Ιστορική σελίδα στις ελληνοπολωνικές πολιτιστικές σχέσεις γράφτηκε σήμερα στη Βαρσοβία, όπου η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη παρέλαβε 91 ελληνικά εβραϊκά κειμήλια που είχαν κλαπεί κατά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο και τη ναζιστική κατοχή. Πρόκειται για τον πρώτο επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στη χώρα προέλευσής τους – ένα γεγονός με ισχυρό συμβολισμό, αλλά και διεθνή νομική σημασία.
Τα κειμήλια είχαν αφαιρεθεί από συναγωγές και οικογένειες Ελλήνων Εβραίων από τη ναζιστική οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία λεηλάτησε συστηματικά πολιτιστικούς θησαυρούς σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Μετά τον πόλεμο εντοπίστηκαν σε κάστρα της Κάτω Σιλεσίας και, το 1951, μεταφέρθηκαν στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο Emanuel Ringelblum, όπου ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Η διεκδίκηση ξεκίνησε ήδη από το 2001, σε συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού με το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, ωστόσο η απουσία θεσμικού πλαισίου στην Πολωνία για επιστροφές πολιτιστικών αγαθών καθυστέρησε τη διαδικασία. Το επίσημο αίτημα κατατέθηκε τον Δεκέμβριο του 2024 και, μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια, οι δύο πλευρές ολοκλήρωσαν την απαιτητική νομική και διοικητική διαδρομή.
«Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο Κυβερνήσεων, ο σημερινός επαναπατρισμός δεν θα είχε επιτευχθεί», τόνισε η Λίνα Μενδώνη, επισημαίνοντας ότι τα αντικείμενα δεν φέρουν μόνο ιστορική ή καλλιτεχνική αξία, αλλά αποτελούν «μέρος της ζώσας μνήμης» των Ελλήνων Εβραίων και συνδέονται με τις αφηγήσεις των οικογενειών που επλήγησαν από το Ολοκαύτωμα.
Λίνα Μενδώνη: Ιστορικό ορόσημο ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων
Όπως δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού: «Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία για τις δύο χώρες μας, που συνδέονται με στενούς δεσμούς. Η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Γι’ αυτό, η σημερινή τελετή αποτελεί ιστορικό ορόσημο. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρεί στον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών, παρανόμως εξαχθέντων από μια χώρα και τα οποία βρίσκονταν υπό την δική της επιμέλεια».
Rimonim (επιστέψεις) 2 ζεύγη για τους κυλίνδρους της Τορά και μανδύας για τους κυλίνδρους της Τορά
Ολοκληρώνοντας την ομιλία της, η Λίνα Μενδώνη κατέληξε ότι: «Για να ζητά κανείς την επιστροφή όσων δικαιωματικά του ανήκουν, οφείλει να είναι έτοιμος να επιστρέψει όσα δικαιωματικά ανήκουν σε άλλους, όταν υφίσταται σαφής νομική και ηθική υποχρέωση. Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα έχει αποδείξει στην πράξη, αυτή την αρχή. Η Ελλάδα διεκδικεί την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών που αφαιρέθηκαν από το έδαφος ή τα μουσεία της —με πλέον εμβληματική περίπτωση αυτή των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Παράλληλα, δεν διστάζουμε να προχωρήσουμε στην επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, που εντοπίστηκαν στη χώρα μας ως προϊόντα παράνομης διακίνησης. Μέσω της σύναψης και της εφαρμογής διμερών και πολυμερών συμφωνιών, για την παρεμπόδιση της παράνομης διακίνησης των πολιτιστικών αγαθών, καθώς και με την ενεργή συμμετοχή μας στο πλαίσιο της UNESCO, επιδιώκουμε τη διαμόρφωση ενός ισχυρού διεθνούς νομικού πλαισίου που θα καταπολεμά την παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών και να διευκολύνει την επιστροφή των παρανόμως διακινηθέντων θησαυρών στις χώρες προέλευσης τους».
Λίνα Μενδώνη, Μάρτα Τσιενκόφσκα, Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, Πιότρ Βισλίτσκι , Σαμουήλ (Μάκης) Μάτσας
Η Πολωνή ομόλογός της, Μάρτα Τσιενκόφσκα, χαρακτήρισε την τελετή «ιστορική στιγμή», σημειώνοντας ότι ενεργοποιήθηκε ειδική διαδικασία του πολωνικού νόμου για την επιστροφή αντικειμένων που αφαιρέθηκαν παράνομα από ξένα κράτη.
«Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο Υπουργείων μας, στη συστηματική ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών, σε λιγότερο από δύο χρόνια, μπορούμε να παραδώσουμε σήμερα αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της ιστορίας».
Η ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων
Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ), διεκδικεί, από το 2001, τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Όμως, εξ αιτίας της έλλειψης συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στις χώρες προέλευσής τους, η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα. Το επίσημο αίτημα προς την Κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το Υπουργείο Πολιτισμού, τον Δεκέμβριο του 2024, τοποθετώντας μία εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών σε προτεραιότητα, στην στρατηγική των επαναπατρισμών των μνημείων που είτε βίαια ή λαθραία έχουν εξαχθεί από την ελληνική επικράτεια.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε συνεργασία με τους ομολόγους της στο Πολωνικό Υπουργείο Πολιτισμού και ιδιαίτερα με τη νυν Υπουργό Μάρτα Τσιενκόφσκα εργάστηκαν συστηματικά, σε απόλυτη συνεννόηση με τους θεσμικούς φορείς και τις υπηρεσίες και των δύο χωρών, προκειμένου να επιτευχθεί ο επαναπατρισμός των ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, που αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της πλούσιας εβραϊκής κληρονομιάς της χώρας μας.
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών.
Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, την τεκμηρίωση, την ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022.
Η επιστροφή των αντικειμένων ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
