Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Η γιαγιά μου με τάιζε, παιδί, στίχους του Ερωτόκριτου μαζί με ψωμί βουτηγμένο στο γάλα. Η μάνα μου τον τραγουδούσε καθαρίζοντας φασολάκια. Ενας αγράμματος γεροντής ήξερε τον Ερωτόκριτο απέξω. Τέτοιες αναμνήσεις αφηγούνται οι Στειακοί, οι κάτοικοι της πατρίδας του Βιτσέντζου Κορνάρου, του ποιητή του Ερωτόκριτου. «Bιτσέντζος είν’ ο ποιητής, και στη γενιά Κορνάρος/ που να βρεθεί ακριμάτιστος, σα θα τον πάρει ο Xάρος./ Στη Στείαν εγεννήθηκε, στη Στείαν ενεθράφη,/ εκεί ήκαμε κ’ εκόπιασεν ετούτα που σας γράφει…» σημειώνει ο ίδιος στους καταληκτήριους στίχους του αποκαλούμενου «έμμετρου μυθιστορήματος» των 10.000 στίχων. Ο ρομαντικός έρωτας του Ερωτόκριτου με την Αρετούσα, αφηγημένος από τον Κορνάρο περί το 1600, στην ακμή της Κρητικής Αναγέννησης, περιφρονήθηκε από τους λογίους του Διαφωτισμού αλλά τον λάτρεψε το ευρύ κοινό. Οι έντυπες εκδόσεις του ήταν το μπεστ σέλερ του 18ου αιώνα και λειτούργησε αργότερα ως γλωσσικό φροντιστήριο για τον Σολωμό και τον Σεφέρη.
– Όσα πρέπει να γνωρίζεις για το 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας
«Τα μάτια δεν καλοθωρού στο μάκρεμα του τόπου, μα πλιά μακρά και πλιά καλλιά θωρεί η καρδιά τ’ ανθρώπου»… Στη Σητεία ο Κορνάρος είναι παντού. Καλωσορίζει τον επισκέπτη στο απλόχωρο αεροδρόμιο που έχει το όνομά του, στίχοι του είναι γραμμένοι στους τοίχους, και τα σκαλοπάτια στις στράτες της πόλης έχουν βαφτιστεί με ονόματα χαρακτήρων του.
«Ισως δεν θα υπήρχε Σητεία»
Κοντά στο λιμάνι, στη συμβολή των οδών Κορνάρου και Καζαντζάκη, διεύθυνση στην οποία διασταυρώνονται τα μεγάλα λογοτεχνικά ονόματα της Κρήτης, λειτουργεί ο πολιτιστικός οργανισμός «Στέγη Βιτσέντζος Κορνάρος» (ΣΒΚ), που ίδρυσε ο στειακός κτηνίατρος και επιχειρηματίας Γιώργος Γαλανάκης με τη σύζυγό του Αλίκη Γαλανάκη. Συναντηθήκαμε στο πλαίσιο του 1ου Φεστιβάλ Λογοτεχνίας που διοργάνωσε η ΣΒΚ τον περασμένο Ιούνιο, υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού και με τη συμμετοχή πλειάδας λογοτεχνών και σχεδόν σύσσωμου του ΔΣ της Εταιρείας Συγγραφέων. «Χωρίς τον Ερωτόκριτο ίσως δε θα υπήρχε η Σητεία» λέει, και εξηγεί τις διαφορές της πόλης του από την υπόλοιπη Κρήτη: «Δεν υπάρχει οπλοκατοχή εδώ, ούτε ζωοκλοπές, δε γίνονται βεντέτες».
Αποκομμένη από το υπόλοιπο νησί, με το οποίο συνδέθηκε με δρόμο μόλις το 1937, η Σητεία γνώρισε πλούτο από το εμπόριο της σταφίδας και απέκτησε μια αστική τάξη που μπορούσε να επενδύσει στον πολιτισμό και διοργάνωνε ωραία γλέντια: «Ερχονταν εδώ απ’ την υπόλοιπη Κρήτη για να γλεντήσουν». Θυμάται κι εκείνος τη γιαγιά του και τις φίλες της, γυναίκες που δεν ήξεραν ανάγνωση, να κεντούν τα απογεύματα τραγουδώντας τον Ερωτόκριτο. Ο Κορνάρος και το ποίημά του ήταν η ταυτότητα της πόλης. Γεννημένος το 1953, λέει πως στη δική του γενιά το ποίημα δεν είχε την ίδια θέση στην κοινωνική ζωή όπως παλαιότερα, «πόσω μάλλον σήμερα. Θελήσαμε λοιπόν να ξαναθυμίσουμε τι ήταν για μας ο Eρωτόκριτος, να πάρουμε πάλι ως Στειακοί κάτι από τη δόξα του και με την ευκαιρία να προσπαθήσουμε να ξαναζωντανέψουμε πολιτιστικά την πόλη».
