Η εικόνα επιστρέφει διαρκώς στο μυαλό του Μαξ Νικία. Δεκαετία του ’50, στην Κώμη Κεπήρ, ένα μικρό χωριό της Κύπρου, εμφανίστηκε μια πρόχειρα χαραγμένη γραμμή στον τοίχο του τουρκοκυπριακού σχολείου. Με μία μόνο λέξη. «Taksim». Ο ίδιος είναι μόλις πέντε ετών και νιώθει το χέρι που τον κρατάει να σφίγγεται. Δεν καταλαβαίνει το σύνθημα που μιλάει για διχοτόμηση. Το θυμάται όμως μέχρι σήμερα, γιατί, όπως λέει, δεν μπόρεσε ποτέ να ξεχάσει τον φόβο στο πρόσωπο της μητέρας του.

Δεκαετίες αργότερα, ο Μαξ Νικίας έχει φτάσει στην κορυφή ενός από τα μεγαλύτερα αμερικανικά πανεπιστήμια, στη θέση του προέδρου του University of Southern California (USC). Στο νέο του βιβλίο, με τίτλο «Αμερικανός Τρώας», συνδέει τις δύο αφετηρίες. Την προσωπική εμπειρία ενός παιδιού που μεγάλωσε σε ένα μεικτό χωριό της Κύπρου και την οπτική ενός ανθρώπου που είδε από την πρώτη γραμμή την αμερικανική ανώτατη εκπαίδευση να αλλάζει.

«Καταστροφικό το cancel culture»

ΦΩΤΟΓΡΑΦΊΑ: EPA/STEVE COHN

Η συζήτηση για το βιβλίο ξεκινάει από την ανώτατη εκπαίδευση. «Τα τελευταία χρόνια φτάσαμε στο σημείο η ελευθερία του λόγου να ισχύει μόνο για όσα συμφωνούμε» λέει. «Το cancel culture (η κουλτούρα της ακύρωσης) είναι καταστροφικό για την αμερικανική ανώτατη εκπαίδευση». Βεβαίως η κρίση δεν είναι μόνο ιδεολογική. Το κόστος φοίτησης σε κορυφαία ιδιωτικά αμερικανικά πανεπιστήμια προσεγγίζει ή και ξεπερνά τα 90.000 δολάρια ετησίως. Ο ίδιος είναι περήφανος για το πώς αύξησε την οικονομική βοήθεια για τους μαθητές του USC.

Η συζήτηση επεκτείνεται στην πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ απέναντι στα ακαδημαϊκά ιδρύματα. Οι εφημερίδες μιλούν για ιδεολογική βεντέτα, με κήρυξη πολέμου στην έρευνα και μαζική έξοδο επιστημόνων από τις ΗΠΑ. Ο Νικίας δεν συμμερίζεται πλήρως αυτή την εικόνα. Σχετικά με την απόφαση της κυβέρνησης να σταματήσει τις επιχορηγήσεις για την έρευνα, σημειώνει ότι στην αρχή θα προκληθούν αναταράξεις, αλλά στο τέλος η κατάσταση θα εξομαλυνθεί. Για τη συζήτηση περί «φυγής εγκεφάλων», εμφανίζεται επιφυλακτικός.

Αυτό που τον ανησυχεί περισσότερο δεν είναι η εξωτερική πίεση. Είναι η εσωτερική απορρύθμιση του συστήματος, ότι τα πανεπιστήμια έπαψαν να είναι ουδέτεροι χώροι διακίνησης ιδεών γιατί πολιτικοποιήθηκαν. «Το να απαιτείται από τον πρόεδρο ενός πανεπιστημίου να παίρνει θέση για κάθε πολιτικό ζήτημα αποτελεί συνταγή καταστροφής. Αν δεν υπάρξει αυτορρύθμιση, τότε θα επέμβουν άλλοι. Προσκαλείς εσύ ο ίδιος την κυβέρνηση να σε ρυθμίσει».

Κλασικές σπουδές σε ελεύθερη πτώση

Η αγάπη του για τις κλασικές σπουδές δεν κρύβεται. Τις θεωρεί όχι απλώς εργαλείο για τη γνώση του παρελθόντος, αλλά ως μέσο κατανόησης του παρόντος. Στο USC δίδασκε μαθήματα για την αθηναϊκή δημοκρατία. «Η ανθρώπινη φύση δεν αλλάζει» λέει. «Η ηγεσία είναι, πάνω απ’ όλα, η κατανόηση της ανθρώπινης φύσης».

Σήμερα, βλέπει με ανησυχία τη ναυαρχίδα των ακαδημαϊκών σπουδών στις ΗΠΑ να υποχωρεί στο περιθώριο. Τα πτυχία κλασικών σπουδών στην Αμερική έχουν μειωθεί από 1.200 ετησίως στις αρχές της δεκαετίας του 2010 σε κάτω από 750 σήμερα. Οταν ο ίδιος προσπάθησε να επανεντάξει κλασικά μαθήματα στον κορμό της γενικής παιδείας του USC, προσέκρουσε στο κίνημα woke. Μέρος του διδακτικού προσωπικού πρότεινε αντ’ αυτού ένα υποχρεωτικό μάθημα για τα συνδικάτα του Χόλιγουντ τη δεκαετία του 1930. «Κατανοώ ότι μπορεί να είναι ένα ενδιαφέρον μάθημα επιλογής» λέει. «Αλλά υποχρεωτικό, στη θέση των “Ηθικών Νικομαχείων” του Αριστοτέλη; Οι ιδρυτές της αμερικανικής δημοκρατίας ήταν βαθιά μορφωμένοι στις κλασικές σπουδές. Πώς μπορεί κανείς να κατανοήσει το

Σύνταγμα χωρίς γνώση της αθηναϊκής δημοκρατίας;»

Η συζήτηση μεταφέρεται στην πολιτική. Στο ερώτημα αν έχει θέσει το ζήτημα της Κύπρου στους «ισχυρούς» συνομιλητές του απαντά ότι θέλει να επικεντρώνεται περισσότερο στο μέλλον παρά στο παρελθόν. Επισημαίνει τη σημασία του σχήματος «3+1» μεταξύ Κύπρου, Ελλάδας, Ισραήλ και ΗΠΑ, το οποίο χαρακτηρίζει «πραγματικά αξιοσημείωτο επίτευγμα» σε βάθος δεκαετιών.

