Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ένα παλιό διαβατήριο, ένα νυφικό, ένα φυλαχτό για το μάτι, ένα ξεφτισμένο βιβλίο συνταγών. Θραύσματα της ιστορίας μετανάστευσης των Επτανησίων στην Αυστραλία. Κάποτε αδιάφορα ή θεωρητικά ασήμαντα. Πλέον όλα τους τοποθετημένα στην ίδια προθήκη με ένα αρχαίο αγγείο με χορευτικές αναπαραστάσεις ή κάποιο χρυσό νόμισμα με πατίνα αιώνων πάνω του.
Μπορεί ανάμεσα στα σύγχρονα και τα αρχαία «ευρήματα» να μεσολαβεί ιστορική άβυσσος. Υπάρχει όμως ένα αόρατο νήμα που τα ενώνει: η αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου να κουβαλά μαζί του, πάνω του τον τόπο που άφησε πίσω του. Την πατρίδα.
Αυτή η διαπίστωση ήταν που λειτούργησε ως θρυαλλίδα για τη διοργάνωση της έκθεσης «ΝΟΣΤΟΙ | Homecomings: Stories of the Ionian Island Diaspora in Queensland» στο Μουσείο Αρχαιοτήτων RD Milns του Πανεπιστημίου του Κουίνσλαντ (UQ) στο Μπρίσμπεϊν. Ένα project που επισημαίνει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο ότι ακόμα κι ένα ταπεινό, οικογενειακό αντικείμενο μπορεί να υπερβαίνει το όριο της προσωπικής ανάμνησης και της συναισθηματικής αξίας και να λειτουργεί ως ιστορικό τεκμήριο.
Nostoi, University of Queensland, RD Milns Antiquities Museum © Joe Ruckli
Σε μια πολιτεία όπου ο ελληνικός πληθυσμός ξεπερνά τα 40.000 άτομα, μοιάζει ανακουφιστικό και προπάντων δίκαιο η μνήμη των Επτανήσιων μεταναστών να βρίσκει πια τον θεσμικό της χώρο.
Η αρχαιολογία της καθημερινότητας
Η απόφαση του μουσείου να φέρει στο προσκήνιο την Επτανησιακή Διασπορά του 20ού αιώνα βασίστηκε σε μια πολύ συγκεκριμένη επιμελητική φιλοσοφία.
«Στόχος μας είναι να χρησιμοποιήσουμε τη συλλογή Αρχαιοτήτων του UQ για να προχωρήσουμε πέρα από την παραδοσιακή ελληνορωμαϊκή κουλτούρα και ιστορία και να φωτίσουμε σύγχρονες έννοιες και την ίδια την κοινωνία», εξηγεί στο ΒΗΜΑ ο James Donaldson, Διευθυντής και Επιμελητής του Μουσείου.
«Οι έννοιες της έκθεσης –η μετανάστευση, το νόημα της πατρίδας, το πώς διαμορφώνουμε την ταυτότητά μας– παραμένουν το ίδιο επίκαιρες από την αρχαιότητα έως και σήμερα».
Αρχείο Chrys Zantis
Η υλοποίηση ενός τέτοιου έργου απαιτούσε την οικοδόμηση απόλυτης εμπιστοσύνης μεταξύ του Μουσείου και της ελληνικής κοινότητας του Κουίνσλαντ. «Συνειδητοποιήσαμε ότι οι προσωπικές ιστορίες ήταν τόσο κεντρικές για την εμπειρία της Διασποράς, ώστε δε θα μπορούσαμε να ολοκληρώσουμε την έκθεση χωρίς να προσκαλέσουμε την κοινότητα να έρθει μαζί μας σε αυτό το ταξίδι», παραδέχεται ο Donaldson.
«Σε ηλικία 21 ετών ο πατέρας μου, Ιωακείμ Λεκατσάς, άφησε το χωριό Σταυρός στη βόρεια Ιθάκη και ταξίδεψε στην Αυστραλία με πλοίο, φτάνοντας στο Μπρίσμπεϊν το 1935. Ο πατέρας και η μητέρα του δεν τον ξαναείδαν ποτέ», εξιστορεί η Barbara Vasdekis
«Μία από τις προκλήσεις ήταν να συγκεντρώσουμε τους πάντες και να χτίσουμε σχέσεις ώστε να υπάρξει εμπιστοσύνη μεταξύ της ομάδας του έργου και της κοινότητας. Ένα σημαντικό ορόσημο ήταν πιθανώς η ολοκλήρωση των πρώτων ηχογραφήσεών μας, όταν καταλάβαμε ότι τα ευρύτερα θέματα πάνω στα οποία εργαζόμασταν καθρεφτίζονταν όντως στις μαρτυρίες της κοινότητας».
