Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Για τη νίκη του Αμπελάρδο ντε λα Εσπριέγια στις προεδρικές εκλογές στην Κολομβία (21/6), η αντίδραση του Ντόναλντ Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν “He Won, BIG!”, ενώ ο Υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο έσπευσε να δηλώσει ότι προσμένει στενή συνεργασία. Με τη νίκη του ντε λα Εσπριέγια αποδεικνύεται, -προς το παρόν τουλάχιστον-, ως “αριστερή παρένθεση” η τετραετής κυβέρνηση Γκουστάβο Πέτρο, που υπήρξε η πρώτη φορά της ριζοσπαστικής αριστεράς στην εξουσία στην Κολομβία. Σηματοδοτείται επίσης μία πιο δυναμική αντιπαράθεση με το οργανωμένο έγκλημα της διακίνησης ναρκωτικών, καθώς και με τα απομεινάρια ενόπλων κινημάτων στην περιφέρεια της Κολομβίας, καθώς ο ντε λα Εσπριέγια έχει υποσχεθεί την καταστολή τους, ακόμη και με αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Πολλοί διαβλέπουν εδώ έναν συντονισμό με τη βούληση του Ντόναλντ Τραμπ να χρησιμοποιήσει την αμερικανική αεροπορία και λοιπές ένοπλες δυνάμεις, για να “ξεριζώσει” λατινοαμερικανικά καρτέλ, επεκτείνοντας παράλληλα τον έλεγχο των ΗΠΑ στο δυτικό ημισφαίριο. Ακόμη περισσότερο το ίδιο το ύφος και ήθος ή η περσόνα, αν πρέπει να το θέσουμε με όρους μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που εξασφάλισαν στον ντε λα Εσπριέγια τη νίκη στις εκλογές παραπέμπουν σε ένα είδος λατινοαμερικανικού τραμπισμού, που έχουμε ήδη δει στο Ελ Σαλβαδόρ του Ναγίμπ Μπουκέλε και υπό κάποια έννοια και στην Αργεντινή του Χαβιέρ Μιλέι ή τη Βραζιλία επί Ζαΐρ Μπολσονάρου.
Οι “αντισυστημικοί αουτσάιντερ” λατινοτραμπιστές
Ως «λατινοτραμπισμό» θα μπορούσαμε να ορίσουμε την προσπάθεια ενός πολιτικού, όπως ο ντε λα Εσπριέγια, ο οποίος προσπαθεί, κατά το υπόδειγμα του Ντόναλντ Τραμπ, να αποδομήσει το παραδοσιακό δίπολο αριστεράς-δεξιάς, να πλασαριστεί ως “αντισυστημικός/ αουτσάιντερ”, ενώ προέρχεται από τον χώρο των ιδιωτικών επιχειρήσεων, να βασιστεί στα σόσιαλ μίντια και στους αλγορίθμους τους για να προωθήσει έναν επιτελεστικά εχθροπαθή ή και χυδαίο δημόσιο λόγο με στοιχεία ξενοφοβίας, σεξισμού, μισογυνισμού κ.ο.κ., να εργαλειοποιήσει την πάταξη της διαφθοράς και της εγκληματικότητας με επαγγελία μεγαφυλακών, να βασιστεί σε “πατρίδα, ασφάλεια, οικογένεια”, να υποσχεθεί ακόμη και διοίκηση με προεδρικά διατάγματα, προκειμένου να διαλυθεί το παλαιό καθεστώς.
Το ντόμινο του λατινοτραμπισμού στην Αμερική
Ο ντε λα Εσπριέγια μπορεί να θεωρηθεί ως η πιο εντυπωσιακή περίπτωση “λατινοτραμπιστή”, αν και επιμέρους στοιχεία ανευρίσκονται και στις περιπτώσεις Μπουκέλε και Μιλέι, ώστε να μπορεί κανείς να μιλήσει για “επιδημία” ή, έστω, για σωρευτικό φαινόμενο λατινοτραμπισμού. Γενικότερα η δεξιά έχει επίσης κυριαρχήσει στο Περού, την Ονδούρα, τη Χιλή, τη Βολιβία, τον Παναμά και τον Ισημερινό. Τα κυρίως σημαντικά αριστερά αναχώματα που απομένουν στην αμερικανική ήπειρο είναι το Μεξικό και η Βραζιλία, με την τελευταία να έχει εκλογές το φθινόπωρο, όπου αναμένεται έντονη η εμπλοκή της διοίκησης Τραμπ, ενώ σοσιαλιστικά καθεστώτα έχουν η Κούβα και, ως ένα βαθμό και με ιδιόμορφο μικτό τρόπο, η Νικαράγουα.
Σε μια περίοδο όπου ασκείται έντονη κριτική στον Ντόναλντ Τραμπ για τις περιπέτειές του στη Μέση Ανατολή, βρίσκει θεαματική επιτυχία στη δική του ήπειρο, κυρίως μέσω του υποδείγματός του, όταν βεβαίως συνδυάζεται με απειλές, με στοχευμένες επεμβάσεις, όπως στη Βενεζουέλα, και με εμπάργκο, όπως στην Κούβα. Σημειωτέον ότι ο ντε λα Εσπριέγια επιδοκιμάζει εμφατικά τα πλήγματα των ΗΠΑ σε πλοιάρια στην Καραϊβική και τον Ειρηνικό, που είναι ύποπτα για διακίνηση ναρκωτικών, πλήγματα που έχουν κοστίσει τη ζωή σε πάνω από 200 ανθρώπους. Με την εκλογή ντε λα Εσπριέγια είναι πιθανό να επεκταθεί κατ’ εξοχήν και στην Κολομβία ο αμερικανικός συνασπισμός για την πάταξη των συμμοριών που σηματοδοτεί επέκταση του ελέγχου των ΗΠΑ στην αμερικανική ήπειρο σύμφωνα με το δόγμα Donroe.
