Η documenta κατεβαίνει δυναμικά στην Αθήνα

Η Ελλάδα κάνει πρωτοσέλιδα διεθνώς και ο λόγος δεν είναι η Αμφίπολη. Η είδηση ότι η 14η documenta θα μοιραστεί ανάμεσα στον σταθερό τόπο διεξαγωγής της, τη γερμανική πόλη Κάσελ, και την Αθήνα δεν θα μπορούσε να αφήσει κανέναν αδιάφορο, καθώς πρόκειται για τη σημαντικότερη εικαστική διοργάνωση στον κόσμο –μαζί με την Μπιενάλε της Βενετίας.

Στο κατάμεστο αμφιθέατρο της Σχολής Καλών Τεχνών του Κάσελ, όπου δόθηκε συνέντευξη Τύπου προκειμένου να ανακοινωθεί ο νέος προσανατολισμός της επόμενης documenta, όλα τα βλέμματα ήταν στραμμένα στον καλλιτεχνικό διευθυντή της, Ανταμ Σίμτζικ. Αφού παρουσίασε την επιμελητική του ομάδα, στην οποία συμμετέχουν από ελληνικής πλευράς η Μαρίνα Φωκίδη ως διευθύντρια του καλλιτεχνικού γραφείου στην Αθήνα και η Κατερίνα Τσέλου ως βοηθός του καλλιτεχνικού επιμελητή, πέρασε στο προκείμενο.

Μίλησε για την «ανάγκη επαναπροσδιορισμού ενός εικαστικού θεσμού που πρέπει να επεκταθεί για να ξαναβρεί την αίσθηση του επείγοντος». Αιτιολόγησε την επιλογή της πόλης «ως το σημείο αναφοράς ενός κόσμου που βιώνει τις συνέπειες της κρίσης αλλά ωστόσο δεν χάνει τον δυναμισμό του και γι’ αυτό αποτελεί παράδειγμα».

Διευκρίνισε ότι η μεταφορά της documenta στην Αθήνα «δεν είναι μια απόπειρα αποικιοκρατικής κατάκτησης» αλλά «μια προσπάθεια εξερεύνησης μιας άγνωστης περιοχής». Συμπλήρωσε ότι «δεν είναι σίγουρη η μορφή ούτε η κλίμακα των εκθέσεων», υπολείπονται εξάλλου τρία χρόνια για τα προγραμματισμένα εγκαίνια τον Απρίλη του ’17 στην Αθήνα και τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς στο Κάσελ. Εξέφρασε την επιθυμία να συνεργαστεί με τις «υπάρχουσες δομές» της πόλης, οι οποίες κατ’ αυτόν τον τρόπο «θα ενδυναμωθούν». Δεν διευκρίνισε ωστόσο πού αναφέρεται, όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά για την ώρα, αν και δεν θα ήταν παράτολμο να εικάσει κανείς ότι το ΕΜΣΤ, το Ωδείο Αθηνών ή ακόμη και τα προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας, κτίρια-ορόσημα της ελληνικής έκφρασης του μεταπολεμικού μοντερνισμού, ή του Μπαουχάους αντιστοίχως θα μπορούσαν να είναι χώροι διεξαγωγής εκθέσεων.

Ο Σίμτζικ αναφέρθηκε στο 4ο Διεθνές Συνέδριο Νέας Αρχιτεκτονικής (CIAM) το οποίο πραγματοποιήθηκε το 1933 στην Αθήνα (και στο οποίο συμμετείχε και ο αρχιτέκτονας του Ωδείου Ιωάννης Δεσποτόπουλος). Οταν δηλαδή κορυφαίοι πολεοδόμοι και αρχιτέκτονες της εποχής συζητούσαν για τη «λειτουργική πόλη», με αποτέλεσμα την έκδοση της «Χάρτας των Αθηνών» από τον Λε Κορμπιζιέ, δέκα χρόνια μετά. Το βιβλίο προκάλεσε αντιπαραθέσεις για τους όρους ανάπτυξης της σύγχρονης πόλης, ανάμεσά τους και για το κατεστραμμένο από τον βομβαρδισμό του ’43 Κάσελ. Θα μπορούσε να είναι ένα παράδειγμα αντήχησης μιας πολιτιστικής ανταλλαγής πάνω στην οποία θα επικεντρωθεί η documenta, «ο σεισμογράφος της σύγχρονης τέχνης» όπως χαρακτηρίζεται. Μέρος των δονήσεων θα καταγράφει το υπάρχον περιοδικό «South», το οποίο διευθύνει η Φωκίδη.

