Ο κοσμοπολιτισμός – ένα φαινόμενο που αναπτύχθηκε στην ευρύτερη γεωπολιτική μας περιοχή τον περασμένο αιώνα – είναι ο κεντρικός άξονας του νέου κύκλου εκθέσεων του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Όχι με την σημερινή ελιτίστικη έννοια του όρου, αλλά με την ανθρωποκεντρική του πτυχή, την προοδευτική του ματιά στον κόσμο, την ανεκτικότητα προς την συνύπαρξη με τον «άλλον», χωρίς να οδηγεί στην ισοπέδωση της πολιτιστικής ταυτότητας.

Με αυτή τη λογική, όπως είπε και η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Κατερίνα Γρέγου, στην ξενάγηση που πραγματοποιήθηκε στους χώρους των τριών νέων εκθέσεων του Μουσείου, τρεις Έλληνες καλλιτέχνες που διαμορφώνουν μια «βαθιά κοσμοπολιτική ματιά σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής τους», είναι ο γεννημένος στην Αλεξάνδρεια και πρόωρα χαμένος συνθέτης Γιάννης Χρήστου (1926-1970), η προερχόμενη από μεταναστευτική οικογένεια των Βαλκανίων, Νίκη Καναγκίνη (1933-2008) με ρίζες από το Οrtaköy, σημερινό Ιβαΐλοβγκραντ της Βουλγαρίας και ο καταγόμενος από τον Ανατολική Ρωμυλία, Στάθης Λογοθέτης (1925-1997), που μαζί με τον πρωτοποριακό συνθέτη αδελφό του Ανέστη, πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στη Βιέννη.

Και οι τρεις καλλιτέχνες πειραματίστηκαν με μορφές που υπερέβαιναν τα στενά εικαστικά όρια, διεύρυναν τα όρια της τέχνης. Το έργο τους παρουσιάζεται στο σύνολό του από αύριο στο ΕΜΣΤ.

Η ελληνική πρωτοπορία

Ο Χρήστου, συνεργάτης του Καρόλου Κουν μεταξύ άλλων, υπήρξε μια «αναγεννησιακή προσωπικότητα, βαθιά βυθισμένη στη φιλοσοφία, την τελετουργία, το θέατρο, την επιστήμη και τις νέες τεχνολογίες της εποχής του». Η Καναγκίνη ήταν από τις πρώτες καλλιτέχνιδες της γενιάς της –γεννημένη το 1933– που έθεσαν στο προσκήνιο ζητήματα έμφυλης ταυτότητας και τη θέση της γυναίκας σε μια συντηρητική ελληνική κοινωνία. Παράλληλα, εισήγαγε στη συζήτηση τη γυναικεία εργασία, την υφαντουργία, τη διεπιστημονικότητα και τη συμμετοχικότητα του κοινού. Αντίστοιχα, ο Λογοθέτης υπήρξε ένας εξαιρετικά πειραματικός δημιουργός.

«Κοινό σημείο και των τριών εκθέσεων αποτελεί η μετατόπιση του έργου από το αντικείμενο στην εμπειρία και διαδικασία. Το έργο τέχνης δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως συμβάν, ως εμπειρία, ως πράξη που ενεργοποιείται στον χρόνο και στον χώρο», σημειώνει η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ.

Οι εκθέσεις Στάθης Λογοθέτης: Στη Γη σε επιμέλεια του Σταμάτη Σχιζάκη και σχεδιασμό του Γιάννη Αρβανίτη, Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομία με την επιμέλεια του Kωστή Ζουλιάτη και τον σχεδιασμό της Θάλειας Μέλισσα σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών και το Αρχείο Γιάννη Χρήστου και Ωδή στα πράγματα – Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική με την επιμέλεια της Τίνας Πανδή και τον σχεδιασμό του Γιάννη Αρβανίτη, ανοίγουν για το κοινό από τις 2 Απριλίου έως τις 8 Νοεμβρίου 2026.