Οριακό και αμφισβητούμενο το εκλογικό αποτέλεσμα
Ο δεύτερος γύρος των προεδρικών εκλογών χαρακτηρίστηκε από μεγάλη συσπείρωση των δύο πόλων αφενός μιας ενωμένης αριστεράς και αφετέρου μιας προσωποπαγούς δεξιάς νέου τύπου. Ο Αμπελάρδο ντε λα Εσπριέγια προηγήθηκε οριακά με 49,66%, έναντι του υποψηφίου της αριστεράς Ιβάν Σεπέδα, που έλαβε 48,7%. Η ελάχιστη διαφορά των 250.830 ψήφων πυροδότησε μία έντονη αντιπαράθεση. Υπήρξε αρχική αμφισβήτηση του εκλογικού αποτελέσματος από τον απερχόμενο πρόεδρο Γκουστάβο Πέτρο, ο οποίος κατήγγειλε παρεμβάσεις των ΗΠΑ, απειλές και εξαγορά ψήφων, προβληματικό λογισμικό ιδιωτικών συμφερόντων καταγραφής των αποτελεσμάτων, ακόμη και αλλοιώσεις των επίσημων φύλλων καταμέτρησης. Περιορισμένες συγκρούσεις σημειώθηκαν σε περιοχές της Μπογκοτά και της Κάλι με στήσιμο οδοφραγμάτων και χρήση δακρυγόνων από τις δυνάμεις ασφαλείας. Τελικά, και μετά την επίσημη επανακαταμέτρηση που δεν ανέτρεψε τα δεδομένα, ο Ιβάν Σεπέδα αποδέχθηκε τα αποτελέσματα την Τετάρτη 24/6, αφού είχε πρώτα επιμείνει στο να διακριβωθούν οι αμφισβητούμενες περιπτώσεις.
Το πρόγραμμα Σεπέδα για ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων της διακυβέρνησης Πέτρο
Ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος, νομικός, που έχει εργαστεί ως υπεύθυνος συντονιστής του περιφερειακού γραφείου της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο Μεντεγίν της Κολομβίας (2002-2006), ως επικεφαλής της Ύπατης Αρμοστείας για τους πρόσφυγες στην Ελλάδα (2006-2015), και ως μέλος αποστολών του ΟΗΕ επίσης στη Ρουάντα, την Αγκόλα και το Ανατολικό Τιμόρ, αναλύει για το “Βήμα”: «Κύριο πρόταγμα του αριστερού υποψηφίου Ιβάν Σεπέδα ήταν η συνέχιση του μεταρρυθμιστικού έργου του προκατόχου του Γκουστάβο Πέτρο (2022-2026), το οποίο σύμφωνα με τις προεκλογικές εξαγγελίες της αριστεράς χρειαζόταν μία δεύτερη τετραετία για να ολοκληρωθεί, καθώς ο Πέτρο υπήρξε ο πρώτος αριστερός πρόεδρος στην ιστορία της Κολομβίας και ο πρώτος που επεχείρησε ένα ανάλογο εγχείρημα. Ο Πέτρο, εξάλλου, δεν ήλεγχε την πλειοψηφία στη Γερουσία και τη Βουλή των Αντιπροσώπων, με αποτέλεσμα το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα να είναι δύσκολο να προχωρήσει με ταχείς ρυθμούς.
Στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές, η αριστερά είχε πετύχει το ιστορικό υψηλό της και για το γεγονός αυτό ο Σεπέδα επιθυμούσε να επιτύχει επίσης μια νωπή λαϊκή εντολή στις προεδρικές εκλογές, ώστε με αυτήν να μπορούν να συνεχιστούν απρόσκοπτα οι μεταρρυθμίσεις. Για τον σκοπό αυτό, είχαν συσπειρωθεί σε έναν συνασπισμό υπό τον Ιβάν Σεπέδα όλες οι σημαντικές τάσεις της αριστεράς, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους ιδεολογικών κατευθύνσεων, από κομμουνιστικές τάσεις ως την οικολογία και μορφές σοσιαλιστικής κεντροαριστεράς. Η Κολομβία, ωστόσο, είναι μια εξαιρετικά διχασμένη χώρα, όπως φάνηκε από το απολύτως οριακό εκλογικό αποτέλεσμα, καθώς η δεξιά συσπειρώθηκε, αντιστοίχως, γύρω από την αντίθεση στις μεταρρυθμίσεις. Αντίστοιχο πρόβλημα με τον Γκουστάβο Πέτρο αναμένεται να έχει τώρα ο ντε λα Εσπριέγια, καθώς είναι αυτός τώρα ένας πρόεδρος που δεν ελέγχει το Κογκρέσο. Παρά την ήττα της, η αριστερά βρίσκεται σε ιστορικό υψηλό σε απόλυτους αριθμούς ψήφων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο βαθύς διχασμός της Κολομβίας δεν είναι μόνο κοινωνικός και πολιτικός, αλλά και γεωφυσικός-γεωπολιτικός. Σε παραποτάμιες περιοχές βαθιά στη ζούγκλα ή σε βουνά με πυκνή βλάστηση, συχνά δεν φτάνει το κράτος λ.χ. ως δημόσια υγεία και γενική μέριμνα, την ίδια στιγμή που ο πλούτος συσσωρεύεται στα αστικά κέντρα στην πλέον άνιση χώρα της Λατινικής Αμερικής από πλευράς κατανομής πλούτου και σε μια κοινωνία που ουδέποτε γνώρισε αγροτική μεταρρύθμιση.
