Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Η προσωπική της επανάσταση απέναντι στα κοινωνικά πρότυπα και τις προκαταλήψεις της εποχής της καθρεφτιζόταν, ήδη από τα νεανικά της χρόνια, στο ντύσιμό της. Η Γεωργία Σάνδη εμφανιζόταν συχνά με ανδρικά ρούχα – παντελόνι, ρεντιγκότα, γιλέκο και καπέλο –, επιλογή πολιτική και συμβολική: αρνιόταν τους περιορισμούς του κορσέ και τον ρόλο που επέβαλλαν στη γυναίκα τα ήθη του 19ου αιώνα, διεκδικώντας το δικαίωμα να κινείται, να συμπεριφέρεται, να εργάζεται όπως ένας άνδρας.
Συγγραφέας, στοχάστρια, πρωτοπόρος του γυναικείου ζητήματος, μιλούσε τη γλώσσα των επόμενων αιώνων, γεγονός που επισήμανε ο Βίκτωρ Ουγκό γράφοντας σε μήνυμα που του αποδίδεται και που διαβάστηκε στην κηδεία της: «Θρηνώ μια νεκρή και χαιρετώ μια αθάνατη». Δεν ήταν ρητορική υπερβολή. Ηταν η αναγνώριση της αξίας και της προσφοράς της. Ακριβώς 150 χρόνια από την ημέρα του θανάτου της, στις 8 Ιουνίου 1876, το παράδειγμά της εξακολουθεί να μιλάει στην ψυχή των ελεύθερων ανθρώπων.
Γεννήθηκε ως Αμαντίν-Oρόρ-Λουσίλ Ντιπάν την 1η Ιουλίου 1804 στο Παρίσι. Ο πατέρας της είχε αριστοκρατική καταγωγή, η μητέρα της κρατούσε από μικροαστική οικογένεια. Αυτή η διπλή ρίζα θα σφράγιζε το έργο και τη ζωή της μέσα από μια εσωτερική διαμάχη, ένα εσωτερικό θέατρο όπου οι αριστοκρατικοί τρόποι και ευαισθησίες μονομαχούσαν με τη λαϊκή αλήθεια. Μεγάλωσε στο κτήμα της ευκατάστατης γαιοκτήτριας γιαγιάς της (από την πλευρά του πατέρα της) στο χωριό Νοάν, στην ιστορική περιοχή του Μπερί της κεντρικής Γαλλίας, περίπου 270 χιλιόμετρα νότια του Παρισιού.
Εκεί έμαθε να αγαπά την εξοχή και τη φύση. Το 1822, στα δεκαοκτώ της χρόνια, παντρεύτηκε τον γαιοκτήμονα Καζιμίρ Ντιντεβάν, με τον οποίο απέκτησε δύο παιδιά, τον Μορίς και τη Σολάνζ. Η φωτιά που έκαιγε μέσα της δεν της επέτρεψε να αφοσιωθεί στον σύζυγό της όπως θα έκανε κάθε άλλη παντρεμένη γυναίκα και εκείνης της εποχής. Σύντομα κατέφυγε στην αγκαλιά ενός νεαρού συγγραφέα, του Ζιλ Σαντό.
Photo by Nicolas THIBAUT / Photononstop via AFP
Οι δυο τους άρχισαν να γράφουν μαζί. Για τη δημοσίευση των κοινών τους έργων, αποφάσισαν να χρησιμοποιήσουν ένα ψευδώνυμο που προέκυψε από το ονοματεπώνυμο του Σαντό: Jules Sand. Το 1832, η Σάνδη έγραψε μόνη της το πρώτο της μεγάλο, ανεξάρτητο μυθιστόρημα, την «Ινδιάνα». Ο Σαντό, αναγνωρίζοντας ότι το έργο ήταν εξ ολοκλήρου δικό της, δεν ήθελε πιθανώς να υπογραφεί και με το όνομά του.
Ωστόσο, ο εκδότης επέμενε να κρατήσει το επώνυμο Sand, καθώς το προηγούμενο βιβλίο τους είχε πάει καλά εισπρακτικά. Τελικά η ίδια επέλεξε να κρατήσει το Sand και να προσθέσει δίπλα το ανδρικό όνομα George – πιθανώς για να διευκολύνει την κυκλοφορία των έργων της σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο – φτιάχνοντας το πλήρες ψευδώνυμο με το οποίο θα περνούσε στην ιστορία.