Με αφορμή την πρωτοριακή εικαστική οπτική της Νίκης Καναγκίνη, εστιάζουμε σε τρία εμβληματικά της έργα. Στην έκθεση θα παρουσιαστούν για πρώτη φορά σημαντικά έργα της καλλιτέχνιδας από το σύνολο που πρόκειται προσεχώς να δωρίσει η οικογένειά της στο ΕΜΣΤ.

Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική

Η έκθεση που αντλεί τον τίτλο της από το ομότιτλο ποίημα του Χιλιανού ποιητή Πάμπλο Νερούδα, που αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την ίδια και βρέθηκε στα αρχεία της, επιχειρεί μια συνολική επαναπραγμάτευση και επαναφήγηση του έργου της Νίκης Καναγκίνη (Αλεξανδρούπολη,1933 – Αθήνα, 2008). Η ίδια υπήρξε μια από τις σημαντικότερες γυναίκες δημιουργούς της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης. Η παρουσίασ του έργου της στο ΕΜΣΤ συγκεντρώνει ένα ευρύ και πολυδιάστατο σώμα έργων της από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 έως και το 2000 – από την επανέκθεση έργων μεγάλης κλίμακας που πρωτοπαρουσιάστηκαν στην 5η Μπιενάλε Tapisserie της Λωζάνης (1971) ή στην ατομική της έκθεση στην γκαλερί Ιόλα-Ζουμπουλάκη (1976) έως την ενεργοποίηση συμμετοχικών εγκαταστάσεων της.


Πορτρέτο της καλλιτέχνιδας, π. 1965. © Αρχείο Νίκης Καναγκίνη

Στόχος της έκθεσης, η οποία έχει σχεδιαστεί ως μια συνολική εμπειρία για «πιθανούς θεατές ή αναγνώστες», σύμφωνα και με τη διατύπωση που η Καναγκίνη χρησιμοποιούσε σε ορισμένα από τα Χειρόγραφά της, είναι «να επανασυστήσει σημαντικές πτυχές του έργου της Καναγκίνη γύρω από ζητήματα, όπως η γλώσσα του μοντερνισμού, η σχέση εφαρμοσμένων και καλών τεχνών, η συστηματική διερεύνηση της γραφής ως εικαστικής πράξης, η έμφυλη ταυτότητα και εμπειρία, η συμμετοχική και κοινωνιολογική διάσταση του έργου τέχνης». Η Νίκη Καναγκίνη ανέπτυξε και σημαντικό διδακτικό έργο. Το 2010 πραγματοποιήθηκε από το ΚΜΣΤ αναδρομική έκθεση της με τίτλο «Εν οίκω».

Ταπισερί

Χωρίς τίτλο, 1965 -1968 Ταπισερί από κατσικόμαλλο 190 x 414 εκ. Ιδιωτική συλλογή. Άποψη εγκατάστασης έκθεσης Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν

Η Νίκη Καναγκίνη πειραματίστηκε με την τέχνη της ταπισερί. Στα πρώιμα έργα της κινήθηκε στο πεδίο της αφαίρεσης. «Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και με βάση τις διδαχές του Bauhaus», εξηγεί η επιμελήτρια Τίνα Πανδή, «η καλλιτέχνιδα αξιοποιεί την παραδοσιακή τεχνική της υφαντικής, επιδιώκοντας να υπερβεί τη διάκριση ανάμεσα στην εφαρμοσμένη διακοσμητικήτέχνη και την αφηρημένη ζωγραφική. Οι πειραματισμοί της Νίκης Καναγκίνη με την τέχνη της ταπισερί οδηγούν στη δημιουργία «γλυπτών εσωτερικού χώρου», όπως η Κολώνα, όπου τα νήματα από διαφορετικά υλικά αποδεσμεύονται από το επίπεδο και αναπτύσσονται στον χώρο με γεωμετρικούς αλλά και οργανικούς τρόπους.»