Ο Πέτρο έδωσε φωνή και έβγαλε από την αφάνεια την “άλλη”, ξεχασμένη για δεκαετίες από τις κυβερνήσεις της δεξιάς Κολομβία, των απομακρυσμένων, δυσπρόσιτων ή εγκαταλελειμμένων περιοχών, των ιθαγενών και αφροκολομβιάνικων κοινοτήτων, των υποβαθμισμένων “μπάριος” των μεγαλουπόλεων, των εκτοπισμένων από τη γη τους καμπεσίνος. Από την άλλη, αύξησε σημαντικά τον κατώτατο “αξιοπρεπή” (όπως τον ονόμασε) μισθό, θέσπισε εργασιακά δικαιώματα σχετικά με τη νυχτερινή εργασία και τις υπερωρίες, μοίρασε γη σε άκληρους αγρότες, θέσπισε ελάχιστο επίδομα στήριξης στα γηρατειά, έφερε πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας σε χωριά και προσπάθησε μια ριζική μεταρρύθμιση στην υγεία χτυπώντας μεσάζοντες και συμφέροντα, που όμως δεν του βγήκε. Όλα αυτά συνάντησαν τη λυσσαλέα αντίδραση της ολιγαρχίας, που στήριξε την καμπάνια του ντε λα Εσπριέγια, για να μην υπάρξει συνέχεια και δεύτερη ευκαιρία.»
Η “σκληρά χειρ” του ντε λα Εσπριέγια
«Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Αμπελάρδο ντε λα Εσπριέγια κατόρθωσε να υπερκεράσει κατά πολύ την εκπρόσωπο της παραδοσιακής δεξιάς Παλόμα Βαλένσια, η οποία είχε την υποστήριξη του πρώην προέδρου της Κολομβίας Άλβαρο Ουρίμπε (2002-2010). Ο ντε λα Εσπριέγια πρόβαλε το προφίλ αυτού που λέμε στα ισπανικά “mano dura”, δηλαδή της “σκληράς χειρός”. Το προφίλ “mano dura” με έμφαση όχι ακριβώς στο “πατρίς, θρησκεία, οικογένεια”, αλλά στο “πατρίς, ασφάλεια, οικογένεια”, περιλαμβάνει την ίδρυση μεγα-φυλακών, όπως αυτές για τις οποίες περηφανεύονται ο Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ και ο Ναγίμπ Μπουκέλε στο Ελ Σαλβαδόρ, και μηδενικές διαπραγματεύσεις για λόγους κοινωνικής συνοχής με οποιεσδήποτε ένοπλες ομάδες».
Ελπίδα για κοινωνική συνοχή εναντίον φόβου από το παράδειγμα της Βενεζουέλας και τις απειλές Τραμπ
«Η Βενεζουέλα χρησιμοποιήθηκε ως σκιάχτρο και οπωσδήποτε έπαιξαν τον ρόλο τους οι προηγούμενες απειλές του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον της αριστερής κυβέρνησης Πέτρο. Στο δίπολο “ελπίδα εναντίον φόβου” το ήμισυ περίπου της κολομβιανής κοινωνίας ψήφισε με βάση την ελπίδα να ολοκληρωθεί ένα πρόγραμμα που θα έφερνε κοινωνική συνοχή, ενώ το άλλο ήμισυ με βάση τον φόβο να μη μετατραπεί η Κολομβία σε κάτι άλλο, λ.χ. σε Βενεζουέλα ή Κούβα ή, γενικά, σε στόχο του Τραμπ. Όλα αυτά ενώ ο Ιβάν Σεπέδα υπήρξε μια σχετικά μετριοπαθής υποψηφιότητα με προφίλ προοδευτικού μετασχηματισμού, στον οποίο, όμως, φορέθηκε η στάμπα του “κομμουνιστή”, επειδή ο πατέρας του Μανουέλ Σεπέδα Βάργκας ήταν ηγέτης της “Πατριωτικής Ενώσεως”, όπου συμμετείχε το Κομμουνιστικό Κόμμα Κολομβίας, και είχε δολοφονηθεί το 1994. Το οικογενειακό “στίγμα” και η φοβία για τη στάση του Τραμπ υπήρξαν δύο ακόμη σοβαροί λόγοι για την αντισυσπείρωση της δεξιάς».