Ενα είναι πάντως σίγουρο: ο Σίμτζικ βλέπει μακριά και πέρα από τα αρχαία και την Πλάκα. Ο 44χρονος Πολωνός, διευθυντής και βασικός επιμελητής της Kunsthalle της Βασιλείας από το 2003, δεν ανακάλυψε την Ελλάδα μέσα από τα πύρινα άρθρα εναντίον της κατά τη διάρκεια της κρίσης. Ο Σίμτζικ είναι μόνιμος επισκέπτης της χώρας τα τελευταία πέντε χρόνια καθότι η σύζυγός του έχει ελληνική καταγωγή. Οταν του ανατέθηκε ο ρόλος του καλλιτεχνικού διευθυντή της documenta τον Νοέμβριο που μας πέρασε, μέσα σε έναν μήνα είχε φροντίσει να συναντηθεί με εκπροσώπους πολιτιστικών φορέων στην Αθήνα προκειμένου να ανιχνεύσει το τοπικό ενδιαφέρον για την πρωτότυπη σκέψη του.

Ποια αντίρρηση θα μπορούσε να προβάλει κάποιος; Ο Σίμτζικ μοιάζει αποφασισμένος να αποφύγει την παγίδα του «εξωτισμού» που ελλοχεύει όταν ο «δυνατός Βορράς» στρέφει το βλέμμα «στον πληγωμένο Νότο». Η documenta είναι πόλος έλξης για χιλιάδες φιλοτέχνους –τη διοργάνωση του 2012 επισκέφτηκαν 905.000 άτομα -, οπότε πέρα από τα οικονομικά οφέλη, ένα εικαστικό γεγονός αυτού του βεληνεκούς αναπόφευκτα θα γίνει εστία ζυμώσεων και έντονης πολιτιστικής ανταλλαγής που σίγουρα θα ωφελήσει την πόλη και τους δημιουργικούς κατοίκους της.

Ενδιαφέρον θα έχει η αντίδραση των Γερμανών κατά πόσο θα αντιπαρέλθουν την αναπόφευκτη «αίσθηση του ανήκειν» του εικαστικού θεσμού στον τόπο που τον γέννησε. Οι κάτοικοι του Κάσελ, αυτής της μουντής, βιομηχανικής πόλης των 280.000 κατοίκων που βιοπορίζονται κυρίως από το γειτονικό εργοστάσιο της Volkswagen, είναι πολύ περήφανοι για την documenta τους. Ακόμη και αν τα 25 έργα που βρίσκονται διάσπαρτα στην πόλη, απότοκα παλαιότερων διοργανώσεων, είναι σχεδόν αόρατα και δεν μαρτυρούν τη σημαντική παρουσία της στην πόλη κάθε πέντε χρόνια. Επειτα η documenta είναι ένα εικαστικό γεγονός που χρηματοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από τοπικούς φορείς, όπως τον Δήμο του Κάσελ, το κρατίδιο της Εσσης στον οποίο υπάγεται, το German Federal Cultural foundation (Γερμανικό Ομοσπονδιακό Πολιτιστικό Ιδρυμα), οπότε μπορεί να φανταστεί κανείς τα κλισέ τύπου «πληρώνουμε την Ελλάδα» να τυπώνονται με πηχυαίους τίτλους στις εφημερίδες.