Για τους επιμελητές, τα αρχαία ευρήματα που φιλοξενούνται στο Μουσείο και τα οικογενειακά κειμήλια μιλούν πλέον την ίδια γλώσσα.
«Πολλά από τα αρχαία τεχνουργήματα που περιλαμβάνονται στην έκθεση είναι κι αυτά μικρά και καθημερινά αντικείμενα, απλώς είναι 2.000 ετών» σημειώνει ο Donaldson.
Nostoi, University of Queensland, RD Milns Antiquities Museum © Joe Ruckli
«Ένα πρώτης τάξεως παράδειγμα είναι η ενότητα της έκθεσης που διερευνά την κοινότητα, την παραδοσιακή ενδυμασία, τη μουσική και τον χορό. Το σύνολο των τεχνουργημάτων περιελάμβανε σύγχρονα υφάσματα, ένα αρχαίο αγγείο με χορευτικές φιγούρες, έναν κερκυραϊκό κεφαλόδεσμο με ένα λαμπερό φυλαχτό για το μάτι, και ένα αρχαίο χρυσό νόμισμα με μια λύρα, δίπλα σε φωτογραφίες και μια μουσική παρτιτούρα».
Ο νόστος μιας ολόκληρης ζωής
Το πραγματικό κέντρο βάρους της έκθεσης βρίσκεται στους ανθρώπους. «Παρόλο που έχουμε ζήσει τη ζωή μας στην Αυστραλία, υπήρχε πάντα αυτός ο “άλλος τόπος” στη φαντασία μας», εξομολογείται στο ΒΗΜΑ η Barbara Vasdekis, Πρόεδρος της Ιθακησιακής Ένωσης του Κουίνσλαντ και επιμελήτρια από την πλευρά της κοινότητας.
«Σε ηλικία 21 ετών ο πατέρας μου, Ιωακείμ Λεκατσάς, άφησε το χωριό Σταυρός στη βόρεια Ιθάκη και ταξίδεψε στην Αυστραλία με πλοίο, φτάνοντας στο Μπρίσμπεϊν το 1935». Η φυγή ήταν οριστική. «Ο πατέρας και η μητέρα του δεν τον ξαναείδαν ποτέ».
Nostoi, University of Queensland, RD Milns Antiquities Museum © Joe Ruckli
Όπως αφηγείται η κυρία Vasdekis, «Όταν ο πατέρας μου συναντιόταν στο Μπρίσμπεϊν με άλλους Ιθακήσιους, μοιράζονταν ιστορίες για τα βουνά του νησιού, τα ‘κουρβούλια’ (σ.σ. τους όρμους), την ιστορία, τη μυθολογία και τους ανθρώπους. Η μόνη μας επικοινωνία με την οικογένεια στην Ιθάκη ήταν μέσω επιστολών τις οποίες ο πατέρας μου διάβαζε στα ελληνικά στη μητέρα μου. Ως παιδί ήξερα ότι τα νέα γέμιζαν τον πατέρα μου με νοσταλγία και θλίψη».
Η διατήρηση της ελληνικής ταυτότητας ήταν ένας καθημερινός αγώνας. «Μεγάλωσα στην Αυστραλία, είμαι Ελληνοαυστραλέζα και ήμουν πάντα περήφανη για την κληρονομιά μου, ακόμη και όταν δεν η πλειονότητα των Αυστραλών δεν την εκτιμούσε».
«Τα Επτάνησα έχουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που διαφέρει από εκείνον της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι παράγοντες της επτανησιακής μετανάστευσης είναι επίσης διαφορετικοί σε σύγκριση με άλλες κοινότητες της Διασποράς», εξηγεί ο James Donaldson
Χρειάστηκε να περάσουν 45 ολόκληρα χρόνια για να έρθει η ώρα του επαναπατρισμού. «Ο πατέρας μου πέρασε 45 χρόνια στην Αυστραλία πριν επιστρέψει στην Ιθάκη για τρεις μήνες το 1980», θυμάται. Εκείνη τον ακολούθησε.
Ανάμεσα σε δύο πατρίδες
Όταν ταξίδεψαν, οι παππούδες της είχαν πια φύγει από τη ζωή. Η υποδοχή, όμως, ήταν μια εμπειρία συνταρακτική: το να ταξιδεύουμε στο λιμάνι της Ιθάκης με καράβι, να ανεβαίνουμε στο χωριό Σταυρός και να μας υποδέχονται στο καφενείο οι φίλοι του πατέρα μου από το σχολείο που είχαν ακούσει για την επικείμενη άφιξή του ήταν ανεπανάληπτο».
