Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο Κρίστοφερ Νόλαν είχε αναφέρει τη μετάφραση της «Οδύσσειας» που υπέγραψε η Έμιλι Γουίλσον το 2017 ως μία από τις επιρροές για τη δική του προσέγγιση στο ομηρικό έπος, κατά τη διάρκεια της προωθητικής περιοδείας για την ταινία. Η Γουίλσον, ωστόσο, δεν του ανταποδίδει τα καλά λόγια. Αντίθετα, η πένα της στάζει δηλητήριο.
Σε μια πλήρως αρνητική κριτική για την «Οδύσσεια» του Νόλαν, η οποία δημοσιεύθηκε στο London Review of Books –και αναδημοσιεύθηκε από τον Guardian αλλά και από άλλα μέσα ενημέρωσης κάνοντας τον γύρο του διαδικτύου από χθες –, η Γουίλσον επέκρινε τη διασκευή του σκηνοθέτη για την έλλειψη «ψυχολογικού, συναισθηματικού, πολιτικού και ηθικού βάθους». Η φράση ότι η «Οδύσσεια» του Νόλαν «δεν έχει τίποτα πειστικό να πει» είναι από τις λιγότερες καυστικές της, καθώς σχεδόν πλάνο-πλάνο αποδομεί την υπερπαραγωγή που προβάλλεται σε εκατοντάδες αίθουσες παγκοσμίως από τις 16 Ιουλίου.
«Ένας καθόλου περίπλοκος άνδρας»
«Ήλπιζα ότι η συγγένεια που αισθάνεται ο Νόλαν με αυτά τα ομηρικά θέματα θα τον ωθούσε σε νέα δημιουργικά ύψη και θα του επέτρεπε να πλάσει πιο πειστικούς χαρακτήρες. Όμως η “Οδύσσεια” διαθέτει τον συνηθισμένο συνδυασμό μεγαλοστομίας και επιφανειακότητας που χαρακτηρίζει το έργο του. Το όραμα της ταινίας είναι υπερβολικά συγκεχυμένο και οι χαρακτήρες της υπερβολικά ανεπαρκώς ανεπτυγμένοι, ώστε να μπορέσει να εκπληρώσει όσα μισοϋπόσχεται σε επίπεδο μεγάλων ιδεών – παρότι είναι πολύ καλή στο να αποδίδει στη μεγάλη οθόνη μεγάλες εκρήξεις και τεράστιους γίγαντες», αναφέρει η δηκτική κριτική της Γουίλσον.
Η διακεκριμένη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, παραδίδει μία από τις σφοδρότερες έως τώρα κριτικές για την πολυσυζητημένη κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους από τον Κρίστοφερ Νόλαν, με συμβολικό βάρος: ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει αναφερθεί στη δική της αγγλική μετάφραση του 2017, την πρώτη από γυναίκα μεταφράστρια σε αγγλικό στίχο, δανειζόμενος μάλιστα τη διάσημη πλέον πρώτη φράση της, «Tell me about a complicated man» – «Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα».
Διαβάστε εδώ την συνέντευξη της Έμιλι Γουίλσον στο ΒΗΜΑ και στον Γιώργο Πολυμενέα με τίτλο «Θα ήταν πολύ χρήσιμο αν οι πολιτικοί διάβαζαν Όμηρο»
Στο εκτενές δοκίμιό της με τίτλο «Ένας καθόλου περίπλοκος άνδρας» («An Uncomplicated Man»), η Γουίλσον αντιστρέφει ειρωνικά αυτή τη φράση. Ο Οδυσσέας που βλέπει στην οθόνη δεν είναι, κατά τη γνώμη της, ο αντιφατικός, ευφυής, απατηλός και ηθικά αμφίσημος ήρωας του Ομήρου, αλλά ένας πολύ πιο συμβατικός πρωταγωνιστής περιπέτειας. Ενας ήρωας δράσης που βασανίζεται από όσα έχει κάνει, χωρίς όμως αυτή η ενοχή να τον καθιστά πραγματικά σύνθετο.
Emily Wilson/ Φωτό: Oxbelly
«Η γραφή είναι άθλια και το φαγητό δείχνει απαίσιο»
Η επίθεσή της Γουίλσον είναι μαχαιριά στην καρδιά της ταινίας, που έχει εισπράξει κυρίως καλές κριτικές από τους κριτικούς αλλά και από το κοινό (η ταινία βαθμολογήθηκε με «A» στο CinemaScore κατά το πρώτο Σαββατοκύριακο της κυκλοφορίας της και έχει εξελιχθεί σε μία από τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες της χρονιάς, με το συνολικό εντυπωσιακό ποσό μέχρι σήμερα των 652 εκατομμυρίων δολαρίων παγκοσμίως). Η συγγραφέας αφιερώσει μεγάλο μέρος του έργου της χρησιμοποιώντας μια γλώσσα που διατηρεί τον ρυθμό, την αμεσότητα και τις αντιφάσεις του Ομήρου τόσο στην «Οδύσσεια» όσο και στην «Ιλιάδα», την οποία έχει επίσης μεταφράσει.
