Η προστασία της θάλασσας δεν είναι απλώς θέμα χαρτών. Είναι θέμα κανόνων, επιστήμης, εμπιστοσύνης και χρόνου. Η Αμοργός βρίσκεται σήμερα στο κέντρο μιας συζήτησης που υπερβαίνει τα όρια ενός νησιού: πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τη θαλάσσια ζωή χωρίς να αποκόψουμε τη διαχείριση από εκείνους που ζουν από τη θάλασσα και χωρίς να μπερδέψουμε διαφορετικά θεσμικά εργαλεία.
Το Αμοργόραμα δεν είναι μια γενική περιβαλλοντική ιδέα. Είναι ένα ειδικό αλιευτικό μέτρο, θεσπισμένο με το π.δ. 73/2025, με σαφή στόχο: την προστασία των ιχθυαποθεμάτων και την επίτευξη της μέγιστης βιώσιμης παραγωγής. Προβλέπει δύο κρίσιμες ρυθμίσεις. Πρώτον, την απαγόρευση επαγγελματικής και ερασιτεχνικής αλιείας από 1 Απριλίου έως 31 Μαΐου, σε ζώνη 1,5 ναυτικού μιλίου περιμετρικά της Αμοργού. Δεύτερον, την καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους απαγόρευση αλιείας στις περιοχές Γραμβούσα, Κατάπολα και Νικουριά.
Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης. Οι τρεις περιοχές δεν «ανοίγουν» μετά τις 31 Μαΐου. Παραμένουν κλειστές όλο τον χρόνο. Η 31η Μαΐου αφορά μόνο την ευρύτερη εποχική απαγόρευση γύρω από την Αμοργό. Αν αυτό δεν αποτυπωθεί καθαρά σε οποιοδήποτε νέο κανονιστικό κείμενο, δημιουργείται κίνδυνος παρερμηνείας, διοικητικής ασάφειας και τελικά αποδυνάμωσης του ίδιου του μέτρου.
Το Αμοργόραμα έχει μια επιπλέον ιδιαιτερότητα: δεν βασίζεται μόνο στην απαγόρευση. Βασίζεται στην παρακολούθηση. Το π.δ. 73/2025 προβλέπει επιστημονική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων εφαρμογής του μέτρου, καθώς και αξιοποίηση αλιευτικών δεδομένων. Η Απόφαση Ένταξης της πράξης AMORGORAMA στο ΠΑΛΥΘ 2021-2027 και η σύμβαση συνεργασίας ΥΠΑΑΤ–ΕΛΚΕ ΓΠΑ επιβεβαιώνουν ότι έχει ήδη οργανωθεί ένα ειδικό πλαίσιο επιστημονικής παρακολούθησης των Περιοχών Περιορισμού Αλιείας της Αμοργού. Το αντικείμενο δεν είναι γενικό: αφορά αλιευτικά αποθέματα, δυναμική πληθυσμών, αναπαραγωγή, κρίσιμους οικοτόπους, κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και τεχνολογικά εργαλεία παρακολούθησης.
Αυτό ακριβώς είναι το ισχυρό σημείο της υπόθεσης. Η Αμοργός δεν ζητά απλώς να κλείσει ένα κομμάτι θάλασσας. Ζητά να μάθει τι συμβαίνει όταν η θάλασσα παίρνει ανάσα. Να μετρήσει, να αξιολογήσει, να προσαρμόσει. Να μετατρέψει την προστασία από σύνθημα σε γνώση.
Στο πλαίσιο αυτό, η δημιουργία του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες είναι κατ’ αρχήν θετική εξέλιξη. Η ένταξη των περιοχών Γραμβούσας, Καταπόλων και Νικουριάς στον χάρτη του Πάρκου μπορεί να ενισχύσει τη συνολική προστασία της περιοχής. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη προϋπόθεση: να είναι σαφές ότι η αποτύπωση αυτή γίνεται ως αναγνώριση υφιστάμενου ειδικού αλιευτικού καθεστώτος και όχι ως νέα, αυτοτελής ή τροποποιητική περιβαλλοντική ρύθμιση.
Οι Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες έχουν διαφορετικό σκοπό από μια αλιευτική μελέτη. Τεκμηριώνουν προστατευόμενες περιοχές, ζώνες, οικοτόπους, είδη και μέτρα διατήρησης της βιοποικιλότητας. Η αλιευτική διαχείριση, αντίθετα, έχει ως αντικείμενο την κατάσταση των ιχθυαποθεμάτων, την αλιευτική πίεση, τη βιώσιμη παραγωγή, τα εργαλεία, τις άδειες, την παρακολούθηση της δραστηριότητας και τις επιπτώσεις στις αλιευτικές κοινότητες. Τα δύο πεδία είναι απολύτως συγγενή, αλλά δεν είναι ταυτόσημα.
Γι’ αυτό χρειάζεται θεσμική καθαρότητα. Το νέο ΠΔ του Θαλάσσιου Πάρκου μπορεί και πρέπει να λαμβάνει υπόψη το Αμοργόραμα. Μπορεί να αποτυπώνει χωρικά τις περιοχές του. Δεν πρέπει όμως να δημιουργεί την εντύπωση ότι τροποποιεί, παρατείνει, περιορίζει ή εισάγει παρεκκλίσεις από το π.δ. 73/2025. Τυχόν αλλαγές στα αλιευτικά μέτρα πρέπει να γίνονται με την προβλεπόμενη αλιευτική διαδικασία, από τα αρμόδια όργανα, με την αντίστοιχη επιστημονική τεκμηρίωση.
Η φράση που συνοψίζει το ζήτημα είναι απλή: χωρική αποτύπωση ναι, σιωπηρή τροποποίηση όχι.
Αν η Αμοργός θέλει να γίνει παράδειγμα, πρέπει να προστατευθεί και η ουσία και η διαδικασία. Οι αλιείς χρειάζονται σαφείς κανόνες. Η διοίκηση χρειάζεται σαφείς αρμοδιότητες. Η επιστήμη χρειάζεται καθαρό ερευνητικό πλαίσιο, ώστε να μπορεί να απαντήσει στο κρίσιμο ερώτημα: αποδίδουν τα μέτρα; Ανακάμπτουν τα αποθέματα; Ενισχύεται η βιωσιμότητα της μικρής παράκτιας αλιείας; Βελτιώνεται η κατάσταση των οικοσυστημάτων;
Η προστασία της θάλασσας δεν επιτυγχάνεται με διοικητική σύγχυση. Επιτυγχάνεται όταν κάθε εργαλείο χρησιμοποιείται για τον σκοπό του και όταν τα εργαλεία συνεργάζονται χωρίς να αλληλοαναιρούνται.
Το Αμοργόραμα μπορεί να γίνει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα αλιευτικής διαχείρισης στη Μεσόγειο. Όχι επειδή απλώς απαγορεύει. Αλλά επειδή επιχειρεί να συνδέσει την προστασία με τη μέτρηση, την τοπική κοινωνία με την επιστήμη και τη διαχείριση με την ευθύνη.
Η θάλασσα της Αμοργού δεν χρειάζεται μόνο έναν χάρτη. Χρειάζεται χρόνο, συνέπεια και καθαρούς κανόνες. Αυτό είναι το στοίχημα. Και αυτό δεν πρέπει να χαθεί.
Ο Στέφανος Καλογήρου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και εκπόνησε την αλιευτική τεκμηρίωση για τη θεσμοθέτηση του Αμοργοράματος από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
