Ο Αμάρτυα Σεν είναι παγκοσμίως γνωστός οικονομολόγος. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την οικονομική ανάπτυξη των χωρών του Τρίτου Κόσμου και προσπάθησε να δώσει μια πιο ανθρώπινη διάσταση στην οικονομική επιστήμη συνδέοντάς την παράλληλα και με άλλες κοινωνικές επιστήμες. Για τη συνολική του προσφορά τιμήθηκε με το Βραβείο Νομπέλ το 1997. Σε αντίθεση με τον Νόαμ Τσόμσκι, το βιβλίο του οποίου παρουσιάσαμε την περασμένη εβδομάδα, ο Α. Σεν δεν μιλάει για μια πολεμική εναντίον της παγκοσμιοποίησης ή της Νέας Οικονομικής Τάξης… Ενώ και οι δύο στοχαστές κινούνται γύρω από την ιδέα των οικονομικών και της ανάπτυξης για τον άνθρωπο, ο μεν Τσόμσκι είναι μαχητικός και ανένδοτος, ο δε Σεν προσπαθεί να δείξει ότι η πραγματική αντιμετώπιση των προβλημάτων έγκειται στον επαναπροσδιορισμό της οικονομικής επιστήμης με πιο ανθρώπινες βάσεις και πιο κοντά στην ηθική. Προτείνει λοιπόν ο Σεν την απομάκρυνση της επιστήμης των οικονομικών από την καθαρώς λογιστική υφή και την ορθολογική ψυχρότητά της και την ενσωμάτωση σε αυτήν μιας νέας οπτικής γωνίας που θα βοηθάει στη λήψη των αποφάσεων με γνώμονα τη μοναδικότητα, την ευημερία και την ελευθερία του κάθε ατόμου που συμμετέχει στις οικονομικές διαδικασίες.


Αυτό το βιβλίο του Αμάρτυα Σεν αποτελεί τη θεωρημένη παραλλαγή μιας σειράς τριών διαλέξεων που έδωσε στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας. Η απόδοσή του στα ελληνικά γίνεται με ιδιαίτερα προσεγμένο τρόπο και έτσι οι ιδέες του συγγραφέα, μολονότι σύνθετες και φιλοσοφικές, είναι εύληπτες και κατανοητές ακόμη και σε αναγνώστες με όχι ιδιαίτερα υψηλό βαθμό εξοικειώσεως με τα οικονομικά και την ιστορία της οικονομικής σκέψης. Για τους τελευταίους μάλιστα, πολύ ωφέλιμος είναι ο πρόλογος του Νίκου Κοτζιά.


Η προσέγγιση του Σεν στην οικονομική επιστήμη γίνεται από μια άλλη γωνία, διότι ενώ οι περισσότεροι έχοντες αντίθετη άποψη με τη σημερινή τάση για τη Νέα Οικονομική Τάξη (όπως αυτή απορρέει από τα νεοκλασικά οικονομικά) εκφράζονται μέσα από μια αντιπαράθεση, ο Σεν προσπαθεί να εκφρασθεί μέσα από μια συνολική επανατοποθέτηση των οικονομικών στην ανθρώπινη ύπαρξη και στις ανθρώπινες αξίες, και μάλιστα χωρίς καν να αγγίξει τη Νέα Τάξη. Επιχειρεί, κατά μια έννοια, να θεραπεύσει τα βαθύτερα αίτια των σύγχρονων προβλημάτων και όχι μόνο τα συμπτώματα…



Επειτα από μια περιπλάνηση στην ανθρώπινη οικονομική και φιλοσοφική σκέψη, από την εποχή του Αριστοτέλη ως και σήμερα (και ιδιαίτερα με έμφαση στην περίοδο των πατέρων της κλασικής οικονομικής θεωρίας), ο Σεν καταλήγει σε ορισμένες προτάσεις που από μόνες τους μπορεί να μην αποτελούν μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία αλλά σαν σύνολο μπορούν να συνοψισθούν ως τα οικονομικά με ανθρώπινο πρόσωπο! Κάνοντας εκτενείς αναφορές στον πατέρα της κλασικής οικονομικής σκέψης, τον Ανταμ Σμιθ, δείχνει ότι ακόμη και εκείνος δεν έβλεπε τα οικονομικά ξεχωριστά από την ανθρώπινη και ηθική τους διάσταση, δεν πίστευε δηλαδή ότι οι άνθρωποι δρουν αποκλειστικά και μόνο για το ίδιον συμφέρον, και κατά τον Σεν αδίκως του απεδόθη αυτή η ιδιότητα. Ο Σεν έτσι ουσιαστικώς οριοθετεί τη σχέση (τη διάδραση) του πολίτη με το περιβάλλον του, κάτι που αποτελεί και τη βάση της ηθικής, και αναρωτιέται «αν είναι δυνατόν οι άνθρωποι, που αποτελούν αντικείμενο μελέτης της οικονομικής επιστήμης, να μην επανέρχονται στο σωκρατικό ερώτημα για το πώς πρέπει κάποιος να ζει και να παραμένουν αποκλειστικά προσκολλημένοι στη στοιχειώδη πρακτικότητα που τους αποδίδει η σύγχρονη οικονομική επιστήμη».