Οταν ερωτάται τι παρερμηνεύει η Ευρώπη για την Αμερική, χαμογελά. «Παρακολουθώ ευρωπαϊκά έντυπα και συχνά δεν βλέπω σχεδόν τίποτα θετικό» λέει. «Και αυτό με εκπλήσσει πολύ». Πιο σαφής είναι όταν η ερώτηση αφορά την Ελλάδα και την Κύπρο. «Μία μόνο δύναμη μπορεί να συγκρατήσει την Τουρκία στο Αιγαίο, οι ΗΠΑ».

Οι «άτυποι πρέσβεις» της Ελλάδας

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 οργάνωσε, υπό την αιγίδα της αμερικανικής πρεσβείας και του ΟΗΕ, μια δικοινοτική διάσκεψη στη νεκρή ζώνη της Κύπρου, με τη συμμετοχή 50 επαγγελματιών από κάθε πλευρά. «Ηταν η πρώτη φορά που συναντήθηκαν μετά το 1974». Σε μια περίοδο όπου η διέλευση από την Πράσινη Γραμμή δεν ήταν ακόμη ελεύθερη, η πρωτοβουλία δεν είχε μόνο ακαδημαϊκό χαρακτήρα. Στο τέλος, ο αμερικανός πρέσβης οργάνωσε τη μετάβασή του στα Κατεχόμενα, όπου ο Νικίας συναντήθηκε μόνος του με τον Ντενκτάς.

Δεν πρόκειται για μεμονωμένη ιστορία, καθώς η Ομογένεια λειτουργεί συχνά ως άτυπο δίκτυο επιρροής που ανοίγει διαύλους όχι πάντα διαθέσιμους στην επίσημη διπλωματία. Για παράδειγμα, ο Τάσος Ζαμπάς από το Νιου Τζέρσεϊ έφερε τον φίλο του Μπομπ Μενέντεζ, στην ελληνική κοινότητα πριν αυτός εξελιχθεί στον ισχυρό άνδρα της Επιτροπής Διεθνών Σχέσεων της Γερουσίας. Αντιστοίχως, ο Ντέιβιντ Λεόπουλος από το Αρκάνσο άνοιξε πόρτες που ουδείς φανταζόταν όταν ο παιδικός του φίλος Μπιλ Κλίντον βρέθηκε στον Λευκό Οικο.

Πίσω από πολλές κρίσιμες στιγμές στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις συχνά κρύβονται τέτοιες φιλίες. Ο Νικίας αποφεύγει να μιλάει για τέτοιες ιστορίες. Στους ελληνικούς κύκλους της Ουάσιγκτον, όμως, το όνομά του ψιθυριζόταν από το καλοκαίρι του 2020, όταν Ελλάδα και Τουρκία είχαν κατεβάσει σημαντικές ναυτικές δυνάμεις στο Αιγαίο.

Η τότε πρέσβης Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου προσπαθούσε να αποκτήσει πρόσβαση στον σύμβουλο Εθνικής Ασφαλείας Ρόμπερτ Ο’Μπράιεν, κάτι εξαιρετικά δύσκολο, καθώς βάσει πρωτοκόλλου δεν συνομιλούσε με πρέσβεις. Η Παπαδοπούλου κατέφυγε τότε στο «πυρηνικό όπλο» της Ελλάδας. Την Ομογένεια. Εφθασε στα ίχνη του Μαξ Νικία, ο οποίος είχε προσωπική φιλική σχέση με τον Ο’Μπράιεν. Από το Air Force One, ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας τηλεφώνησε στην Παπαδοπούλου, ενημερώθηκε για τις ελληνικές θέσεις, με τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ να στέκεται δίπλα του. Σύντομα η αποκλιμάκωση επιτεύχθηκε και σε μια κίνηση διπλωματικής αβρότητας ο ίδιος ο Τραμπ τηλεφώνησε στον Κυριάκο Μητσοτάκη.

Η «ανοιχτή πληγή» του 1974

Η προσωπική εμπειρία του Νικία από την Κύπρο δεν περιορίζεται στις παιδικές μνήμες. Το 1974 βρέθηκε εγκλωβισμένος στην Αθήνα την ημέρα του πραξικοπήματος. Η σύζυγός του είχε φθάσει στην Κύπρο μία ημέρα νωρίτερα, με την τελευταία πτήση που προσγειώθηκε στη Λευκωσία πριν από την εισβολή. Μιλώντας για εκείνες τις μέρες, το όνομα της συζύγου του Νίκης επανέρχεται συνεχώς. Δεν κρύβει το πόσο καθοριστική υπήρξε στη ζωή του. Τη σειρά «Famagusta» του Mega δεν την είδε ούτε αυτός ούτε η Νίκη, αν και έχει ακούσει καλά σχόλια. «Για τον περισσότερο κόσμο είναι μια ιστορία. Για εμάς όμως είναι η ζωή μας».