δεξιάς ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό.
Το 2016, ο Ντόναλντ Τραμπ εξελέγη πρόεδρος των ΗΠΑ ως ένας λαϊκιστής υποψήφιος, που θεωρείτο αουτσάιντερ και αντισυστημικός. Στη δεύτερη θητεία του όμως, ο Τραμπ αποτελεί πυλώνα του συστήματος, υποστηριζόμενος από όλες τις σημαντικές συνιστώσες του αμερικανικού καπιταλισμού. Παρόμοια εξέλιξη παρατηρούμε στην Ευρώπη, αν δούμε πώς μετατοπίστηκαν πολιτικώς λ.χ. η Τζόρτζια Μελόνι και η Μαρίν Λεπέν.
Με αιχμή τις ΗΠΑ του Τραμπ, ο λαϊκισμός υφίσταται μεταμόρφωση. Δεν αποτελεί πια κίνημα διαμαρτυρίας, στο οποίο ηγούνται δημαγωγοί εναντίον του συστήματος, αλλά ένα δεξιό κίνημα που έχει, σε ικανό βαθμό, κερδίσει την εύνοια των οικονομικών ελίτ στο παγκόσμιο επίπεδο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο λαϊκισμός θέτει σημαντική υποψηφιότητα για να γίνει η ηγετική πολιτική δύναμη της Δύσης στα επόμενα χρόνια.
Ο λαϊκισμός, βεβαίως, διαχειρίζεται μία σημαντική αντίφαση: η κοινωνική βάση του είναι οι κατώτερες τάξεις, όπως το κίνημα MAGA του Τραμπ και τα αντίστοιχα λαϊκιστικά μαζικά κινήματα στην Ευρώπη, ενώ ταυτοχρόνως υποστηρίζεται από τις οικονομικές ελίτ. Πρόκειται για μια αντίφαση που γίνεται εκρηκτική όταν λαϊκιστικά κινήματα αναλάβουν την εξουσία. Η κρίση της κυβέρνησης Τραμπ δεν οφείλεται μόνο σε συγκεκριμένα λάθη, αλλά και στο γεγονός ότι βασίζεται σε πολλαπλές αντιφάσεις που δεν είναι εύκολα διαχειρίσιμες.
Έχετε εισηγηθεί τον όρο «μεταφασισμός». Νομίζετε ότι μπορεί να φωτίσει το φαινόμενο ή είναι υπερβολικά δυσφημιστικός;
Η περιγραφή του νέου δεξιού κινήματος ως «μεταφασισμού» γίνεται ολοένα και πιο ακριβής σε σύγκριση με τον όρο «λαϊκισμός». Θα εξηγήσω τι εννοώ: Ο όρος «λαϊκισμός» περιγράφει περισσότερο ένα πολιτικό στυλ, ένα ύφος, που ενσαρκώνεται από χαρισματικούς ηγέτες, οι οποίοι επιθυμούν άμεση επαφή με τους απλούς ανθρώπους και καλλιεργούν τη δημαγωγία στην πολιτική ρητορική τους. Όμως, ο λαϊκισμός δεν επαρκεί για να εξηγήσει τα σύγχρονα αυτά κινήματα. Θεωρώ ότι τα κινήματα αυτά είναι περισσότερο το πρόσωπο του φασισμού του 21ου αιώνα.
Βεβαίως, πρόκειται για έναν φασισμό, πολύ διαφορετικό από τον κλασικό φασισμό του 20ού αιώνα και για αυτό δεν υπαινίσσομαι απόλυτη ταύτιση. Κάνω λόγο για «μεταφασισμό», υπό την έννοια ότι τα σύγχρονα κινήματα δεν επιθυμούν την εγκατάσταση δικτατοριών και την πλήρη καταστροφή της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Ο μεταφασισμός αναιρεί τη δημοκρατία εκ των έσω, διά της μεταμόρφωσης των φιλελεύθερων δημοκρατιών σε αυταρχικά καθεστώτα, χωρίς να αλλάξει η εξωτερική πρόσοψη.
Μάλιστα, οι ηγέτες του υπερτονίζουν την πεποίθησή τους στη δημοκρατία. Το 2021, οργανώθηκε ένα είδος πραξικοπήματος με την επίθεση στο Καπιτώλιο. Η επίκληση ήταν στη δημοκρατία, ακολουθώντας ένα αφήγημα ότι είχε κλαπεί η νίκη του Τραμπ από τους Δημοκρατικούς. Σήμερα, επομένως, η δημοκρατία απειλείται από κινήματα που υποκρίνονται ότι ενσαρκώνουν τη δημοκρατία, ίσως μάλιστα σε μια αμεσότερη μορφή. Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά από τον κλασικό φασισμό, ο οποίος ενσάρκωνε μια εναλλακτική στη δημοκρατία.
Ο μεταφασισμός εμφανίστηκε σε μια ιστορική συγκυρία, που είναι πολύ διαφορετική από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη του μεσοπολέμου και για αυτό η σχέση του με τη δημοκρατία είναι διαφορετική. Αποτελεί μια απειλή προς τη δημοκρατία, πιο ύπουλη από του κλασικού φασισμού, ενώ απευθύνεται πλέον στους εργάτες – ή ανέργους – της βιομηχανίας, στους κατοίκους των άστεων, και όχι μόνο στους αγρότες, όπως ο κλασικός αμερικανικός λαϊκισμός.