«Από τότε κάθε φορά που ταξιδεύω στην Ιθάκη είναι σαν να γυρίζω σπίτι, αλλά πάντα ανυπομονώ να επιστρέψω στην Αυστραλία γιατί εδώ ζει η οικογένειά μου. Οι προφορικές ιστορίες, που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά αυτής της έκθεσης, αποτυπώνουν ακριβώς αυτά τα συναισθήματα για την πατρίδα και την επιστροφή.
Αρχείο Voula Castan
Η έκθεση αναγνωρίζει το γεγονός ότι έχουμε δύο πατρίδες: αγαπάμε την Ελλάδα και τα Επτάνησα, αλλά πάντα αγαπάμε να επιστρέφουμε στο σπίτι μας».
Η συλλογή των μαρτυριών για το μουσείο έφερε στο φως αντικείμενα ανυπολόγιστης συναισθηματικής αξίας. «Αυτό που βρήκα αξιοσημείωτο ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι είχαν διατηρήσει και είχαν κρατηθεί από αντικείμενα που δεν ήταν εγγενώς πολύτιμα, αλλά είχαν σημασία και ιδιαίτερο νόημα για τον ιδιοκτήτη τους.
«Η προφορική ιστορία ενός μετανάστη μιλούσε για την πλήρη έλλειψη επιθυμίας του να επιστρέψει στην πατρίδα, γεγονός που αμφισβήτησε την ιδέα της συγκινητικής επιστροφής, τον μύθο του Οδυσσέα», θυμάται ο επιμελητής της έκθεσης
Ανάμεσα στα αντικείμενα που προσφέρθηκαν για τις ανάγκες της έκθεσης ήταν ένα βιβλίο συνταγών, ένα φυλαχτό, μια εικόνα, γαμήλια στέφανα, γκλίτσες βοσκών, ένα διαβατήριο, μια παραδοσιακή φορεσιά, κοσμήματα, ένα κέντημα, ένα νυφικό και οικογενειακές φωτογραφίες», λέει η Barbara Vasdekis.
Εκείνο βεβαίως που την εντυπωσίασε περισσότερο από κάθε οικογενειακό κειμήλιο και κάθε προφορική ιστορία ήταν η σιωπή.
Nostoi, University of Queensland, RD Milns Antiquities Museum © Joe Ruckli
«Οι ιστορίες που βρήκα πιο συγκινητικές ήταν εκείνες που δεν ειπώθηκαν, διότι ήταν υπερβολικά προσωπικές και συναισθηματικά φορτισμένες. Κάποιοι είχαν υποστεί τραύματα εξαιτίας των μεταναστευτικών εμπειριών των γονιών τους και ήταν απρόθυμοι να μοιραστούν τις ιστορίες τους», καταλήγει.
Η αποδόμηση της νοσταλγίας και τα τραύματα της ιστορίας
Η έκθεση δεν επιχειρεί να εξιδανικεύσει το παρελθόν. Ίσως το πιο ώριμο σημείο της είναι η απομυθοποίηση της νοσταλγίας. Όπως εξηγεί ο Donaldson: «Στην πρώτη εκδοχή του οράματός μας για την έκθεση, η έννοια της νοσταλγίας ήταν πολύ ισχυρή. Τότε είχαμε σημαντική ανατροφοδότηση από την κοινότητα.
Μας επισήμαναν ότι έπρεπε να μετριάσουμε τη νοσταλγία και να ισορροπήσουμε με τη σκληρή πραγματικότητα μεταναστευτικής εμπειρίας, με τις εμπειρίες των προγόνων της κοινότητας που ζούσαν συχνά πολύ δύσκολες ζωές στα νησιά τους».
Nostoi, University of Queensland, RD Milns Antiquities Museum © Joe Ruckli
Ο πόνος του ξεριζωμού και της μετανάστευσης δεν μπορεί να μπει στην άκρη, να παραγνωριστεί η πολύ περισσότερο να ωραιοποιηθεί. Όπως και οι λόγοι που οδήγησαν τους Επτανήσιους στο δρόμο προς τους Αντίποδες.
«Τα Επτάνησα έχουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που διαφέρει από εκείνον της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι παράγοντες της επτανησιακής μετανάστευσης είναι επίσης διαφορετικοί σε σύγκριση με άλλες κοινότητες της Διασποράς.