Ο Α. Σεν αποδεικνύει εύστοχα πως τα νεοκλασικά οικονομικά σφάλλουν ως προς τη βασική τους προϋπόθεση ότι ο κάθε συμμετέχων στις οικονομικές διαδικασίες δρα απολύτως ορθολογικά και με μοναδικό γνώμονα την αύξηση των κερδών του, και αυτό διότι ο άνθρωπος μπορεί να κάνει κάτι από αγάπη ή άλλα ανιδιοτελή ελατήρια ως και από «ηθικό εγωισμό» (που είναι μεν ιδιοτελής αλλά δεν έχει οικονομική αφετηρία). Παρ’ όλα αυτά ο Σεν δεν απορρίπτει, αλλά αντιθέτως επικροτεί, την ιδέα ότι τα οικονομικά, ακόμη και αν πολλές από τις προϋποθέσεις τους δεν ισχύουν σε απόλυτες τιμές (διότι απλούστατα απομακρύνονται από την πραγματική ανθρώπινη φύση), μπορούν άμεσα να ωφελήσουν στη διερεύνηση ζητημάτων ηθικής τάξεως, αφού μπορούν να βοηθήσουν στην εξήγησή τους, έστω και αν είναι δύσκολο να μην επισημάνει κανείς «μια αδιαφορία για τις επιδράσεις των ηθικών θεωρήσεων στον χαρακτηρισμό της πραγματικής ανθρώπινης συμπεριφοράς».


Μετά τον αποκλεισμό της ηθικής από την οικονομική λογική, επιβίωσαν μόνο τα κριτήρια του Βιλφρέντο Παρέτο, και δη αυτό της άριστης κατανομής ή, αλλιώς, της «οικονομικής αποδοτικότητας». Αυτό σημαίνει ότι σε μια κοινωνική κατάσταση η ωφελιμότητα κάποιου δεν μπορεί να αυξηθεί αν δεν μειωθεί η ωφελιμότητα κάποιου άλλου. Ακριβώς επειδή τα οικονομικά της ευημερίας έχουν περιορισθεί μέσα σε αυτό το στενό πλαίσιο αξιολόγησης (να προσπαθούν δηλαδή να αυξήσουν την ωφελιμότητα του συνόλου ακόμη και εις βάρος κάποιου ή κάποιων), ο Σεν υποστηρίζει ότι τα αποτελέσματα είναι πενιχρά. Ετσι προβαίνει στην κατάρριψη του ισχυρισμού ότι η ωφελιμότητα αποτελεί τη μοναδική πηγή αξιών ­ που βασίζεται στην ταύτιση αυτής με την ευημερία ­, διότι η ευημερία δεν είναι το μοναδικό στοιχείο στο οποίο αποδίδεται αξία και διότι η ωφελιμότητα δεν αντιπροσωπεύει με επαρκή τρόπο την ευημερία.


Εχοντας προβεί ο Σεν στην παρουσίαση της εκπτωχεύσεως των οικονομικών της ευημερίας λόγω του διαχωρισμού τους από την ηθική, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα οικονομικά της ευημερίας θα μπορούσαν να εμπλουτιστούν από την ηθική μέσα από μια αμοιβαία σχέση. Το ίδιο ισχύει και για τα οικονομικά της περιγραφής και της πρόγνωσης· θα ωφεληθούν αν λάβουν περισσότερο υπόψη τους τα οικονομικά της ευημερίας.


Ο κ. Νίκος Α. Κεράνης είναι οικονομολόγος και οικονομικός αναλυτής της Αγροτικής Χρηματιστηριακής.