Ενα ψευδώνυμο απόλυτα ταιριαστό με τη γενικότερη στάση ζωής της: Η Σάνδη, αποχωρισμένη πλέον από τον σύζυγό της, είχε αρχίσει να κυκλοφορεί στο Παρίσι, σε χώρους όπου οι γυναίκες της καλής κοινωνίας απαγορευόταν να συχνάζουν χωρίς συνοδεία, φορώντας τα περίφημα ανδρικά κοστούμια της (αφού προηγουμένως είχε εξασφαλίσει άδεια από τις Αρχές, καθώς κάτι τέτοιο απαγορευόταν) και καπνίζοντας δημόσια πούρα. Κάθε εμφάνισή της, κάθε χειρονομία της, ήταν δήλωση αντίστασης ενάντια σε έναν κόσμο που καταπίεζε τις γυναίκες.
Η τολμηρή «Λέλια»
Στο μεταξύ συνέχισε να γράφει, για να αφήσει πίσω της περισσότερα από 70 μυθιστορήματα, πλήθος θεατρικά, μια ογκώδη αυτοβιογραφία, δοκίμια, βιβλιοκριτικές, πολιτικά φυλλάδια και δεκάδες χιλιάδες επιστολές. Στα πρώτα της μυθιστορήματα ασχολούνταν κυρίως με τις σχέσεις ανδρών και γυναικών, αντιδρώντας στις κοινωνικές συμβάσεις με φλογερό φεμινισμό. Η «Λέλια», που εκδόθηκε το 1833, θεωρείται ένα από τα πιο τολμηρά έργα της: Ηρωίδα της ήταν μια γυναίκα με σπάνια ομορφιά, ανώτερη διάνοια και τεράστια περιουσία, αλλά και με σκοτεινές απόψεις για την αγάπη και τη σεξουαλικότητα.
Γράφοντας για τη γυναικεία ψυχρότητα και την ανικανοποίητη επιθυμία και καταδικάζοντας τον παραδοσιακό γάμο της εποχής ως μια μορφή νομιμοποιημένης πορνείας, όπου η γυναίκα υποτάσσεται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα συναισθήματά της, η συγγραφέας προκάλεσε σκάνδαλο.
Ο έρωτας για τον Σοπέν
Αλλο ένα σκάνδαλο ήρθε να προστεθεί σε εκείνα που προκαλούσε με κάθε δημόσια εμφάνισή της όταν, σε μια εποχή που η γυναίκα ήταν εξ ορισμού οικονομικά εξαρτημένη από τον σύζυγό της, εκείνη διεκδικούσε ανεξαρτησία, επέλεγε ανοιχτά τους εραστές της και συχνά τους συντηρούσε. Ο ποιητής Αλφρέ ντε Μισέ ήταν ένας από τους μεγάλους της έρωτες. Η σχέση τους κατέληξε δραματικά στη Βενετία, όπου εκείνος αρρώστησε και η Σάνδη ερωτεύτηκε τον ιταλό γιατρό που τον κούραρε.
Πιθανώς ο μεγαλύτερος έρωτας της ζωής της ήταν ο Φρεντερίκ Σοπέν. Η Σάνδη έζησε μαζί του για περίπου δέκα χρόνια, σε μία από τις πολυσυζητημένες, παραγωγικές και θυελλώδεις σχέσεις στην ιστορία του ευρωπαϊκού Ρομαντισμού.
Γνωρίστηκαν το φθινόπωρο του 1836 στο Παρίσι, σε μια συγκέντρωση που διοργάνωσαν ο Φραντς Λιστ και η σύντροφός του, κόμισσα Μαρί ντ’Αγκού. Η πρώτη εντύπωση του Σοπέν για τη Σάνδη ήταν απογοητευτική.
Σε γράμμα προς την οικογένειά του είχε γράψει: «Τι αντιπαθητική γυναίκα που είναι αυτή η Σάνδη! Είναι πράγματι γυναίκα; Είμαι έτοιμος να το αμφισβητήσω». Η Σάνδη, ωστόσο, γοητεύθηκε αμέσως από την ιδιοφυΐα του εσωστρεφούς, εύθραυστου και μελαγχολικού πολωνού βιρτουόζου πιανίστα και συνθέτη, και τον διεκδίκησε επίμονα. Η έλξη έγινε αμοιβαία και σύντομα έγιναν εραστές. Το 1838, για να ξεφύγουν από τα κουτσομπολιά του Παρισιού και να βελτιωθεί η υγεία του Σοπέν (που έπασχε από φυματίωση), αποφάσισαν να περάσουν τον χειμώνα στη Μαγιόρκα, μαζί με τα δύο παιδιά της Σάνδη.