Η οικονομική δυσπραγία της ζωής σε ένα μικρό νησί, η κατοχή πολλών νησιών κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ο σεισμός της Κεφαλονιάς το 1953 ήταν γεγονότα καθοριστικά για τη Διασπορά του Ιονίου», εξηγεί ο Donaldson.
«Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι το Κουίνσλαντ διαθέτει πολύ ισχυρές κοινότητες από τα Κύθηρα και την Ιθάκη, αλλά πολύ λιγότερους μετανάστες που έλκουν την καταγωγή τους από άλλα νησιά της Ελλάδας».
«Αυτό που βρήκα αξιοσημείωτο ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι είχαν διατηρήσει και είχαν κρατηθεί από αντικείμενα που δεν ήταν εγγενώς πολύτιμα, αλλά είχαν ιδιαίτερο νόημα για τον ιδιοκτήτη τους», λέει η εκπρόσωπος της ιθακησιακής κοινότητας
Ενδεικτική της ιδιαιτερότητας και της μοναδικότητας κάθε ιστορίας μετανάστευσης είναι η αφήγηση που θυμάται η Barbara Vasdekis: «Μετά τον σεισμό του 1953 στην Ιθάκη, ένα δεκαεξάχρονο αγόρι που ζούσε στην Αυστραλία στάλθηκε πίσω στην Ιθάκη για να χτίσει ένα σπίτι για τη γιαγιά του, ώστε να έχει κάπου να ζήσει».
Αρχείο Chrys Zantis
Από την άλλη ήταν ο μύθος της επιστροφής που αποδομήθηκε μέσα από τις ίδιες τις μαρτυρίες της Επτανησιακής κοινότητας.
Όπως διηγείται ο επιμελητής του Μουσείου: «Σε μία περίπτωση, η προφορική ιστορία ενός μετανάστη πρώτης γενιάς μιλούσε για την πλήρη έλλειψη επιθυμίας του να επιστρέψει στην πατρίδα, γεγονός που αμφισβήτησε αυτή την ιδέα της θριαμβευτικής ή συγκινητικής επιστροφής, τον μύθο του Οδυσσέα – είτε μιλάμε για ένα μέλος της Διασποράς δεύτερης ή τρίτης γενιάς».
Οι Επτανήσιοι μετανάστες ως μέρος της Ιστορίας της Αυστραλίας
Μέσα από τους θεματικούς της άξονες –«Ταξίδι και Μετανάστευση», «Ομορφιά και Αγάπη», «Μύθος και Θρησκεία», «Κοινότητα και Πατρίδα»– η έκθεση αποφεύγει να αντιμετωπίσει τη μετανάστευση των Ελλήνων με τα συνήθη στερεότυπα. Αντιθέτως, καταφέρνει να την εντάξει στον πυρήνα της επίσημης ιστορίας της Αυστραλίας.
«Όταν πολύτιμα καθημερινά οικογενειακά αντικείμενα, όπως οικογενειακές φωτογραφίες και εικόνες, τοποθετούνται δίπλα σε αρχαία αντικείμενα σε ένα μουσείο αρχαιοτήτων, εκπέμπεται το ισχυρό μήνυμα ότι αυτά τα αντικείμενα έχουν ιδιαίτερη σημασία», καταλήγει η κυρία Vasdekis.
Nostoi, University of Queensland, RD Milns Antiquities Museum © Joe Ruckli
«Ότι αποτελούν μέρος μιας ιστορίας μετανάστευσης που έχει δημιουργήσει μια πολυπολιτισμική κοινωνία, στην οποία οι Επτανήσιοι μετανάστες έχουν συμβάλει σημαντικά».
Οι συντελεστές της έκθεσης
Η έκθεση διοργανώνεται από το Μουσείο Αρχαιοτήτων RD Milns του Πανεπιστημίου του Κουίνσλαντ (UQ), τον πολιτιστικό φορέα UQ Arts, την Κυθηραϊκή Ένωση του Κουίνσλαντ (Kytherian Association of Queensland) και την Ιθακησιακή Ένωση του Κουίνσλαντ (Ithacan Society of Queensland).
Το εγχείρημα υποστηρίζεται ακόμα από το σύλλογο Friends of Antiquity και την Κυθηραϊκή Αδελφότητα του Κουίνσλαντ (Kytherian Brotherhood of Queensland).
Την επιμέλεια από την πλευρά της Επτανησιακής κοινότητας ανέλαβαν οι Chrys Zantis και Marie Christine Sourris (εκπροσωπώντας την κυθηραϊκή κοινότητα), καθώς και οι Voula Castan και Barbara Vasdekis (εκπροσωπώντας την ιθακησιακή κοινότητα).