Προσθέτει η Γουίλσον: «Η “Οδύσσεια” του Νόλαν στερείται πολλών από τα στοιχεία που κάνουν σπουδαίο το ποίημα. Δεν έχει τίποτα πειστικό να πει για τον χρόνο, τη μνήμη, την Ιστορία, τον πόλεμο ή για τη σχέση ανάμεσα στην ένδοξη επιστροφή ενός πολεμιστή και στις ζωές της οικογένειάς του, των αντιπάλων, των συμπολεμιστών, των φίλων και των γειτόνων του. Της λείπει το ψυχολογικό, συναισθηματικό, πολιτικό και ηθικό βάθος. Η αφηγηματική δομή της βασίζεται σε τεχνάσματα. Η γραφή είναι άθλια. Κανένας από τους χαρακτήρες δεν έχει πειστικά κίνητρα για τις πράξεις ή τα λόγια του. Δεν υπάρχουν ερωτικές σκηνές και όλο το φαγητό δείχνει απαίσιο».
Η συγγραφέας δεν αρνείται ούτε την τεχνική δύναμη του Νόλαν ούτε την ικανότητά του να δημιουργεί ένα κινηματογραφικό γεγονός μεγάλης κλίμακας. Υποστηρίζει, ωστόσο, ότι πίσω από το επιβλητικό θέαμα δεν υπάρχουν χαρακτήρες αρκετά ανεπτυγμένοι ώστε να σηκώσουν το βάρος των μεγάλων θεμάτων που η ταινία επικαλείται. Η σχέση του πολέμου με τη μνήμη, του χρόνου με την επιστροφή, της προσωπικής δόξας με τη ζωή όσων έμειναν πίσω τίθεται, σύμφωνα με την ίδια, περισσότερο ως υπόσχεση παρά ως ολοκληρωμένη δραματουργική επεξεργασία.
Η πιο σκληρή φράση της είναι: «Όπως συνηθίζουν να λένε στις τελετές απονομής βραβείων, ένιωσα μεγάλη ταπεινοφροσύνη όταν έμαθα ότι ο Νόλαν έχει διαβάσει τουλάχιστον τον πρώτο στίχο της μετάφρασής μου της “Οδύσσειας” σε ιαμβικό πεντάμετρο. Σε τουλάχιστον μία συνέντευξή του επικαλέστηκε τη δική μου απόδοση του πρώτου στίχου του ποιήματος: “Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα”. Εγώ, όμως, θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει έστω και ένα μέρος αυτού του σεναρίου.»
Τι χάνει ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον
Συνεχίζει η Γουίλσον: «Δυστυχώς, ο Οδυσσέας του Ντέιμον δεν είναι ούτε σύνθετος ούτε πολυμήχανος ούτε επιδέξιος. Ένα από τα πιο αστεία –και πιο διάσημα– τεχνάσματα του Οδυσσέα στον Όμηρο είναι ότι λέει στον Πολύφημο πως το όνομά του είναι “Κανένας”. Όταν ο τυφλωμένος γίγαντας ουρλιάζει καλώντας τους γείτονές του σε βοήθεια, οι υπόλοιποι Κύκλωπες καθησυχάζονται όταν μαθαίνουν ότι “Κανένας” τού κάνει κακό.
Στην ταινία, ο Οδυσσέας δεν χρειάζεται να ξεγελάσει τον Πολύφημο, επειδή ο Κύκλωπας είναι μια μαριονέτα που δεν διαθέτει καθόλου μυαλό. Ο μονόφθαλμος γίγαντας του Νόλαν, που περιορίζεται σε άναρθρους γρυλισμούς, αναφέρεται ως “αυτό”, σχεδόν δεν μιλά, δεν μεθά και δεν έχει ούτε γείτονες ούτε κάποιο αγαπημένο πρόβατο».
Matt Damon is Odysseus in THE ODYSSEY, written, produced, and directed by Christopher Nolan.