Ενότητα «Εν οίκω»

Σύμφωνα με την επιμελήτρια της έκθεσης Τίνα Πανδή: «Aπό τα μέσα της δεκαετίας του 1970, σε μια περίοδο κοινωνικών μετασχηματισμών και αναθεώρησης έμφυλων ρόλων, η Νίκη Καναγκίνη εστιάζει στηδιερεύνηση της γυναικείας ταυτότητας, μετασχηματίζοντας στερεοτυπικές αναπαραστάσεις του φύλου. Η καλλιτέχνιδα οικειοποιείται αντικείμενα του οικιακού περιβάλλοντος—σύμβολα της έμφυλης κατανομής της καθημερινής εργασίας—απομονώνοντάς τα από τη χρηστική τους λειτουργία και επανανοηματοδοτώντας τα. Η Καναγκίνη μεταφέρει τον ιδιωτικό βίο και τις καθημερινές επαναληπτικές και εξαντλητικές οικιακές εργασίες στο πεδίο της τέχνης, με μια διάθεση κριτικής και άρσης του διαχωρισμού των δύο πεδίων.»

Μπουγάδα

Εν οίκω, 1975 –1991 Εγκατάσταση Μικτά μέσα Mεταβλητές διαστάσεις. Aρ. Εισ. 168/02. Συλλογή Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ). Άποψη εγκατάστασης έκθεσης Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική

Από μια κλασική μεταλλική απλώστρα μπουγάδας κρέμονται μεταξοτυπίες, ενώ ακριβώς δίπλα, στέκεται μια άλλη απλώστρα, χωρίς να έχει τοποθετηθεί τίποτα σε αυτήν. Η Νίκη Καναγκίνη, σύζυγος, μητέρα και καλλιτέχνιδα τονίζει σαφείς αναφορές στη δουλειές του σπιτιού μέσα από τις φορητές απλώστρες, στα μανταλάκια και τα υφάσματα. Το εικαστικό αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα έντονο με τον ειδικά διαμορφωμένο φωτισμό. Εδώ η καθημερινή πρακτική συνδυάζεται με την καλλιτεχνική διαδικασία αλλά και ο ρόλος της νοικοκυράς με αυτόν της καλλιτέχνιδας, χωρίς όμως να γίνεται φεμινιστική καταγγελία για τον ρόλο της γυναίκας-νοικοκυράς.

Χρώματα

Τριανταφυλλί, θαλασσί, τσαγαλί, 1979 Τσιμεντένια κολονάκια βαμμένα τριανταφυλλί και θαλασσί, βαμμένο πάτωμα, κισσός σε τενεκέ Μεταβλητές διαστάσεις
Ιδιωτική συλλογή. Άποψη εγκατάστασης έκθεσης Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν

Το ίδιο διάστημα η καλλιτέχνιδα ενσωματώνει – σημειώνει η Τίνα Πανδή – στο έργο της το τριανταφυλλί, το θαλασσί και το τσαγαλί, χρώματα που λειτουργούν ως σύμβολα και φορείς πολιτισμικής μνήμης. «Η μίξη ετερογενών στοιχείων του ελληνικού και ευρωπαϊκού οπτικού πολιτισμού—όπως τα τσιμεντένια κολονάκια ή οι ευτελείς αναπαραγωγές μορφών της δυτικής τέχνης—αναδεικνύει την πολυπλοκότητα και τις αντιφατικές όψεις πολιτισμικών ταυτοτήτων όπως διαμορφώνονται στο ελληνικό πεδίο τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης με την ανάδυση της μαζικής κουλτούρας και του κιτς.»

INFO Εγκαίνια νέων εκθέσεων Γιάννη Χρήστου, Νίκη Καναγκίνη και Στάθη Λογοθέτη στο ΕΜΣΤ: Πέμπτη 2 Απριλίου 19:00 – 23:00 Η είσοδος στα εγκαίνια είναι δωρεάν. Μέρες & Ώρες Λειτουργίας ΕΜΣΤ: Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο & Κυριακή: 11.00 – 19:00, Πέμπτη: 11.00 – 22.00