Συνδύαζε ήθος, κομψότητα και γνώση

Η Αικατερίνη Κουμαριανού έφυγε από τη ζωή το απομεσήμερο του Σαββάτου 12 Μαΐου σε ηλικία 96 ετών. Σύμφωνα με την επιθυμία της ο αποχαιρετισμός – στον παλαιό οικογενειακό τάφο του Α’ Νεκροταφείου – έγινε μεταξύ των λίγων στενών συγγενών και ελαχίστων οικείων. Λιτή, σχεδόν «ιδιωτική» πολιτική τελετή που σφράγισε τις μακρές δεκαετίες της δημόσιας παρουσίας της. Ως το τέλος η Αικατερίνη Κουμαριανού διατήρησε νεανικό σφρίγος, ασίγαστη θέληση για κατανόηση και ενεργό συμμετοχή.

Τις τελευταίες ημέρες, με τις σωματικές της δυνάμεις έντονα καταβεβλημένες, έγραφε ένα σχόλιο για τη μυθική πρόσληψη της Ιστορίας στο έργο του Βαλτινού, με την ίδια διανοητική ένταση και την ίδια λόγια βάσανο που χαρακτήριζε τη σκέψη της από το πρώτο της ήδη δημοσίευμα. Εκείνο το πρώτο κείμενο, αφιερωμένο στον Λόγιο Ερμή, δημοσιεύθηκε το 1947 και στάθηκε αιτία της συνάντησής της με τον Κ. Θ. Δημαρά, με τον οποίο έκτοτε συμπορεύθηκαν: Υπηρεσία Συντονισμού Εφαρμογής Σχεδίου Ανασυγκροτήσεως, Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, Ομιλος Μελέτης Ελληνικού Διαφωτισμού, Ερανιστής, Εποχές, Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης, στη διεύθυνση του οποίου τον διαδέχθηκε.

Καθοριστική ήταν και μια άλλη συνάντηση, εκείνη με τον Ρομπέρ Μαντρού, κατά τις μεταπτυχιακές σπουδές της στο Παρίσι, στην Εcole Pratique des Hautes Εtudes. Η συνάντηση αυτή την έφερε στους δρόμους των ύστερων Annales, ειδικότερα στην κοινωνική και ψυχολογική ιστορία των νοοτροπιών.

Τα δημοσιεύματά της, βιβλία και άρθρα, είναι πολλά και καθοριστικά, καθώς ανανέωσαν τα πεδία και τις προσεγγίσεις της ελληνικής ιστοριογραφίας από το 1960 και μετά. Οι ζητήσεις της κάλυψαν ποικίλες θεματικές, όλες με κεντρικό άξονα τη συγκρότηση και τις λειτουργίες της δημόσιας σφαίρας στην Ελλάδα, την ελληνική είσοδο στη νεωτερικότητα κατά τα χρόνια του Διαφωτισμού: Τύπος, βιβλίο, αλληλογραφίες, φιλολογικές και λόγιες εταιρείες, πολιτική δράση, περιηγητισμός, γεωγραφία, νεοελληνικές σπουδές. Θεματικές που αλληλοσυμπληρώνονται και συναρθρώνουν μια σύνθετη θεώρηση ζωντανών ιδεών αλλά και των ανθρώπων που εμπνέονται από αυτές.

Με πολλαπλές διαδοχικές προσεγγίσεις η Αικατερίνη Κουμαριανού φώτισε τις αφετηρίες και τις πρώτες ύλες της διαμόρφωσης των ιδεών, τους φορείς που τις εξέφρασαν και τα μέσα που επιστρατεύθηκαν, τα δίκτυα που συγκροτήθηκαν και διά των οποίων οι ιδέες διακινήθηκαν, ωρίμασαν ή αλλοιώθηκαν. Με άλλα λόγια, μια ιστορική θεώρηση των ιδεών στο φτιάξιμό τους.

Ιστορικός της δημόσιας σφαίρας, αλλά και μέτοχός της, παρενέβη όσο μπορούσε με τη διδασκαλία και την παρουσία της. Οπως ο Κ. Θ. Δημαράς, έτσι και αυτή κινήθηκε εκτός της θεσμοθετημένης ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας, διαφυλάττοντας αυτονομία και ελευθερία. Ηξερε να δίνει νόημα σε ό,τι επέλεγε, ακόμη και σε τετριμμένες για άλλους συμβάσεις, όπως ήξερε να οικοδομεί σχέσεις βαθιάς οικείωσης.

Ηξερε να διεκδικεί και να κερδίζει, αλλά και να αναγνωρίζει, να εκτιμά. Κυρίως, να συνδιαλέγεται και να προσφέρει, μέσα σε πνεύμα αμοιβαιότητας και σεβασμού. Πάνω απ’ όλα, η Αικατερίνη Κουμαριανού διέθετε σπάνιο προσωπικό χάρισμα και ύφος. Δεν ήταν από απλή σοφιστική επιτήδευση, αλλά κάτι βαθύτερο, που χαρακτηρίζει τον συνειδητοποιημένο, τον ουσιαστικά πεπαιδευμένο άνθρωπο. Η Αικατερίνη συνταίριαζε ήθος, κομψότητα και γνώση, και τα σκορπούσε γύρω της με άκρα φυσικότητα, ως άρωμα μιας αυθεντικής, προσωπικής επιλογής ζωής.