Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Πριν από 90 χρόνια, στις 20 Ιουλίου 1936, υπογράφηκε στην ελβετική πόλη Μοντρέ η διεθνής συμφωνία που καθορίζει έως και σήμερα το καθεστώς ναυσιπλοΐας στα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων.
Η Σύμβαση του Μοντρέ αντικαθιστούσε το καθεστώς που είχε διαμορφωθεί με τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923 και επέτρεπε στην Τουρκία την ανάκτηση του στρατιωτικού της ελέγχου στα Στενά τα οποία μέχρι τότε αποτελούσαν αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη.
Η είδηση της υπογραφής έφθασε στην Αθήνα αργά το βράδυ και δημοσιεύθηκε την επόμενη ημέρα στο «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» με τίτλο:
«Υπεγράφη εις Μοντραί η σύμβασις διά τα Στενά – Ποία η θέσις των νήσων Λήμνου και Σαμοθράκης».
Το τηλεγράφημα του Αθηναϊκού Πρακτορείου ήταν σύντομο:
«Η νέα σύμβασις δια τα Στενά υπεγράφη σήμερον την 10.15′ της νυκτός».
«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 21.7.1936, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Οι σειρήνες ανήγγειλαν την υπογραφή
Στην Κωνσταντινούπολη η είδηση έγινε δεκτή με εκδηλώσεις ενθουσιασμού. Ο ανταποκριτής της εφημερίδας μετέδιδε από το Πέραν:
«Αι σειρήνες των ατμοπλοίων ανήγγειλαν την νύκτα εις την σημαιοστόλιστον Κωνσταντινούπολιν την υπογραφήν της συμβάσεως των Στενών. Γίνονται πανταχού ενθουσιώδεις διαδηλώσεις. Ο Ατατούρκ εις ανακοινώσεις του προς την “Χαμπέρ” εξαίρει το γεγονός».
Για την Τουρκία, η νέα σύμβαση ήταν κάτι περισσότερο από μια διπλωματική επιτυχία. Σήμαινε την ανάκτηση του ελέγχου μιας περιοχής ζωτικής σημασίας για την ασφάλεια της χώρας και την άρση των στρατιωτικών περιορισμών που είχαν επιβληθεί μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Λίγες ημέρες αργότερα, το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 24ης Ιουλίου 1936, επανερχόταν με εκτενές δημοσίευμα για την οχύρωση των Στενών και τις πανηγυρικές αντιδράσεις στην Τουρκία, αλλά και την ελληνική στάση:
«Η Σταμπούλ εώρτασε την υπογραφήν της νέας συμβάσεως περί Στενών. Το σύνθημα δια τας εκδηλώσεις αυτάς το έδωσεν η Άγκυρα […] κι’ επηκολούθησαν αι εορταί, με φωταψίας και λαμπαδηδρομίας, των άλλων πόλεων. Τα Δαρδανέλλια παρουσίασαν περισσότεραν κίνησιν».
Ο τουρκικός Τύπος κυκλοφόρησε με εικόνες του Κεμάλ Ατατούρκ και με πανηγυρικές συνθέσεις, παρουσιάζοντας τη συμφωνία ως ιστορική αποκατάσταση της τουρκικής κυριαρχίας:
«Πανηγυρικώς ο τουρκικός τύπος της Κωνσταντινουπόλεως, με εικόνας του Κεμάλ Ατατούρκ και συμβολικάς συνθέσεις, μετέδωκε την είδησιν της υπογραφής της συμβάσεως».
«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 24.7.1936, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Το αίσθημα ασφάλειας των Τούρκων
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η υπογραφή της συμφωνίας ενίσχυσε αισθητά το αίσθημα ασφάλειας στην τουρκική κοινωνία. Τα Στενά παρέμεναν μέχρι τότε αφρούρητα, ενώ αρκετά από τα παλαιά φρούρια του Βοσπόρου είχαν καταστραφεί κατά τη διάρκεια της διασυμμαχικής κατοχής της Κωνσταντινούπολης.
«Από την στιγμήν, που ο ραδιοφωνικός σταθμός Κωνσταντινουπόλεως μετέδωσε την είδησιν της υπογραφής ενόμιζε κανείς ότι εις την ψυχολογίαν των Τούρκων ηύξανε το αίσθημα της ασφαλείας διά το κράτος των.
»Τους εστενοχώρουν τα αφρούρητα Στενά, οι Τούρκοι δε της Κωνσταντινουπόλεως έβλεπαν εις τα Καβάκια του Βοσπόρου ερειπωμένα όλα των τα φρούρια, που κατεστράφησαν κατά την διασυμμαχικήν κατοχήν της Κωνσταντινουπόλεως».
