Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Η Αν Απλμπαουμ, διακεκριμένη ιστορικός και δημοσιογράφος, κάτοχος βραβείου Πούλιτζερ, μιλάει στο «Βήμα» για τον πρωτόγνωρο εθελοντικό και αξιακό χαρακτήρα των αμερικανικών συνασπισμών που καθιστούν τις ΗΠΑ μοναδικό έθνος-κράτος και ηγέτιδα δύναμη, αλλά και για το πώς αυτή η ιδιαιτερότητα κινδυνεύει σήμερα.
Τι καινούργιο έφερε η Αμερικανή Επανάσταση;
«Οι ΗΠΑ υπήρξαν η πρώτη χώρα αξιόλογου μεγέθους που διέρρηξε τη σχέση με αποικιοκράτες κυριάρχους, ορίζοντας τον εαυτό της ως νέο έθνος. Ηταν απολύτως καινοφανής η αντίληψη ότι μια αποικία μπορεί να αναδημιουργηθεί, ότι ένα έθνος-κράτος μπορεί να συγκροτηθεί γύρω από ιδέες, αντί να είναι απλώς επικράτεια συγκεκριμένης εθνότητας. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το Αμερικανικό Σύνταγμα αναγνώστηκαν ευρέως και αντιγράφηκαν. Επέδρασαν στη Γαλλική, την Αϊτινή και την Ελληνική Επανάσταση».
Τι θα ξεχωρίζατε από τα 250 χρόνια;
«Η ιδρυτική περίοδος μετά τον Τζορτζ Ουάσιγκτον έφερε συγκλονιστικά καινοτόμα προτάγματα. Ο Αβραάμ Λίνκολν κατανόησε τη σημασία του οράματος να παραμείνουν οι ΗΠΑ μια ένωση, τερματίζοντας τη δουλεία. Τρίτο ορόσημο ο συνδυασμός Φραγκλίνου Ρούζβελτ και Χάρι Τρούμαν, που κατέστησαν τις ΗΠΑ υπερασπιστή της φιλελεύθερης δημοκρατίας παγκοσμίως».
Υπάρχει εκκρεμές μεταξύ φιλελεύθερης ηγεσίας και απομονωτισμού στην αμερικανική ιστορία;
«Τον 18ο-19ο αιώνα οι ΗΠΑ προσανατολίζονταν στην προστασία βιομηχανιών και εμπορίου στο δυτικό ημισφαίριο, καταπολεμώντας την πειρατεία. Η επίδραση στην Ευρώπη καταδικαζόταν ρητά από προέδρους. Ο διεθνής ρόλος των ΗΠΑ αρχίζει μόλις στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά παγιώνεται στον Β’. Στον Μεσοπόλεμο υπήρχαν φωνές ότι οι αμερικανοί στρατιώτες πρέπει να γυρίσουν πίσω, ότι δεν πρέπει να συμμετάσχουμε στην Κοινωνία των Εθνών και στις ευρωπαϊκές συγκρούσεις. Μόνο μετά τον Β’ Παγκόσμιο, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να μην αποσυρθούν ξανά καθώς αισθάνθηκαν ως φυσικοί ηγέτες σε διεθνή μάχη ιδεών εναντίον του κομμουνισμού. Η αυτοσυνειδησία των ΗΠΑ ως ηγέτιδας δύναμης των Δημοκρατιών αρχίζει μόλις το 1940 και ουδέποτε αμφισβητήθηκε για 80 χρόνια. Σήμερα ακούγονται ισχυρές φωνές απομονωτισμού, θυμίζοντας εποχές πριν από τον Β’ Παγκόσμιο. Δεν υπάρχει, όμως, καθόλου απόσυρση από τον κόσμο. Η διοίκηση Τραμπ είναι εξαιρετικά ενεργή με εμπλοκή σε όλες τις ηπείρους. Η διαφορά είναι ότι δεν είναι ενεργή στο όνομα της δημοκρατίας, αλλά ως εκπρόσωπος συμφερόντων αμερικανικών εταιρειών και τεχνολογικών επιχειρήσεων ή, ενίοτε, της ίδιας της οικογένειας Τραμπ. Ο τραμπικός απομονωτισμός είναι ρητορική που συγκαλύπτει άλλον τρόπο μη φιλελεύθερου παρεμβατισμού».
