Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Η πρεμιέρα της πολυαναμενόμενης «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν έχει πυροδοτήσει έντονες συζητήσεις, όχι μόνο για το καστ ή την κινηματογραφική της αισθητική, αλλά και για την ιστορική της ακρίβεια.
Αρχαιολόγοι, ιστορικοί και ειδικοί στον μυκηναϊκό κόσμο επισημαίνουν ότι το φιλμ περιέχει αρκετούς αναχρονισμούς, κυρίως στον οπλισμό, την αρχιτεκτονική και τα αντικείμενα που εμφανίζονται στο τρέιλερ.
Ωστόσο, οι ίδιοι οι επιστήμονες τονίζουν ότι πρόκειται για μια κινηματογραφική μεταφορά ενός επικού ποιήματος και όχι για ιστορικό ντοκιμαντέρ. Μάλιστα, υποστηρίζουν ότι η ελευθερία που παίρνει ο Νόλαν βρίσκεται πιο κοντά στην ίδια την παράδοση του Ομήρου απ’ όσο πιστεύουν οι επικριτές του.
Γιατί θεωρείται λανθασμένη η πανοπλία του Οδυσσέα;
Η μεγαλύτερη ένσταση αφορά τον εξοπλισμό του Οδυσσέα, τον οποίο υποδύεται ο Ματ Ντέιμον.
Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Στέφαν Μπλουμ του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν, οι πανοπλίες και τα όπλα που εμφανίζονται στο τρέιλερ θυμίζουν την κλασική Ελλάδα του 5ου αιώνα π.Χ. και όχι τον μυκηναϊκό κόσμο του 12ου αιώνα π.Χ., όπου τοποθετείται η δράση της Οδύσσειας.
Η διαφορά δεν είναι μικρή: πρόκειται για περίπου 700 έως 800 χρόνια ιστορικής απόστασης.
Οι πραγματικοί Μυκηναίοι πολεμιστές φορούσαν βαριές χάλκινες πανοπλίες, όπως η περίφημη πανοπλία των Δενδρών, ενώ ο χαλκός ήταν το κυρίαρχο μέταλλο της εποχής. Αντίθετα, στην ταινία εμφανίζονται θώρακες που παραπέμπουν σε σιδερένιες ή ατσάλινες κατασκευές μεταγενέστερων αιώνων.
Ποια ακόμη λάθη εντοπίζουν οι αρχαιολόγοι;
Οι αναχρονισμοί δεν περιορίζονται στην πανοπλία.
Οι ειδικοί έχουν επισημάνει ακόμη ότι:
- οι πολεμιστές χρησιμοποιούν στρογγυλές ασπίδες, ενώ στη μυκηναϊκή περίοδο κυριαρχούσαν οι χαρακτηριστικές ασπίδες σε σχήμα «οκτώ» ή οι μεγάλες ορθογώνιες ασπίδες από δέρμα βοδιού,
- τα κράνη θυμίζουν εκείνα των κλασικών οπλιτών και όχι τα μυκηναϊκά κράνη διακοσμημένα με χαυλιόδοντες αγριογούρουνου,
- στο τρέιλερ εμφανίζονται σιδερένια όπλα και εργαλεία, παρότι η Οδύσσεια διαδραματίζεται ακόμη στην Εποχή του Χαλκού,
- ένα άγαλμα που εμφανίζεται στην Τροία έχει χαρακτηριστικά γλυπτικής του 6ου αιώνα π.Χ., δηλαδή αρκετούς αιώνες αργότερα,
- το παλάτι του Οδυσσέα μοιάζει να συνδυάζει στοιχεία των μυκηναϊκών ακροπόλεων με την κλασική Ακρόπολη της Αθήνας, δημιουργώντας ένα αρχιτεκτονικό «κολάζ» διαφορετικών εποχών.
Υπάρχει όμως και μία σημαντική ιστορική λεπτομέρεια που είναι σωστή
Παρά τις επικρίσεις, οι ειδικοί αναγνωρίζουν ότι ο Νόλαν δεν έκανε λάθος σε όλα.