Με τη νέα σύμβαση δεν υπήρχε πλέον περιορισμός στον αριθμό των τουρκικών στρατευμάτων που μπορούσαν να αναπτυχθούν στην περιοχή:
«Η προσοχή των Τούρκων στρέφεται εις τα Δαρδανέλλια, εις το σημερινόν Τσανάκκαλε, και η “Τζουμχουριέτ” που επρωτοστάτησεν εις το ζήτημα των Στενών, αφού εδημοσίευσε και άρθρα εμπνευσμένα από τον Ατατούρκ».
Η τουρκική εφημερίδα υπογράμμιζε τη σημασία των Δαρδανελλίων και υπενθύμιζε τη δράση του Κεμάλ ως διοικητή της 19ης Μεραρχίας κατά τις μάχες του 1915.
Τι σήμαινε η συμφωνία για τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη
Στην Ελλάδα το ενδιαφέρον στράφηκε εξαρχής στην τύχη της Λήμνου και της Σαμοθράκης. Τα δύο ελληνικά νησιά περιλαμβάνονταν στην αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη που είχε δημιουργηθεί με το καθεστώς της Λωζάννης.
Η δυνατότητα επαναστρατιωτικοποίησης των τουρκικών Στενών γεννούσε το ερώτημα εάν το ίδιο δικαίωμα θα ίσχυε και για την ελληνική πλευρά. Το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 21ης Ιουλίου 1936, επιχειρούσε να καθησυχάσει τις σχετικές ανησυχίες:
«Εν σχέσει προς τας εκδηλωθείσας ανησυχίας ως προς το ζήτημα της επανοχυρώσεως, συγχρόνως προς το τουρκικόν τμήμα της ζώνης των Στενών και των περιλαμβανομένων εις την ζώνην ελληνικών νήσων ανακοινούται αρμοδίως ότι αι ανησυχίαι αύται δεν έπρεπε να υφίστανται, καθόσον εγένοντο επανειλημμένως δηλώσεις της κυβερνήσεως, κατά τας οποίας αι ελληνικαί προ των Στενών νήσοι θα ακολουθήσουν, ως είνε φυσικόν, την τύχην της όλης ζώνης των Στενών.
»Εξ άλλου, και κατά τας δημοσιογραφικώς γνωσθείσας συζητήσεις εν Μοντραί, από των πρώτων ήδη ημερών της διασκέψεως, δεν πρόκειται εις την νέαν συνθήκην των Στενών να γίνη ειδική μνεία περί του δικαιώματος του εξοπλισμού. Επομένως, εφ’ όσον η νέα συνθήκη ουδόλως επαναλαμβάνει τάς παλαιάς απαγορευτικάς διατάξεις, είνε φανερόν ότι παύουν αύται ισχύουσαι, άνευ διακρίσεως, μεταξύ του ελληνικού και του τουρκικού τμήματος της ζώνης των Στενών».
Η ελληνική στάση στο Μοντρέ
Η Ελλάδα είχε υποστηρίξει ενεργά την τουρκική επιδίωξη για αναθεώρηση του καθεστώτος των Στενών. Η στάση αυτή εντασσόταν στο κλίμα της ελληνοτουρκικής προσέγγισης που είχε διαμορφωθεί μετά τη συμφωνία της Άγκυρας του 1930 και την πολιτική συνεννόηση των δύο χωρών.
Ο ρόλος της ελληνικής αντιπροσωπείας προκάλεσε, σύμφωνα με το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 24ης Ιουλίου 1936, ιδιαίτερα θετικές εντυπώσεις στην Τουρκία:
«Γενικώς η εντύπωσις από την υπογραφήν της συμβάσεως ήτο ικανοποιητική και κυρίως εις τους Έλληνας της Τουρκίας, αφού ο ρόλος της Ελλάδος εις το Μοντραί συνεκίνησε τους Τούρκους, ο τύπος των οποίων επανειλημμένως ετόνισε τούτο».
Η τουρκική κοινή γνώμη αναγνώριζε τη συμβολή του Έλληνα αντιπροσώπου, ο οποίος, απαντώντας στις ευχαριστίες που του απευθύνθηκαν κατά τη συνεδρίαση της ολομέλειας, δήλωσε:
«Ειργάσθην περισσότερον, διότι η σύμβασις ενδιαφέρει την φίλην Τουρκίαν. Θ’ αυξήση αυτή την ισχύν της. Δι’ αυτό ενέτεινα τον ζήλον μου. Τούτο ίσως να θεωρηθή εγωιστικόν, αλλ’ εργαζόμενος διά την Τουρκίαν, έμενα υπό την εντύπωσιν ότι ειργαζόμην διά την ιδίαν μου πατρίδα».