Μετά την Αμερικανική Επανάσταση, υπήρξαν θεσμικά επιτεύγματα που κατέστησαν δυνατή την αμερικανική ηγεσία του ελεύθερου κόσμου;
«Στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και στο Σύνταγμα υπάρχει εμπνευστική γλώσσα με οικουμενική εμβέλεια για την ισότητα όλων των ανθρώπων. Το μεταπολεμικό κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων με τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ παρέπεμψε στα κείμενα των ιδρυτικών Πατέρων για να εξασφαλίσει φυλετική ισότητα. Οταν οι ΗΠΑ βρέθηκαν να είναι η ισχυρότερη χώρα του κόσμου το 1945, υπήρξε ιδεολογικό όραμα συνδυασμένο με το συμφέρον να εγκαθιδρυθεί μεγάλη ζώνη ελευθέρου εμπορίου (Ευρώπη – Ειρηνικός). Η ηγεσία των ΗΠΑ είχε πληθώρα αιτιών και όχι μόνο θεσμούς: αμερικανικές εταιρείες ήθελαν εμπλοκή σε Ευρώπη και Ασία, πολιτικοί θεώρησαν αποστολή την αποτροπή κομμουνισμού και φασισμού. Εκτός από ενδογενή στοιχεία που ωθούσαν στην αμερικανική ηγεσία, υπήρχαν και εξωγενή που είλκυαν. Οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι ήθελαν την αμερικανική παρουσία στην Ευρώπη, ενθυμούμενοι την τραγική εξέλιξη στον Μεσοπόλεμο, όταν οι αμερικανοί στρατιώτες είχαν επιστρέψει στις ΗΠΑ. Οι ευρωπαϊκές χώρες παραχώρησαν βάσεις στο έδαφός τους, πολλές από τις οποίες διατηρούνται ακόμη.
Πρόκειται για την πρώτη φορά στην παγκόσμια ιστορία που έχουμε μια συμμαχία βασισμένη σε αξίες. Η ιδέα ότι για να πετύχει γενικά η δημοκρατία στον κόσμο πρέπει οι Δημοκρατίες να συνεργάζονται και να συμμαχούν μεταξύ τους είναι κάτι ιστορικώς πρωτόγνωρο: μια συνεργασία μεταξύ ανεξάρτητων συμμάχων και όχι μεταξύ χωρών κατακτημένων, υπό κατοχή ή αποικισμένων, όπως συνέβαινε στις παλαιές αυτοκρατορίες. Οι ΗΠΑ δεν προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν τους συμμάχους, αλλά να θεσπίσουν κανόνες εμπορίου καλούς για όλους. Αυτή η πολιτική κουλτούρα διέρχεται για πρώτη φορά κρίση μετά από 80 χρόνια επί Τραμπ».