Για τη Γουίλσον, το ενδιαφέρον του ομηρικού Οδυσσέα βρίσκεται ακριβώς στο ότι ο αναγνώστης καλείται ταυτόχρονα να τον θαυμάσει και να τον αμφισβητήσει. Το χαρακτηριστικό «πολύτροπος» που αποδίδεται στον Οδυσσέα στην αρχή του έπους παραπέμπει στον άνθρωπο των πολλών τρόπων και των πολλών μεταμορφώσεων: ευέλικτο, επινοητικό, περιπλανώμενο, αλλά και ικανό να εξαπατά, να χειραγωγεί και να αποκρύπτει τις πραγματικές προθέσεις του. Η εξυπνάδα του δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη βιαιότητα και τον οπορτουνισμό του· η επιθυμία του να επιστρέψει στην Ιθάκη συνυπάρχει με την έλξη της περιπλάνησης, της αφήγησης και της αυτομυθοποίησης.
Στην ταινία, αντιθέτως, η Γουίλσον βλέπει έναν τραυματισμένο πολεμιστή με τα χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου κινηματογραφικού ήρωα. Η ενοχή του είναι εμφανής, η σωματική δοκιμασία διαρκής και η πορεία του προσανατολισμένη στη λύτρωση. Εκείνο που χάνεται, κατά τη γνώμη της, είναι η αμφισημία του ομηρικού προσώπου: η αδυναμία μας να γνωρίζουμε πότε λέει την αλήθεια, πότε επινοεί έναν ακόμη εαυτό και πότε χρησιμοποιεί την αφήγηση για να επιβληθεί στους άλλους.
Οι γυναίκες στο περιθώριο της αφήγησης
Στη Γουίλσον δεν άρεσαν ούτε οι γυναικείοι χαρακτήρες. Σημειώνει ότι, παρά το εντυπωσιακό καστ, οι γυναίκες της ταινίας έχουν περιορισμένο χώρο για να εκφράσουν τη δική τους οπτική, σε έντονη αντίθεση με τη διαρκή αμφισημία της Πηνελόπης, της Καλυψώς, της Κίρκης, της Αθηνάς και της Ελένης στο ποίημα.
Η ομηρική Πηνελόπη δεν είναι μόνον η πιστή σύζυγος που περιμένει. Διαχειρίζεται επί είκοσι χρόνια έναν οίκο, ένα βασίλειο και μια πολιτική κρίση, εξαπατώντας με τη σειρά της τους μνηστήρες και δοκιμάζοντας τον άνδρα που ισχυρίζεται ότι επέστρεψε. Η εξυπνάδα της λειτουργεί ως καθρέφτης της ευφυΐας του Οδυσσέα. Για τη Γουίλσον, η κινηματογραφική μεταφορά περιορίζει αυτή την ισορροπία, τοποθετώντας και πάλι τον άνδρα στο αδιαμφισβήτητο κέντρο της ιστορίας.
Η κριτική της επεκτείνεται και στη συζήτηση για τη διαφορετικότητα του καστ. Η παρουσία μη λευκών ηθοποιών δεν αρκεί, υποστηρίζει, για να καταστήσει μια ταινία προοδευτική, όταν οι περισσότεροι από αυτούς λειτουργούν κυρίως ως βοηθητικά πρόσωπα γύρω από τον λευκό πρωταγωνιστή.
Η αντίφαση ανάμεσα στον τρόμο και στο θέαμα
Πολλά από όσα που γράφει η Γουίλσον για την «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν μπορούμε να τα αναπαράγουμε εδώ, γιατί αποτελούν σπόιλερ για όσους δεν έχουν δει ακόμα την ταινία. Το δηλητήριο που στάζει η πένα της όμως είναι γεγονός: «Κι όμως, καλούμαστε παράλληλα να περιφρονήσουμε τον βασικό μνηστήρα της Πηνελόπης, τον Αντίνοο –το όνομα σημαίνει “αντίθετος νους”– επειδή είναι δειλός, ψεύτης και μηχανορράφος. Η ταινία μάς ζητά ταυτόχρονα να φρίττουμε μπροστά στον πόλεμο και να πανηγυρίζουμε στις σκηνές καθαρής περιπέτειας, όταν ο απρόθυμος πολεμιστής πιάνει επιτέλους το τόξο του και αρχίζει να χύνεται αίμα.
Η σφαγή των μνηστήρων είναι πιθανότατα η πιο απολαυστική σεκάνς της ταινίας. Ο απολαυστικά κακός Αντίνοος –ο Πάτινσον είναι ο μόνος άνθρωπος στο πλατό που φαίνεται να διασκεδάζει– αξίζει ξεκάθαρα να μαχαιρωθεί μέχρι θανάτου με το στιλέτο του Σίνωνα. Αξίζει, όμως, και ένα από τα Όσκαρ που θα πέσουν βροχή πάνω σε αυτή την ταινία, σαν τη χρυσή βροχή του Δία».
