Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά στη μεγαλύτερη αναθεώρηση του συστήματος επιστροφών παράτυπων μεταναστών των τελευταίων δεκαετιών, εγκαινιάζοντας ένα νέο πλαίσιο που συνδυάζει αυστηρότερους κανόνες απομάκρυνσης, με τη δυνατότητα δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες, τα λεγόμενα «return hubs».
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τη νέα νομοθεσία με 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά και 30 αποχές, ανοίγοντας τον δρόμο για την εφαρμογή ενός συστήματος, που φιλοδοξεί να αυξήσει σημαντικά τα ποσοστά επιστροφών όσων δε διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.
Η μεταρρύθμιση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αναζητούν αποτελεσματικότερους τρόπους διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το ποσοστό επιστροφών στην ΕΕ έφτασε το 2025, μόλις στο 28%, παρά το γεγονός ότι χιλιάδες άνθρωποι λαμβάνουν κάθε χρόνο εντολές αποχώρησης από το ευρωπαϊκό έδαφος.
Τι προβλέπει ο νέος κανονισμός επιστροφών;
Βασικός πυλώνας της νέας νομοθεσίας είναι η υποχρέωση συνεργασίας των υπηκόων τρίτων χωρών για τους οποίους εκδίδεται απόφαση επιστροφής.
Όποιος βρίσκεται παράνομα σε κράτος-μέλος, ενώ έχει εκδοθεί σχετική απόφαση, θα υποχρεούται, είτε να εγκαταλείψει αμέσως τη χώρα, είτε να αναχωρήσει εντός συγκεκριμένης προθεσμίας.
Οι εθνικές αρχές αποκτούν παράλληλα, ενισχυμένες αρμοδιότητες, για την εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής, ενώ προβλέπονται αυστηρότερα μέτρα για όσους θεωρούνται κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια ή υπάρχει φόβος διαφυγής.
Πότε μπορεί να επιβληθεί κράτηση;
Η νέα νομοθεσία δίνει τη δυνατότητα στα κράτη-μέλη να θέτουν υπό κράτηση άτομα που βρίσκονται σε διαδικασία επιστροφής, εφόσον προηγηθεί εξατομικευμένη αξιολόγηση.
Η κράτηση μπορεί να επιβληθεί όταν ο ενδιαφερόμενος δε συνεργάζεται με τις αρχές, υπάρχει κίνδυνος διαφυγής ή θεωρείται απειλή για την ασφάλεια. Η αρχική διάρκεια μπορεί να φτάσει έως και τους 24 μήνες, ενώ προβλέπεται επιπλέον παράταση έξι μηνών, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Εναλλακτικά μέτρα περιλαμβάνουν την υποχρεωτική παρουσία στις αρχές, τον περιορισμό σε συγκεκριμένο τόπο διαμονής, οικονομικές εγγυήσεις ή ακόμη και ηλεκτρονική επιτήρηση.
Τι είναι τα «return hubs»;
Η πιο αμφιλεγόμενη διάταξη αφορά στη δυνατότητα μεταφοράς μεταναστών σε τρίτες χώρες, που θα φιλοξενούν κέντρα επιστροφής.
Πρόκειται για εγκαταστάσεις εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου θα μπορούν να μεταφέρονται άτομα που έχουν λάβει οριστική απόφαση επιστροφής. Η μεταφορά θα είναι δυνατή, μόνο εφόσον υπάρχει διμερής συμφωνία μεταξύ κράτους-μέλους και της τρίτης χώρας υποδοχής. Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται ρητά από το μέτρο.
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οι χώρες που θα φιλοξενούν τέτοια κέντρα, θα πρέπει να θεωρούνται ασφαλείς, να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και να τηρούν την αρχή της μη επαναπροώθησης (non-refoulement), δηλαδή την απαγόρευση επιστροφής ανθρώπων σε χώρες όπου κινδυνεύουν με διώξεις, βασανιστήρια ή απάνθρωπη μεταχείριση.
Γιατί προωθείται το νέο σύστημα;
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι το σημερινό μοντέλο έχει αποτύχει να διασφαλίσει την εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής.
Πολλοί μετανάστες παραμένουν στην Ευρώπη, ακόμη και μετά την απόρριψη της αίτησης ασύλου ή την έκδοση απόφασης απομάκρυνσης, γεγονός που, σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, υπονομεύει την αξιοπιστία του μεταναστευτικού συστήματος και δημιουργεί κίνητρα για παράτυπες αφίξεις.
Ο εισηγητής του φακέλου στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Μαλίκ Αζμάνι, έκανε λόγο για το «τελευταίο κομμάτι του ευρωπαϊκού συστήματος μετανάστευσης», υποστηρίζοντας ότι η Ευρώπη αποκτά επιτέλους αποτελεσματικά εργαλεία επιστροφών.
Υπάρχουν προηγούμενα παραδείγματα;
Η συζήτηση για μεταφορά μεταναστών σε τρίτες χώρες δεν είναι νέα.
Η Αυστραλία εφαρμόζει από το 2012, σύστημα μεταφοράς αιτούντων άσυλο στην Παπούα Νέα Γουινέα και το Ναούρου, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο επιχείρησε να υλοποιήσει αντίστοιχο σχέδιο με τη Ρουάντα.
Οι εμπειρίες αυτές, σύμφωνα με ανάλυση της Υπηρεσίας Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS), χαρακτηρίστηκαν από υψηλό οικονομικό κόστος, περιορισμένο αριθμό μεταφορών και πολυάριθμες δικαστικές προσφυγές.
Ποιες είναι οι βασικές αντιδράσεις;
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις για το νέο σύστημα.
Περισσότερες από 100 οργανώσεις, μεταξύ των οποίων και η Amnesty International, υποστηρίζουν ότι η μεταφορά μεταναστών εκτός ΕΕ δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους παραβίασης θεμελιωδών δικαιωμάτων και δυσχεραίνει τον ουσιαστικό έλεγχο των συνθηκών κράτησης και διαβίωσης.
Αντίστοιχες ανησυχίες έχει εκφράσει και ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA), ο οποίος προειδοποιεί ότι τα return hubs δεν πρέπει να μετατραπούν σε «ζώνες χωρίς δικαιώματα» και ζητεί ανεξάρτητη εποπτεία, σαφές νομικό πλαίσιο και πλήρη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό δίκαιο.
Ποιες χώρες εξετάζουν ήδη τη δημιουργία return hubs;
Η εφαρμογή του νέου μοντέλου θα εξαρτηθεί από τις πρωτοβουλίες των κρατών-μελών.
Σύμφωνα με το EPRS, η Αυστρία, η Δανία, η Γερμανία, η Ελλάδα και η Ολλανδία συμμετέχουν ήδη σε κοινές διεργασίες, για τη δημιουργία τέτοιων δομών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στις χώρες που έχουν αναφερθεί ως πιθανοί προορισμοί, περιλαμβάνονται η Ρουάντα, η Ουγκάντα και το Ουζμπεκιστάν.
Πότε θα τεθεί σε ισχύ;
Μετά την έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απομένει η τυπική υιοθέτηση από το Συμβούλιο της ΕΕ και η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ορισμένες διατάξεις, μεταξύ αυτών και το πλαίσιο για τα return hubs, αναμένεται να εφαρμοστούν άμεσα, μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού. Άλλες προβλέψεις που απαιτούν διοικητική προετοιμασία θα τεθούν σε εφαρμογή 12 μήνες αργότερα.