Τι σήμανε η αμερικανική ηγεσία για την Ανατολική Ευρώπη;
«Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου στη δεκαετία του 1990, υπήρχε ενθουσιασμός για το άνοιγμα της Ανατολικής Ευρώπης και της Ρωσίας στο εμπόριο και τη διπλωματία. Οι ΗΠΑ ενθάρρυναν την ανάπτυξη δημοκρατιών, έπαιξαν οικονομικό ρόλο μέσα από επενδύσεις και ηθικό προσφέροντας πρότυπο σε χώρες όπως η Πολωνία. Υπήρξαν συγκεκριμένα προγράμματα μεταρρυθμίσεων και εκπαίδευσης για δικαστικά ζητήματα ή για ανάπτυξη ελεύθερης δημοσιογραφίας. Ανάλογη επιθυμία υπήρχε για τη Ρωσία. Ομως εκεί το προηγούμενο καθεστώς μετέτρεψε την πολιτική του δύναμη σε οικονομική και καταλαμβάνοντας το κράτος και τις κορυφές της οικονομίας, απέτρεψε την ανάπτυξη πραγματικής οικονομίας της αγοράς. Υπήρξαν, πάντως, εμπορικές συναλλαγές με τη Ρωσία κατά τη δεκαετία του 2000, που διακόπηκαν σταδιακά λόγω της ρωσικής επιθετικότητας σε Εσθονία (2004), Γεωργία (2008), Ουκρανία (2014 και εξής). Οι σχέσεις ΗΠΑ – Ρωσίας είχαν πολλές αποχρώσεις: το G-7 έγινε G-8 με συμμετοχή της Ρωσίας, υπήρχαν προθέσεις για ένταξή της σε δυτικούς θεσμούς, όπως με συμβούλιο ΝΑΤΟ – Ρωσίας.
Η αποτυχία οφείλεται στην εσωτερική αλλαγή της Ρωσίας, καθώς έγινε πλουσιότερη και απέκτησε αυτοπεποίθηση, με αποτέλεσμα οι δυτικές Δημοκρατίες να θεωρούνται ως απειλή για τη μορφή διακυβέρνησης στο εσωτερικό της. Η επέκταση του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ευρώπη υπήρξε επιτυχής, καθώς το ΝΑΤΟ φέρνει ασφάλεια και ειρήνη στις χώρες-μέλη, πράγμα σημαντικό για περιοχή που υπέφερε στους δύο παγκόσμιους. Ομως, η διοίκηση Τραμπ δεν βλέπει αυτονοήτως τις ΗΠΑ ως ηγέτιδα δύναμη του ελεύθερου κόσμου, ενώ στον τραμπισμό ασκεί έλξη ο τρόπος με τον οποίο αυταρχικοί ηγέτες αποκτούν έλεγχο στις χώρες τους. Ασκήθηκε μάλιστα πίεση στην Ουκρανία να υποκύψει».
Πώς εξελίσσονται οι ιδεολογικές διαφορές Ρεπουμπλικανών – Δημοκρατικών;
«Υπήρχαν ανέκαθεν ιδεολογικές διαφορές, όπως ότι οι Δημοκρατικοί ενθαρρύνουν κοινωνικές δαπάνες, ενώ οι Ρεπουμπλικανοί επιθυμούν περισσότερο ελεύθερες αγορές. Το ζήτημα, όμως, σήμερα είναι ότι ένα μέρος του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος δεν βλέπει τις ΗΠΑ ως ηγεσία του φιλελεύθερου δημοκρατικού κόσμου. Ενδιαφέρονται για το πώς θα χρησιμοποιήσουν την αμερικανική δύναμη για να πλουτίσουν εταιρείες φίλων. Η διοίκηση Τραμπ δεν διαφέρει μόνο από εκείνη του Ομπάμα, αλλά και από των Μπους/Ρίγκαν. Είναι πλέον καθεστώς συνολικά διαφορετικό από προηγούμενες διοικήσεις, όπως φαίνεται από τη σχέση με την Ευρώπη, όπου σε έγγραφα στρατηγικής ασφαλείας, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες θεωρούνται απειλητικές. Κάτι παρόμοιο δεν συνέβη ποτέ, ούτε στον ψυχρό πόλεμο, ούτε στον 19ο αιώνα. Το αντιφιλελεύθερο μέρος του αμερικανικού πολιτικού φάσματος – που δεν αποτελεί πλειοψηφία! – έχει καταλάβει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Ακόμη κι αν υπάρξει νίκη των Δημοκρατικών σε επόμενες εκλογές ή εκλογή διαφορετικού Ρεπουμπλικανού πρόεδρου, είναι δύσκολη η αποκατάσταση».