Η κατάργηση της Επιτροπής των Στενών
Για την Ελλάδα, το προηγούμενο καθεστώς είχε αποδειχθεί σε μεγάλο βαθμό αναποτελεσματικό. Η Διεθνής Επιτροπή των Στενών, η οποία είχε συγκροτηθεί βάσει της Σύμβασης της Λωζάννης, δεν είχε κατορθώσει, κατά την εφημερίδα, να προστατεύσει ουσιαστικά την ελληνική εμπορική ναυτιλία:
«Μετριώτατος ήτο πάντοτε ο ρόλος της επιτροπής των Στενών και περιωρίζετο εις την σύνταξιν ετησίας εκθέσεως προς την Κοινωνίαν των Εθνών, με πληροφορίας περί της κινήσεως εις τα Στενά, γνωστάς εις την Κωνσταντινούπολιν. Η κατάργησίς της, μαζί με την σύμβασιν του Ιουλίου του 1923, ουδένα ελύπησε».
Η υπογραφή της Σύμβασης του Μοντρέ πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής τάξη που είχε δημιουργηθεί μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο παρουσίαζε ήδη σοβαρές ρωγμές.
Η αδυναμία της Κοινωνίας των Εθνών να εμποδίσει την ιαπωνική επέμβαση στη Μαντζουρία και την ιταλική εισβολή στην Αιθιοπία είχε ενισχύσει την πεποίθηση ότι οι διεθνείς εγγυήσεις δεν επαρκούσαν πλέον για την ασφάλεια των κρατών.
«Η ειρήνη συναρτάται με την ισχύν»
Ο τουρκικός Τύπος παρουσίαζε τη σύμβαση ως απόδειξη ότι ακόμη και μέσα σε αυτό το κλίμα ήταν δυνατή η ειρηνική αναθεώρηση μιας διεθνούς συμφωνίας:
«Το Μοντραί, γράφει τουρκική εφημερίς, παρουσίασε δια την ειρήνην λαμπρόν αποτέλεσμα. Ούτω πως απεδείχθη και πάλιν ότι η ειρήνη συναρτάται με την ισχύν.
»Εφ’ όσον η Κοινωνία των Εθνών, εις την οποίαν η ανθρωπότης εστήριξε τας ελπίδας της, χρεωκοπεί, η σύμβασις περί των Στενών αναζωογονεί ελπίδας περί του δυνατού της εξασφαλίσεως της ειρήνης. Τα ανοχύρωτα Στενά δεν απεκλείετο να συντελέσουν εις την διατάραξιν της ειρήνης, όχι δε μόνον όσον αφορά την Τουρκίαν.
»Ο πόλεμος είνε κακόν που γεννάται από τον πειρασμόν, που προκαλούν τα τρωτά σημεία μιας χώρας.
»Άλλη εφημερίς της Σταμπούλ λέγει: “Εις τα Στενά οι Τούρκοι χωρίς υπερβολήν θα φρουρούν την παγκόσμιον ειρήνην και τα συμφέροντα των κρατών του Ευξείνου”.
»Ενδιαφέρον είνε άρθρον της “Τζουμχουριέτ”, η οποία γράφει μεταξύ άλλων: “Η εξέλιξις των γεγονότων εις τον κόσμον ηνάγκασε την Τουρκίαν να ζητήση τροποποίησιν του καθεστώτος των Στενών […]
»Η Τουρκία εζήτησε επανεξέτασιν της συμβάσεως περί Στενών. Απέφυγε τα τετελεσμένα γεγονότα, δια να αποδειχθή ότι η ειρηνική λύσις των ζητημάτων δεν είνε αδύνατος».
Η Σύμβαση του Μοντρέ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες διεθνείς συμφωνίες του Μεσοπολέμου. Επανέφερε τον στρατιωτικό έλεγχο των Στενών στην Τουρκία, ρύθμισε τη διέλευση εμπορικών και πολεμικών πλοίων και αποτύπωσε τη νέα πραγματικότητα μιας Ευρώπης που πλησίαζε γρήγορα προς έναν νέο πόλεμο.
Για την Ελλάδα, η συμφωνία είχε ιδιαίτερη σημασία τόσο για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα όσο και για το καθεστώς της Λήμνου και της Σαμοθράκης, ενώ αποτέλεσε χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της ελληνοτουρκικής προσέγγισης του Μεσοπολέμου, σε μια εποχή κατά την οποία Αθήνα και Άγκυρα θεωρούσαν την αμοιβαία ασφάλεια βασική προϋπόθεση για τη σταθερότητα στην περιοχή.