Photo by © Collection Roger-Viollet / Roger-Viollet via AFP
Εκεί ο Σοπέν ολοκλήρωσε τα περίφημα 24 Πρελούδια. Στο κτήμα της Σάνδη στο Νοάν συνέθεσε άλλα σπουδαία έργα του. Ομως, η φύση της σχέσης τους σταδιακά άλλαξε: Η Σάνδη μετατράπηκε από ερωμένη σε νοσοκόμα και μητρική φιγούρα. Σε επιστολές της προς φίλους, εξομολογούνταν ότι η σαρκική τους σχέση είχε ατονήσει, καθώς ο Σοπέν ήταν πολύ αδύναμος και η ίδια φοβόταν ότι το πάθος θα επιδείνωνε την ήδη εύθραυστη υγεία του. Τον αποκαλούσε μάλιστα χαϊδευτικά «το τρίτο μου παιδί». Το 1846 εξέδωσε το μυθιστόρημα «Λουκρητία Φλοριάνι» με ηρωίδα μια ώριμη γυναίκα που φροντίζει έναν φιλάσθενο, ζηλιάρη και εγωιστή άνδρα.
Ο Σοπέν πληγώθηκε βαθιά από τις αναφορές στην προσωπική ζωή τους και τη δημόσια έκθεση. Το ζευγάρι χώρισε το 1847 (έπειτα και από μια σειρά οικογενειακών καβγάδων που αφορούσαν τον γάμο της κόρης της, Σολάνζ, και τη βαθιά αντιπάθεια που έτρεφε γι’ αυτόν ο γιος της, Μορίς). Ο συνθέτης έφυγε από τη ζωή το 1849. Η γυναίκα που τόσο τον αγάπησε δεν παρέστη στην κηδεία του.
Το διαχρονικό έργο της
Η Γεωργία Σάνδη πέθανε σε ηλικία 71 ετών, στις 8 Ιουνίου 1876, από καρκίνο του εντέρου, στο Νοάν, περιτριγυρισμένη από τα παιδιά και τα εγγόνια της. Στα χρόνια που ήρθαν, οι επικριτές της κατάφεραν να υποβαθμίσουν το έργο της, το οποίο όμως ανακαλύφθηκε εκ νέου τη δεκαετία του 1950 από κριτικούς που επαναπροσδιόρισαν τη θέση της στον γαλλικό λογοτεχνικό κανόνα.
Η προσφορά της στα γράμματα χαρακτηρίστηκε σημαντική καθώς συνδύασε λαμπρή ποιητική γραφή με προοδευτικές σκέψεις για την ελευθερία της γυναίκας και την κοινωνική δικαιοσύνη – οι τολμηρές απόψεις της για την ισότητα και τα δικαιώματα των γυναικών προανήγγειλαν τα κοινωνικά κινήματα του 20ού αιώνα.
Σήμερα, ακριβώς ενάμιση αιώνα από τον θάνατό της, τα ερωτήματα που έθεσε με το έργο και τη στάση ζωής της εξακολουθούν να μας απασχολούν – κάποια μάλιστα δεν έχουν ακόμη απαντηθεί πλήρως: Πόσο ελεύθερη είναι μια γυναίκα να επιλέξει τον τρόπο που αγαπά, τον τρόπο που εργάζεται, τον τρόπο με τον οποίο εμφανίζεται στον κόσμο;
Πόσο κοινωνικά αποδεκτή είναι μια σεξουαλικά δραστήρια και αυτόνομη γυναίκα; Πόσες γυναίκες-δημιουργοί χρειάστηκε και χρειάζεται να κάνουν επιπλέον αγώνα για να ακουστούν και να αναγνωριστούν; Η συζήτηση παραμένει ανοικτή. Και τα παντελόνια της Σάνδη εξακολουθούν να μοιάζουν προκλητικά σε πάρα πολλά μέρη του κόσμου.