Ελλείμματα και επιτεύγματα της κυβέρνησης Πέτρο
Υπήρχαν λάθη και αδυναμίες της κολομβιανής αριστεράς που τροφοδότησαν τη δεξιά παλινόρθωση; «Μια σοβαρή αδυναμία», απαντά ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος, «ήταν η σχετική αποτυχία της επαγγελίας του Γκουστάβο Πέτρο για “paz total”, για “ολική ειρήνη” με τις ένοπλες ομάδες που δρουν ακόμη σε απομακρυσμένα μέρη της Κολομβίας, είτε πρόκειται για το οργανωμένο έγκλημα της διακίνησης ναρκωτικών, είτε για τα απομεινάρια των πρώην FARC, πρώην παραστρατιωτικών ή ενεργά ακόμη μέτωπα του ELN (Εθνικού Απελευθερωτικού Στρατού). Ουσιαστικά πλέον, οι ομάδες αυτές δεν αντιμάχονται το κράτος, αλλά τους ενδιαφέρει η διατήρηση ελέγχου τοπικών περιοχών, όπου έχουν τον έλεγχο της συγκομιδής και διακίνησης της κόκα, των παράνομων εξορύξεων χρυσού, του λαθρεμπορίου όπλων, παράνομης υλοτομίας κλπ. Η προηγούμενη αριστερή κυβέρνηση προσπαθούσε επί τέσσερα χρόνια να οδηγήσει από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων στη σύναψη συμφωνιών ειρήνης και δεν τα κατάφερε πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Ο ντε λα Εσπριέγια, αντιθέτως, υπόσχεται βομβαρδισμούς, το οποίο επίσης θα αποδειχθεί αναποτελεσματικό, πέραν του ότι θα έχει τραγικές συνέπειες στον άμαχο πληθυσμό, αλλά έχει απήχηση, γιατί πατάει πάνω στον φόβο και την ανασφάλεια των ανθρώπων. Ο Πέτρο είχε καλέσει ηγεσίες των ενόπλων κινημάτων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, όμως ελάχιστες από τις πρωτοβουλίες προχώρησαν σε συμφωνίες, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις δεν τηρήθηκαν χρονικά περιθώρια και δεν αναλήφθηκαν συγκεκριμένες δεσμεύσεις. Συχνά οι διαπραγματεύσεις ήταν το πρόσχημα, ώστε τα ένοπλα κινήματα να συνεχίζουν τη δράση τους. Οπότε ο πολύς κόσμος έλαβε ένα μήνυμα εμπαιγμού, λ.χ. ότι συνεχίζονται παράνομες στρατολογήσεις εν μέσω διαπραγματεύσεων, και το γεγονός αυτό έβλαψε την κυβέρνηση.
Μια άλλη αδυναμία της κυβέρνησης Πέτρο ήταν η μη ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων στο σύστημα υγείας, καθώς αντιτάχθηκαν η ολιγαρχία, οι φαρμακοβιομηχανίες και οι εκπρόσωποί τους στο Κογκρέσο, που μπλόκαραν το σχετικό πρόγραμμα. Οι μεταρρυθμίσεις Πέτρο είχαν επίσης οικολογική διάσταση, υπέρ των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της παύσης εξάρτησης από το πετρέλαιο και από την εξορυκτική βιομηχανία.
Το καθοριστικό, πάντως, δεν ήταν τα όποια λάθη και αδυναμίες, αλλά η λυσσαλέα αντίδραση της ολιγαρχίας απέναντι στις μεταρρυθμίσεις, για τους λόγους που εξηγήσαμε παραπάνω, και το ότι κατάφερε να περάσει σε μια μεγάλη μερίδα του πληθυσμού τον φόβο για το αύριο, μαζί με τις απειλές για απολύσεις, την παραπληροφόρηση και τα fake news που προωθούσαν συστηματικά οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων».
Πώς ο ντε λα Εσπριέγια διεμβόλισε την παραδοσιακή δεξιά
Σε κάθε περίπτωση, το χρήζον εξήγησης, δεν είναι μόνο το πώς ο ντε λα Εσπριέγια πέτυχε τη δεξιά παλινόρθωση, αλλά, ακόμη περισσότερο, πώς υπερκέρασε τόσο σαρωτικά την Παλόμα Βαλένσια, εκλεκτή της παραδοσιακής δεξιάς παράταξης και της κολομβιανής αστικής τάξης μέσα από μια αουτσάιντερ υποψηφιότητα. «Πρόκειται για ένα φαινόμενο που πρέπει να το εξετάσουμε συνολικά στη Λατινική Αμερική», σημειώνει ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος. «Βλέπουμε συχνά να δημιουργείται σχεδόν την τελευταία στιγμή ένα ρεύμα υπέρ υποψηφίου που αυτοπαρουσιάζεται ως αντισυστημικός, ως έξω από τα παραδοσιακά κόμματα, ως μη έχων σχέση με την άσκηση πολιτικής ως σήμερα. Τώρα, αν αυτός ο “αντισυστημικός αουτσάιντερ” είναι ταυτοχρόνως ένας πάμπλουτος και διεφθαρμένος μεγιστάνας, αυτό λίγο απασχολεί, πιθανόν μάλιστα και να εντείνει την ταύτιση μερίδας του λαού με έναν “εξωκομματικό πλην ισχυρό”. Την ιστορία αυτή μετά την πρώτη εκλογή Τραμπ (2016) την έχουμε δει στη Βραζιλία με τον Ζαΐρ Μπολσονάρου (2019), στο Ελ Σαλβαδόρ με τον Ναγίμπ Μπουκέλε (2019) και στην Αργεντινή με τον Χαβιέρ Μιλέι (2023)».