Στοιχείο ταυτότητας
Η Στέγη Βιτσέντζος Κορνάρος είναι ένα βήμα για να μπει η Σητεία στον παγκόσμιο πολιτιστικό χάρτη. Κάτω, ο συνιδρυτής του φορέα Γιώργος Γαλανάκης μπροστά στις αφίσες για τις εκδηλώσεις της Στέγης την πενταετία 2021-2025
Η ΣΒΚ ιδρύθηκε το 2020 στη Σητεία με στόχους να ξαναγίνει ο Ερωτόκριτος συστατικό της σύγχρονης παιδείας, να δημιουργηθεί στη Σητεία ένα σύγχρονο κέντρο μελέτης του, να αποκτήσει η πόλη «αντίστοιχο πολιτισμικό βάρος των γενέθλιων τόπων των μεγάλων της Αναγέννησης και η Κρητική Αναγέννηση να πάρει τη θέση που της αξίζει δίπλα στις άλλες εκφάνσεις της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης», να καλλιεργηθεί η παιδεία και ο πολιτισμός, ο διάλογος και η δημιουργικότητα στην πόλη. Ενα Διεθνές Συνέδριο για τον Ερωτόκριτο, που διεξάγεται ανά τριετία υπό τον συντονισμό του νεοελληνιστή Στέφανου Κακλαμάνη, μελετητή της Κρητικής Αναγέννησης, παγκρήτιοι μαθητικοί και φοιτητικοί λογοτεχνικοί διαγωνισμοί, και εκδόσεις συγκατελέγονται στις δράσεις της. Καθώς ο ιδρυτής της ΣΒΚ μιλά, κοιτώ τα κάδρα που σκεπάζουν τον τοίχο πίσω του: αφίσες από τις 110 εκδηλώσεις της ΣΒΚ από τον Ιανουάριο του 2021 ως τον Νοέμβριο του 2025. Βιβλιοπαρουσιάσεις και ποιητικά αναλόγια, εκθέσεις ζωγραφικής και φωτογραφίας, συγγραφικά εργαστήρια, θεατρικές παραστάσεις, μουσικές συναυλίες, βαρκαρόλες… Εχουν τυπωθεί όλες σε μια κομψή έκδοση, που βρίσκω στον πάγκο των εκδόσεων της ΣΒΚ. Η εκδοτική τους παραγωγή είναι ενδιαφέρουσα. Ξεχωρίζω τον τόμο Η Σητεία και η περιοχή της, 1870-1970 (ΣΒΚ, 2023) του Ελευθέριου Π. Περρωτή και τον μικρό τόμο Ο δικός μου Ερωτόκριτος (ΣΒΚ, 2023) με μαρτυρίες ντόπιων για τη σημασία του έργου για τους ίδιους.
«Στη δεκαετία του ’50, όταν γινόταν κουβέντα αισθηματικής-ερωτικής φύσης σε γυναικοπαρέες, πάντα η μάνα μου, που ήξερε πολλά κομμάτια από τον Ερωτόκριτο, έβρισκε και ανάφερε τον κατάλληλο στίχο για να σχολιάσει ή και να επιβεβαιώσει του λόγου το αληθές» γράφει ο ντόπιος λογοτέχνης Μανώλης Μιαουδάκης.