Το ηθικό ζήτημα της Δυτικής Σαχάρας
Στο τέλος του κειμένου της, η Βρετανοαμερικανίδα συγγραφέας θέτει επί τάπητος και το ηθικό πρόβλημα γύρω από την υλοποίηση της ταινίας: «Το πιο ανησυχητικό ηθικό ζήτημα στην “Οδύσσεια” του Νόλαν αφορά την απόφαση να γυριστεί μέρος της ταινίας στα κατεχόμενα εδάφη της Δυτικής Σαχάρας, κανονικοποιώντας έτσι τη συνεχιζόμενη βία εις βάρος των αυτοχθόνων Σαχράουι.
Είναι ιδιαίτερα εξοργιστικό το γεγονός ότι ο Νόλαν χρησιμοποίησε αυτή τη γη απλώς ως ένα εντυπωσιακό οπτικό φόντο για μια ταινία που τοποθετεί στο επίκεντρο, εξυψώνει και τελικά εξιλεώνει τον ήρωα ενός πολέμου για εδαφικό επεκτατισμό, χάρη στην καθυστερημένη και αποσπασματική αναγνώριση της δικής του ενοχής».
Η ανατροπή στο τέλος: Γιατί ευχαριστεί τον Νόλαν
Στη συνέχεια με σλάλομ σχεδόν κινηματογραφικό, η Έμιλι Γουίλσον αναγνωρίζει ότι η κυκλοφορία της ταινίας καταφέρνει να βάλει ξανά εκατομμύρια θεατές στις κινηματογραφικές αίθουσες και να τοποθετήσει τον Όμηρο στο επίκεντρο της ποπ κουλτούρας, οδηγώντας ένα νέο κοινό στις μεταφράσεις του αρχαίου ποιήματος. Και για αυτό το εντυπωσιακό αποτέλεσμα, επαινεί τον Κρίστοφερ Νόλαν.
Η επίδραση της ταινίας είναι εντυπωσιακή και για την ίδια. Οι πωλήσεις της μετάφρασης της στις Ηνωμένες Πολιτείες ξεπέρασαν το ένα εκατομμύριο αντίτυπα μέσα στο 2026, σύμφωνα με τον Αμερικανό εκδότη της, ενώ η Wilson είχε αρχικά υπολογίσει ότι ένα νέο μεταφραστικό εγχείρημα αρχαίου κειμένου θα μπορούσε να πουλήσει μόλις μερικές χιλιάδες αντίτυπα.
Την ίδια στιγμή που η κορυφαία μεταφράστρια, της οποίας το έργο αξιοποίησε και προέβαλε ο Νόλαν, αρνείται να προσφέρει στην ταινία μια εύκολη ακαδημαϊκή επικύρωση, αναγνωρίζει παράλληλα ότι καμία νέα έκδοση δεν θα μπορούσε να προκαλέσει μια τόσο ευρεία επιστροφή στην «Οδύσσεια».
«Παρ’ όλα αυτά, η κυκλοφορία της “Οδύσσειας” παραμένει ένα γεγονός που αξίζει να γιορτάσουμε», γράφει η Γουίλσον. «Σε μια εποχή που μας λένε ότι ανήκει στο streaming, αυτό το έπος φέρνει ξανά το κοινό στις κινηματογραφικές αίθουσες. Σε μια περίοδο κατά την οποία γίνεται λόγος για υποχώρηση της αναγνωστικής ικανότητας και για τον “θάνατο των ανθρωπιστικών σπουδών”, οι μεταφράσεις της “Οδύσσειας”, ανάμεσά τους και η δική μου, εξαφανίζονται από τα ράφια.
Κάποιοι από εκείνους που αγοράζουν το βιβλίο ή πηγαίνουν στον κινηματογράφο για να δουν τον Τομ Χόλαντ μπορεί στη συνέχεια να θελήσουν να σπουδάσουν αρχαία ελληνικά. Ίσως η ταινία πείσει και ορισμένες διοικήσεις πανεπιστημίων να μην διακόψουν τα τμήματα Λογοτεχνίας, Γλωσσών και Ιστορίας.
Ο Νόλαν, ο οποίος σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο University College London –όπου οι πρωτοετείς εξακολουθούν να μελετούν την “Οδύσσεια” ως ένα από τα “θεμελιώδη κείμενα” του προγράμματος–, κάνει ό,τι μπορεί για να οδηγήσει ξανά το ευρύ κοινό στο διάβασμα, και γι’ αυτό του είμαι ευγνώμων».
Με πληροφορίες από The Guardian, Variety και London Review of Books