Ντισκούρσο βιολέντο: Ο τίγρης που έκαιγε γάτες
Κάθε χώρα μπορεί να έχει λατινοτραμπιστή με το κουλέρ λοκάλ της. Στη Βραζιλία ο Ζαΐρ Μπολσονάρου ήταν ο αγαπημένος της Ευαγγελικής Εκκλησίας, προωθούμενος από τις mega-churches. Στο Ελ Σαλβαδόρ ο Ναγίμπ Μπουκέλε αυτοπροσδιορίζεται ως ο “πιο cool δικτάτορας”, φορώντας ανάποδα καπελάκι του μπέιζμπολ και διαφημίζοντας μια πλατωνική πολιτεία με bitcoins, όπου αυτός κυβερνά ως φιλόσοφος-βασιλεύς. Στην Αργεντινή ο Χαβιέρ Μιλέι αυτοπαρουσιάζεται ως ηρωικός άτλας του αναρχοκαπιταλισμού. Στην Κολομβία, πάντως, ο Αμπελάρδο ντε λα Εσπριέγια αφενός έχει προκαλέσει προβληματισμό επειδή ως δικηγόρος έχει υποστηρίξει κατηγορούμενους για διακίνηση ναρκωτικών και ξέπλυμα μαύρου χρήματος, όπως ο Άλεξ Σαάμπ. Ο ίδιος βεβαίως διατείνεται ότι αυτό αποτελεί μέρος των καθηκόντων του ως δικηγόρου, ωστόσο το πόθεν έσχες του ερευνάται λόγω υποψιών διασύνδεσης με το οργανωμένο έγκλημα.
Αφετέρου, ο ντε λα Εσπριέγια βασίζεται στο “discurso violento”, τον βίαιο δημόσιο λόγο, που μπορεί να περιλαμβάνει από σεξιστικά, μισογυνικά και σπισιστικά κρεσέντο μέχρι ρητορική μίσους προς αντιπάλους, λ.χ. χαρακτηρίζοντας έναν διαδηλωτή ή απεργό κατ’ ευθείαν ως “κομμουνιστή”. Εμβληματική στιγμή μια συνέντευξή του τον Μάιο 2026, όταν πίεσε τη δημοσιογράφο Λάουρα Ροντρίγκες να σχολιάσει μια φωτογραφία του με φόρμα γυμναστικής, επιμένοντας στο μέγεθος των γεννητικών του οργάνων και κομπορρημονώντας ότι αυτό είναι το μυστικό της επιτυχίας του στις γυναίκες ψηφοφόρους. Διαβόητη είναι και η δήλωσή του σε συνέντευξη του 2014 ότι στο πλαίσιο παιδικών φαρσών πέταγε γάτες μαζί με πυροτεχνήματα και τις έκαιγε, για την οποία όμως είπε αργότερα ότι επρόκειτο για μια υπερβολή και ένα κακό αστείο, ενώ δεν υποστηρίζει τη βιαιότητα κατά των ζώων.
Οι “ποτέδες”- “los nuncas” στην εξουσία
«Ένα σημαντικό μέρος του κόσμου», αναλύει ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος, «θεωρεί ότι είναι “μαγκιά” το να επιτίθεται κάποιος στο πολιτικό σύστημα, ακόμη κι αν είναι απατεώνας. Ο κύριος αυτοπροσδιορισμός του ντε λα Εσπριέγια είναι ότι ανήκει στους “los nuncas”, δηλαδή στα ελληνικά, θα λέγαμε, στους “ποτέδες” ή “στον κόσμο των ποτέ” : Εννοεί σε αυτούς που δεν έχουν λάβει ποτέ κρατικές παροχές, ποτέ επιχορηγήσεις, υποστηρίξεις, επιδόματα κ.ο.κ. αλλά είναι αυτοδημιούργητοι εκτός κράτους και πολιτικού συστήματος. Επαγγέλλεται, λοιπόν, ότι θα πάρουν την εξουσία στην Κολομβία οι “ποτέδες”, που είναι, υποτίθεται, οι αδικημένοι των κρατικών πολιτικών επιδοτήσεων. Το άλλο αυτοπροβαλλόμενο παρατσούκλι του είναι “ο τίγρης”. Έχει τίγρη για μασκότ, ενώ οι οπαδοί του ντύνονται τίγρεις ή με τα χρώματα της Εθνικής Κολομβίας στο μουντιάλ. Η εικόνα που προβάλλει είναι ότι είναι ο “τίγρης” που θα εφορμήσει στο παλαιό καθεστώς ή ο “τρελάρας” που θα τα γκρεμίσει όλα». Σημειωτέον ότι μετά την ανακοίνωση του εκλογικού αποτελέσματος ο μεν Σεπέδα δήλωσε “έχουμε μακρά ιστορία αντίστασης κι είμαστε σκληραγωγημένοι. […] Δεν θα φοβηθούμε από τους βρυχηθμούς του ούτε από τα ουρλιαχτά του», υπαινισσόμενος το παρατσούκλι του “τίγρη”. Ο ντε λα Εσπριέγια απάντησε: “Σεπέδα, ξέρεις ήδη πόσο δυνατά δαγκώνει ο τίγρης. Και θα σου πω ένα πράγμα. Ο τίγρης μπορεί να σε δαγκώσει πολύ πιο δυνατά απ’ ό,τι έκανε στις κάλπες”, εννοώντας αν δεν γίνει σεβαστό το εκλογικό αποτέλεσμα και καλλιεργηθεί εμφυλιοπολεμικό κλίμα.
