Η είδηση του θανάτου της Μαρζάν Σατραπί στα 56 της χρόνια κλείνει έναν κύκλο για μια από τις σημαντικότερες φωνές της σύγχρονης εικονογραφημένης λογοτεχνίας και του πολιτικού σινεμά. Η Γαλλοϊρανή δημιουργός του εμβληματικού Persepolis, που κατάφερε να αφηγηθεί σε εκατομμύρια αναγνώστες και θεατές τι σημαίνει να μεγαλώνεις ανάμεσα στην επανάσταση, την εξορία και την αναζήτηση της ελευθερίας, έφυγε από τη ζωή στο Παρίσι, περισσότερο από έναν χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της, Ματίας Ρίπα. Σύμφωνα με ανακοίνωση του στενού της κύκλου, «πέθανε από θλίψη».
Η Σατραπί γεννήθηκε το 1969 στο Ιράν και εγκαταστάθηκε στη Γαλλία τη δεκαετία του 1990. Το Persepolis, το αυτοβιογραφικό graphic novel που αργότερα μεταφέρθηκε με τεράστια επιτυχία στον κινηματογράφο, έγινε ένα παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την κατανόηση της ζωής στο Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση. Η ίδια, ωστόσο, αρνιόταν να περιοριστεί στην ταυτότητα της «ιρανής δημιουργού».
«Το Ιράν είναι η μητέρα μου, η Γαλλία η σύζυγός μου»
Σε συνέντευξή της στο ΒΗΜΑ το 2011 είχε περιγράψει στον Γιάννη Ζουμπουλάκη με χαρακτηριστικό τρόπο τη διπλή της ταυτότητα: «Η καρδιά μου είναι ιρανική, το αίμα μου είναι ιρανικό, η κουλτούρα μου είναι ιρανική, αλλά ύστερα από τόσα χρόνια στη Γαλλία έχω γίνει Γαλλίδα». Και συμπλήρωνε με το γνώριμο χιούμορ της: «Αν ήμουν άνδρας θα έλεγα ότι το Ιράν είναι η μητέρα μου, αλλά η Γαλλία είναι η σύζυγός μου».
Αυτή η σχέση αγάπης και τραύματος με την πατρίδα διαπερνούσε ολόκληρο το έργο της. «Βλέπω την ταινία μου ως μια κραυγή για τη χαμένη πατρίδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν την αγαπάμε, αλλά μας σκοτώνει κάθε μέρα και από λίγο», έλεγε τότε, περιγράφοντας το Ιράν όχι μόνο ως γεωγραφικό τόπο αλλά και ως σύμβολο της δημοκρατίας που δεν κατάφερε ποτέ να αναπνεύσει πραγματικά.
Η τέχνη απέναντι στην οργή
Παρά τη σφοδρή κριτική της προς το θεοκρατικό καθεστώς, η Σατραπί απέφευγε τις εύκολες βεβαιότητες και τις κραυγές. «Κατάλαβα ότι όταν είσαι οργισμένος κινδυνεύεις να συμπεριφερθείς σαν αυτούς που σε έχουν εξοργίσει», σημείωνε. Γι’ αυτό και επέλεγε συχνά τη δύναμη της τέχνης απέναντι στην πολιτική συνθηματολογία.
«Σε μια εποχή όπου η ζωή μας κατακλύζεται από το πραγματικό, ίσως χρειαζόμαστε και πάλι τη φαντασία», σημείωνε, πιστεύοντας ότι μια ιστορία αγάπης μπορεί να πει περισσότερα για το Ιράν από οποιοδήποτε πολιτικό μανιφέστο.
«Ο μεγαλύτερος εχθρός της δημοκρατίας είναι η πατριαρχία»
Παρέμεινε μέχρι το τέλος μια μαχητική υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών και της δημοκρατίας. Για τη Σατραπί, ο μεγαλύτερος εχθρός της ελευθερίας δεν ήταν απλώς ένα καθεστώς ή ένας δικτάτορας.
«Πάντοτε πίστευα ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της δημοκρατίας είναι η πατριαρχία», έλεγε. Μια φράση που συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από κάθε άλλη το έργο, τη σκέψη και την κληρονομιά της.
Η κληρονομιά του «Persepolis»
Με το Persepolis, τις ταινίες, τα βιβλία και τις δημόσιες παρεμβάσεις της, η Μαρζάν Σατραπί κατάφερε να δώσει ανθρώπινο πρόσωπο σε μια χώρα που για δεκαετίες παρουσιαζόταν στη Δύση μέσα από στερεότυπα. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο αποτύπωμα που αφήνει πίσω της.