Το ξίφος που κρατά ο Οδυσσέας φαίνεται να είναι ένα μυκηναϊκό ξίφος τύπου G, γνωστό και ως «κερασφόρο ξίφος», το οποίο χρησιμοποιούνταν πράγματι κατά τον 12ο και 11ο αιώνα π.Χ.
Πρόκειται για μία από τις πιο ακριβείς ιστορικές λεπτομέρειες που έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής.
Ποια ιστορικά λάθη υπήρχαν στο ίδιο το ομηρικό έπος;
Η ειρωνεία είναι ότι η Οδύσσεια δεν είναι απόλυτα ιστορικά συνεπής ούτε στο πρωτότυπο κείμενό της.
Οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι τα ομηρικά έπη καταγράφουν έναν κόσμο που συνδυάζει μνήμες της Μυκηναϊκής Εποχής με στοιχεία της εποχής κατά την οποία διαμορφώθηκαν και καταγράφηκαν τα ποιήματα, μεταξύ 8ου και 7ου αιώνα π.Χ.
Έτσι, μέσα στο ίδιο το έπος συναντώνται αρκετοί αναχρονισμοί:
- αναφορές στη χρήση σιδήρου, παρότι η ιστορία τοποθετείται στην Εποχή του Χαλκού,
- κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί που θυμίζουν περισσότερο την αρχαϊκή Ελλάδα παρά τον μυκηναϊκό κόσμο,
- πρακτικές ταφής και τελετουργίες που δεν αντιστοιχούν πάντοτε στα αρχαιολογικά δεδομένα της εποχής του Τρωικού Πολέμου,
- περιγραφές όπλων και εξοπλισμού που συνδυάζουν χαρακτηριστικά διαφορετικών ιστορικών περιόδων.
Με άλλα λόγια, ο ίδιος ο Όμηρος δεν είχε επιχειρήσει να αναπαραστήσει με αρχαιολογική ακρίβεια έναν κόσμο που ήδη, για τους ακροατές του, ανήκε στο μακρινό παρελθόν.
Γιατί οι αρχαίοι Έλληνες δεν ενδιαφέρονταν για την ιστορική ακρίβεια;
Σύμφωνα με τους ιστορικούς, αυτό ακριβώς αποτελούσε μέρος της παράδοσης. Η Οδύσσεια μεταδιδόταν επί αιώνες προφορικά και κάθε γενιά ραψωδών προσαρμοζόταν στο κοινό και στην εποχή της. Οι αγγειογράφοι του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., για παράδειγμα, απεικόνιζαν τον Οδυσσέα και τον Έκτορα ως σύγχρονους οπλίτες της εποχής τους και όχι ως Μυκηναίους πολεμιστές. Μετά τους Περσικούς Πολέμους, οι Τρώες βλέπουμε να απεικονίζονται με περσική ενδυμασία.
Από αυτή την άποψη, η επιλογή του Νόλαν να προσαρμόσει αισθητικά την ιστορία στη σύγχρονη κινηματογραφική γλώσσα θεωρείται από αρκετούς ακαδημαϊκούς συνέχεια μιας παράδοσης σχεδόν τριών χιλιάδων ετών.
Έχει σημασία τελικά η ιστορική ακρίβεια;
Οι ειδικοί εμφανίζονται να συμφωνούν: ναι, οι αναχρονισμοί υπάρχουν και είναι εύκολο να εντοπιστούν από έναν αρχαιολόγο. Όμως η Οδύσσεια δεν είναι ιστορική καταγραφή αλλά ένα έπος που εξελίχθηκε μέσα από αιώνες προφορικής αφήγησης.
Για τους ιστορικούς, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι αν η πανοπλία του Οδυσσέα είναι αρχαιολογικά ακριβής, αλλά αν η ταινία κατορθώνει να αποδώσει το πνεύμα, την πολυπλοκότητα και τη διαχρονική δύναμη του ομηρικού έργου.