Γιατί αποξενώθηκαν οι κεντρώοι από την αριστερή κυβέρνηση
Υπάρχουν κεντρώες πολιτικές δυνάμεις σε μια τόσο διχασμένη χώρα; «Μια αδυναμία της προηγούμενης κυβέρνησης Πέτρο», συνεχίζει ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος, «ήταν ότι δεν κατάφερε να κάνει εκείνα τα ανοίγματα και τις προγραμματικές συμμαχίες με το κέντρο που θα δημιουργούσαν μια άλλη δυναμική και κατά πάσα πιθανότητα θα είχαν δώσει την πλειοψηφία στον Ιβάν Σεπέδα, καθώς η διαφορά ήταν οριακή. Ειδικότερα το αίτημα για συνταγματική αναθεώρηση που πρόβαλε ο Πέτρο τρόμαξε το κέντρο».
Σημειωτέον ότι τα κόμματα του κέντρου έλαβαν στον πρώτο γύρο των εκλογών πάνω από 5%, οπότε αν δεν είχαν αποξενωθεί από το αίτημα της συνταγματικής μεταρρύθμισης, μπορεί να είχε διαμορφωθεί μια διαφορετική δυναμική. Τα δύο σημαντικά κεντρώα κόμματα είναι του Σέρχιο Φαχάρδο, που έλαβε στον πρώτο γύρο 4,26% και της Κλαούντια Λόπες που έλαβε 0,95%. Η Κλαούντια Λόπες στον δεύτερο γύρο συντάχτηκε με τον Ιβάν Σεπέδα, ενώ ο Φαχάρδο αντιτάχθηκε μεν στον ντε λα Εσπριέγια, χωρίς όμως να δώσει σαφές μήνυμα στους ψηφοφόρους υπέρ του Σεπέδα. Ο κύριος λόγος είναι ότι ο Φαχάρδο φοβόταν ότι το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα της αριστεράς θα έφερνε αστάθεια ως υπερβολικά ριζοσπαστικό. «Η σκοπιμότητα του Πέτρο σε σχέση με τη συνταγματική αναθεώρηση ήταν, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, να τεθεί ένα διαφορετικό πλαίσιο λειτουργίας και όρια σε ορισμένους ελεγκτικούς μηχανισμούς, που είχαν καταστεί τροχοπέδη στις μεταρρυθμίσεις, καθώς μάλιστα τα στελέχη τους είχαν διοριστεί κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες επί δεξιών κυβερνήσεων. Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί ακύρωναν μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης Πέτρο είτε για λόγους ουσίας, είτε για λόγους νομικού φορμαλισμού, και ο Πέτρο ήλπιζε ότι με μια συνταγματική αναθεώρηση θα δημιουργούσε ένα άλλο τοπίο. Προκάλεσε, όμως, έτσι φόβο ότι τα πράγματα θα οδηγούνταν σε θεσμική εκτροπή, και αυτό κόστισε στην αριστερά την αποξένωση από κεντρώες πολιτικές δυνάμεις.»
Κυβέρνηση με προεδρικά διατάγματα α λα Τραμπ
«Από την άλλη, ο ντε λα Εσπρέγια έχει υποσχεθεί να κυβερνήσει με προεδρικά διατάγματα τις πρώτες 90 μέρες για να αλλάξει τα πάντα. Δεν είναι σίγουρο ότι θα τα καταφέρει, καθώς στην Κολομβία υπάρχει ισχυρό συνταγματικό δικαστήριο και θεσμικός πολιτισμός. Παράλληλα, δηλώνει ότι σκοπεύει να καταργήσει το Ειδικό Δικαστήριο για την Ειρήνη, που δημιουργήθηκε μετά τη συμφωνία ειρήνης με τις FARC το 2016, και να αναιρέσει έτσι τις νομικές προσπάθειες που έχουν γίνει για επανορθωτική δικαιοσύνη, λ.χ. εναλλακτικές ποινές για όσους αναγνωρίσουν τις ευθύνες τους στην τέλεση εγκλημάτων, αποκαλύψουν σχετικές λεπτομέρειες (πχ πού βρίσκονται θύματα που αγνοούνται) και αναλάβουν έργα αποκατάστασης (π.χ. χτίσιμο ενός σχολείου ή νοσοκομείου που είχαν καταστρέψει στην τάδε κοινότητα). Αυτή η διαδικασία είχε συμβάλει ώστε υψηλά στελέχη του στρατού να ομολογήσουν τις δολοφονίες πολιτών, στις οποίες προέβησαν, κυρίως νέων και άπορων, που τους σκότωναν και μετά τους έντυναν με τη στολή των ανταρτών, ώστε να εμφανιστούν ως φονευθέντες στη μάχη, για να δείξουν ότι φέρνουν αποτελέσματα και να τύχουν ανάλογης εύνοιας, προαγωγών, αδειών – τα λεγόμενα “falsos positivos”, ψεύτικα θετικά αποτελέσματα. Ο αριθμός των δολοφονημένων έχει υπερβεί τους 7.500. Η ενδεχόμενη κατάργηση από τον ντε λα Εσπριέγια των προγραμμάτων κοινωνικής ειρήνευσης θα οδηγούσε σε σοβαρές θεσμικές υποχωρήσεις και εκτροπές».