Φεστιβάλ Λογοτεχνίας
Οι τριήμερες συζητήσεις του Φεστιβάλ, που είχαν σχεδιάσει με εξαιρετική επιμέλεια από καιρό οι πεζογράφοι Αλέξης Πανσέληνος και Λουκία Δέρβη, διεξάγονταν στο Πολύκεντρο του Δήμου Σητείας με μεγάλη προσέλευση. Οι απαιτητικές συζητήσεις έφεραν στην περιφέρεια τρέχοντα ζητήματα που απασχολούν το λογοτεχνικό κέντρο της Αθήνας: Ιστορικό μυθιστόρημα, μυθιστόρημα εποχής ή μυθιστόρημα ιστορικού περιβάλλοντος; Εχουν διαφορά οι όροι όταν συζητούμε για τη σχέση μυθιστορήματος και Ιστορίας; (Ρέα Γαλανάκη, Ισίδωρος Ζουργός, Βασίλης Παπαδόπουλος, Ελενα Χουζούρη, Κατερίνα Σχινά). Μεγάλη διάδραση του κοινού προκάλεσε η συζήτηση περί ηθικών ορίων στη λογοτεχνική αξιοποίηση βιωματικού υλικού στην αυτομυθοπλασία (Λίλα Κονομάρα, Ανδρέας Μήτσου, Μαρία Φακίνου, Κώστας Κατσουλάρης, Αντιγόνη Βλαβιανού). Ζωηρή ήταν και η συζήτηση για το λογοτεχνικό «glocal», τη σχέση του τοπικού με το παγκόσμιο, τις ντοπιολαλιές και τα θέματα ταμπού σε διάφορες κοινωνίες (Θεόδωρος Γρηγοριάδης, Νάσια Διονυσίου, Κώστας Λογαράς, Κώστας Κατσουλάρης). Δεν θα μπορούσε να λείπει, ασφαλώς, από ένα πρόγραμμα για το ελληνικό μυθιστόρημα το δημοφιλές αστυνομικό μυθιστόρημα και οι κοινωνικές αντανακλάσεις του (Ανδρέας Αποστολίδης, Μίνως Ευσταθιάδης, Δημήτρης Μαμαλούκας, Χίλντα Παπαδημητρίου, Γιάννης Μπασκόζος).
Αφιερωμένες στον πρόσφατα εκλιπόντα κριτικό και συγγραφέα Δημήτρη Δασκαλόπουλο, φίλο της ΣΒΚ, οι συζητήσεις προσέλκυσαν εκπαιδευτικούς, φιλότεχνους και ένα ευρύ κοινό από την πόλη αλλά και από όλη την Κρήτη. «Είμαστε μια πόλη του πολιτισμού» σχολιάζει η διπλανή μου η Ασπασία, στο διάλειμμα, και συμπληρώνει προς επίρρωσιν: «Εχουμε πέντε θεατρικές ομάδες». Ανάμεσα στο ακροατήριο κι ο δεκαεπτάχρονος Νικόλας, μαθητής Λυκείου, που δεν σταμάτησε να θέτει ερωτήσεις στους συγγραφείς. Είναι ο δημιουργός ενός δημοσιογραφικού blog στο ΓΕΛ Σητείας, μου απαντά όταν τον ρωτώ καθώς επιστρέφουμε από τη συναυλία του Νίκου Κυπουργού στο ενετικό φρούριο Καζάρμα στη λήξη του Φεστιβάλ. Τις εργασίες του είχε εγκαινιάσει η θεατρική παράσταση «Η Αρετούσα και ο Ερωτόκριτος», σε σκηνοθεσία Θοδωρή Γκόνη, τις πλαισίωσε εικαστική έκθεση του Βασίλη Σολιδάκη.
Η άλλη Κρήτη
Οι τακτοποιημένοι αμπελώνες της Μονής Τοπλού δίνουν τη θέση τους στους εξωτικούς φοίνικες στο Φοινικόδασος στο Βάι, πράσινα κεντήματα σε γαλανό καμβά, στη διαδρομή προς τον αρχαιολογικό χώρο του Παλαίκαστρου. Ο δρόμος ήταν καλόδεχτα άδειος αλλά η μινωική πόλη θλιβερά έρημη. Οι ανυποψίαστοι σέρφερ που αγαπούν την περιοχή προσπερνούν αδιάφορα δύο εγκαταλελειμμένους τάφους Μινωιτών κοντά στην παραλία Κουρεμένος. Απέναντι στη βουερή και λαμπερή Κεντρική και Δυτική Κρήτη, στα ανατολικά βλέπουμε την εικόνα μιας Κρήτης άλλης εποχής. Μονάχα τα «κόκκινα μάτια των γιγάντων», όπως τα αποκαλεί νεαρή κρητικοπούλα, που ανοιγοκλείνουν μέσα στη νύχτα, τα φώτα από τις ανεμογεννήτριες του γειτονικού αιολικού πάρκου, είναι υπόμνηση του δραστήριου παρόντος. «Η ίδρυση ενός φορέα μελέτης και ανάδειξης του Ερωτόκριτου ήταν μια παλιά ιδέα που επιτέλους υλοποιήθηκε» σχολίαζε νωρίτερα ο Νίκος Πετράκης, δήμαρχος Σητείας στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια. Είναι άλλωστε και ένα επιχείρημα, σκέφτομαι, για να εγκριθεί το αίτημα ένταξης του Ερωτόκριτου στα μνημεία άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, που διακινείται από το 2019, και να ενταχθεί και η Σητεία στον παγκόσμιο πολιτισμικό χάρτη.