«Τα αντάρτικα άφησαν πίσω τους την ιδεολογία»
Σε ποια κατάσταση βρίσκονται σήμερα τα ένοπλα κινήματα που θέλει να καταπολεμήσει δυναμικά ο ντε λα Εσπριέγια; «Το οργανωμένο έγκλημα διακίνησης ναρκωτικών (με ισχυρότερο το Clan del Golfo, γνωστό και ως Ομάδες Αυτοάμυνας Γκαϊτανίστας) ενδιαφέρεται να διατηρήσει τον έλεγχο των περιοχών δράσης και επιρροής του, καθώς και να βρει τρόπους να νομιμοποιήσει τα κέρδη του. Για τον έλεγχο των περιοχών πασχίζουν και τα εναπομείναντα αντάρτικα κινήματα, που δεν έχουν πια καθαρή ιδεολογία», λέει ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος. «Την έχασαν στην πορεία ή την ξέχασαν στο βουνό ή τη μετέτρεψαν σε κέρδη από τη διακίνηση της κοκαΐνης. Ένοπλες ομάδες, όπως οι FARC, είχαν ανέβει στο βουνό τη δεκαετία του 1960 με αιτήματα την αγροτική μεταρρύθμιση και την αναδιανομή του πλούτου. Αιτήματα που ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των τοπικών πληθυσμών, συμπεριλαμβανομένης και της άρσης της στρατιωτικής καταστολής. Όταν, όμως, έχεις μείνει για έξι δεκαετίες στο βουνό, τότε μοιραία χάνεις την επαφή με τις εξελίξεις στις πόλεις, και ο περισσότερος κόσμος καταλήγει να σε θεωρεί στην καλύτερη περίπτωση ως φολκλόρ και στη χειρότερη ως εγκληματία ίδιο με τους παραστρατιωτικούς, γιατί κι εσύ στην πορεία έχεις κατέβει στο χωριό για να στρατολογήσεις παιδιά, έχεις στραφεί κατά των ιθαγενών που δεν θέλουν να αναμειχθούν σε κανένα πόλεμο που τον βλέπουν ως μια υπόθεση μεταξύ των λευκών, έχεις διαπράξει εγκλήματα κατά του άμαχου πληθυσμού και τελικά έχεις αποξενωθεί σιγά σιγά από τον λαό, που υποτίθεται ότι η ιδεολογία σου καλεί να υπερασπιστείς. Και, βέβαια, όταν πλέον, για να χρηματοδοτήσεις τον αγώνα σου, στρέφεσαι και εσύ στην καλλιέργεια της κόκας και αρχίζεις να παίζεις με το εμπόριο της κοκαΐνης, μπαίνοντας σε δοσοληψίες και ανίερες συμμαχίες, τότε εκ των πραγμάτων ενδιαφέρεσαι μόνο για συνέχιση της επιρροής σου στην περιοχή που ελέγχεις. Έτσι λοιπόν φτάσαμε, μετά από χρόνια, οι ομάδες που έχουν απομείνει πια σε διάφορες δύσβατες περιοχές της Κολομβίας να ελέγχουν με τα όπλα κάποια χωριά και δήμους, μέσα από ένα πλέγμα σχέσεων και διασυνδέσεων που σχετίζονται με παράνομη οικονομία, όπως εξορύξεις χρυσού, λαθρεμπόριο, διακίνηση κοκαΐνης, εμπόριο ξυλείας από παράνομη υλοτομία στον Αμαζόνιο και άλλα».
Οι πρωτοποριακές θεσμικές εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας
«Μετά τη συμφωνία ειρήνης με τις FARC το 2016, ιδρύθηκαν τρία νέα θεσμικά όργανα: το Ειδικό Δικαστήριο της Ειρήνης, που αναφέραμε παραπάνω, με έμφαση στην επανορθωτική δικαιοσύνη, η Ένωση Αναζήτησης των Αγνοούμενων, που στην περίπτωση της Κολομβίας μετρούνται σε εκατοντάδες χιλιάδες, δηλαδή σε περισσότερους από ό,τι στις δικτατορίες της Χιλής και της Αργεντινής, και η Επιτροπή για την Ανεύρεση της Αλήθειας. Η Επιτροπή της Αλήθειας όργωσε για δύο χρόνια όλη την τη χώρα και συνέλεξε πληροφορίες από τα θύματα και συγγενείς θυμάτων για τη δράση και τις σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όσων είχαν εμπλακεί στην εσωτερική ένοπλη σύγκρουση, δηλαδή τους αντάρτες των FARC και τον κυβερνητικό στρατό (για τις ένοπλες παραστρατιωτικές ομάδες και τα εγκλήματά τους, υπάρχει άλλη ξεχωριστή διαδικασία), αλλά και τον ρόλο ισχυρών οικονομικών κύκλων και πολυεθνικών στον εκτοπισμό αγροτών και υφαρπαγή της γης τους. Η ιστορία της Κολομβίας ξαναγράφτηκε με ένα έργο 11 τόμων, όπου ο κάθε τόμος ήταν περί τις χίλιες σελίδες.»
Πώς οι λατινοτραμπιστές κυριαρχούν στη μάχη των αλγορίθμων
Πόσο συνέβαλαν, όμως, στη διαμόρφωση της λαϊκής ψήφου τα μίντια; «Ο ντε λα Εσπριέγια», συνεχίζει ο κ. Τσαρμπόπουλος, «μόλις διαφάνηκε ότι θα υπερκεράσει την κλασική δεξιά της Παλόμα Βαλένσια έλαβε υποστήριξη και από τα κλασικά μίντια, όπως ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς και εφημερίδες. Όμως η μεγάλη του δύναμη ήταν εξαρχής και παραμένουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο ντε λα Εσπριέγια βασίστηκε στις εύκολες εντυπώσεις και κέρδισε κατά κράτος τη μάχη των σοσιαλμιντιακών αλγορίθμων. Πρόκειται για μια περίπτωση όπου οι αλγόριθμοι έβγαλαν κυβέρνηση! Η προεκλογική καμπάνια του ήταν στοχευμένη στο να χρησιμοποιήσει τις κατάλληλες λέξεις, όπως “διαφθορά” ή “πατρίδα”, που δημιουργούν τάσεις στα σόσιαλ μίντια, ώστε να χρησιμοποιήσει υπέρ του τους αλγόριθμους».
Κομούνα 13 του Μεντεγίν: Από τον εμφύλιο στον ανταρτοτουρισμό
Ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος περνάει τώρα τέσσερις μήνες το χρόνο, με την Κολομβιανή σύζυγό του στο Μεντεγίν, στην εμβληματική λαϊκή συνοικία Κομούνα 13. Πρόκειται για μια πολυπληθή περιοχή, περίπου 200.000 κατοίκων, όπου μαινόταν η εμφύλια σύγκρουση, σήμερα, όμως, έχει γίνει αγνώριστη από τον εξευγενισμό και τη ραγδαία τουριστικοποίηση. Όταν πρωτοπήγε στην Κομούνα 13 το 2002, ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος είχε προλάβει τις εμφύλιες συγκρούσεις ανάμεσα στον στρατό, τους αντάρτες και τους παραστρατιωτικούς, με διαμοιρασμό της συνοικίας σε ζώνες ελέγχου, καθώς πρόκειται για περιοχή σε λόφους, που αποτελεί δίοδο, για να φύγουν όπλα, ναρκωτικά και λαθραία προς άλλες περιοχές της Κολομβίας, με αποτέλεσμα να υπάρχει ανταγωνισμός για τον έλεγχό της και σχετικές επιχειρήσεις του στρατού. Το 2002 έλαβε χώρα η περίφημη επιχείρηση “Ωρίων” με την οποία ο στρατός εισέβαλε με ελικόπτερα και τεθωρακισμένα και ανακατέλαβε την κομούνα, διώχνοντας τις ένοπλες ομάδες.
Ακολούθησε, όμως, μια ηγεμονία των παραστρατιωτικών με αντεκδικήσεις εναντίον όσων θεωρούνταν ότι συνέδραμαν τους αντάρτες, που οδήγησε σε δολοφονίες και κοινούς τάφους σε λόφους και σε χωματερές. Με την ειρήνευση και την ομαλοποίηση, μια συνοικία που προκαλούσε τον φόβο όσων δεν έμεναν σε αυτήν εξελίχθηκε σε πόλο τουριστικής έλξης με τα παιδιά των ίδιων των πρώην συμμοριών ή ομάδων ενόπλων να διηγούνται την ιστορία της κομούνας. Το πρόσφατο παρελθόν ιστορούσαν επίσης με την τέχνη τους οι “γκραφιτέρος”, δηλαδή οι καλλιτέχνες γκράφιτι στους τοίχους των κτηρίων, μαζί με συνθήματα “ποτέ ξανά βία” ή “ποτέ ξανά στρατιωτική επέμβαση”. Ωστόσο, η εξέλιξη σε έναν μαζικό “ανταρτοτουρισμό” δείχνει πώς η άκρατη εμπορευματοποίηση μπορεί να αποβεί σε βάρος της αυθεντικότητας μιας γειτονιάς. Από το 2002 μέχρι σήμερα ο Γιώργος Τσαρμπόπουλος έζησε όλες τις φάσεις της καταβύθισης της Κομούνας 13 στον μαζικό τουρισμό και τις συνέπειές του: «Στην αρχή ο κοινωνικός τουρισμός ήταν κάτι σαν να έχεις στην Αθήνα περιηγήσεις ιστορικών που σου δείχνουν λ.χ. τους τόπους των Δεκεμβριανών. Η κατάληξη ήταν να πουλάνε ενθύμια δήθεν του αντάρτικου, όπως εμείς πουλάμε περικεφαλαίες του Λεωνίδα και ευζώνους στην Πλάκα, χωρίς καμιά αναφορά στο τί είχε συμβεί πριν από χρόνια και χωρίς ενδιαφέρον να διδαχθεί κανείς από την Ιστορία».
Η εξαγωγή μαθημάτων από τη βία του παρελθόντος είναι γενικότερα το σημαντικό αίτημα στην Κολομβία. Αν και το εμφυλιοπολεμικό κλίμα που επεκράτησε αμέσως μετά τις αμφίρροπες εκλογές δείχνει να καταλαγιάζει, ο κίνδυνος για την αναζωπύρωση του φονικού διχασμού δεν έχει παρέλθει.
