Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Το Σάτρι είναι το ογκωδέστερο μυθιστόρημα του Κόρμακ Μακάρθι (η ελληνική έκδοση καλύπτει 775 σελίδες), που πρωτοκυκλοφόρησε το 1979. Μολονότι έλαβε τότε καλές κριτικές, δεν γνώρισε την επιτυχία των μυθιστορημάτων του που ακολούθησαν, συμπεριλαμβανομένου του Αιματοβαμμένου μεσημβρινού (1985), του σημαντικότερου, για πολλούς, βιβλίου του.
Εν τούτοις, δύσκολα θα ξεχώριζε κανείς ως κορυφαίο οποιοδήποτε σχεδόν από τα 11 μυθιστορήματα που εξέδωσε ο Μακάρθι: λ.χ., τον Δρόμο, το Stella Maris, το Ολα τα όμορφα άλογα, το Πέρασμα, το Σάτρι. Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με τους μείζονες αμερικανούς μυθιστοριογράφους του 20ού αιώνα: τον Χέμινγκγουεϊ, τον Φόκνερ, τον Στάινμπεκ.
Μυθοπλασία υψηλού επιπέδου
Το 1979 ο συγγραφέας ήταν 47 ετών και έπρεπε να περάσουν άλλα δέκα και πλέον χρόνια για να λάβει τη θέση του ανάμεσα στους μείζονες αμερικανούς πεζογράφους του 20ού αιώνα. Το Σάτρι είναι ημιαυτοβιογραφικό αλλά αυτό μικρή σημασία έχει – ιδιαίτερα μάλιστα αν, όπως εδώ, οι ατομικές εμπειρίες ανάγονται στο υψηλό επίπεδο της μυθοπλασίας και τα σημάδια του χρόνου αφήνουν βαθιά αποτυπώματα σε ένα βιβλίο τόσο «χρονολογημένο».
Και μάλιστα όταν ο ακραίος ρεαλισμός συνδυάζεται θαυμάσια με την ποιητικότητα, την ακραία βία και το χιούμορ, το οποίο είναι εμφανές – κάτι που δεν συμβαίνει στα μεταγενέστερα μυθιστορήματα του Μακάρθι – επιβεβαιώνοντας τον σαρδόνιο ευφημισμό του Εμίλ Σιοράν πως «η δυστυχία είναι αστεία».
Το βιβλίο καλύπτει τα πρώτα πέντε χρόνια της δεκαετίας του 1950. Βρισκόμαστε στις όχθες του ποταμού Τενεσί στο Νόξβιλ της ομώνυμης Πολιτείας. Πρωταγωνιστής είναι ο Κορνίλιους Σάτρι που με τη βάρκα του (όπου μένει) ψαρεύοντας προσπορίζεται τα προς το ζην.
Η ζωή του είναι άθλια, όπως και των υπόλοιπων που ζουν στο ποτάμι, αλλά και στη γύρω περιοχή. Είναι μια κόλαση επί γης, ένας τόπος γεμάτος μπάζα και αρουραίους κι ένα ποτάμι θλιβερό και θεοβρώμικο. Σ’ αυτόν έχει επιλέξει να ζήσει ο Κορνίλιους Σάτρι αφήνοντας πίσω του ένα αξιοπρεπές παρελθόν, ένα αστικό περιβάλλον, το πανεπιστήμιο, όπου φοίτησε, τη γυναίκα του και το παιδί του.
Μια εγκόσμια κόλαση
Αυτός ο κατά συνείδηση «κλοσάρ» δεν είναι μόνος του. Ως τέτοιοι και χειρότεροι παρουσιάζονται και όσοι συναντά ή τους συναναστρέφεται. Αλλά ποιος είναι ο ανθρωπολογικός περίγυρος; Μέθυσοι, άστεγοι, μικροαπατεώνες, πορτοφολάδες, ρακοσυλλέκτες, σαλεμένοι, πόρνες – όχι ακριβώς υπόκοσμος αλλά (αν επιτρέπεται ο νεολογισμός) «ημίκοσμος».
Κανονικά φρικιά. Ζουν στο ποτάμι ή στη γύρω περιοχή, μια εγκόσμια κόλαση, όπου πέρα από τον ορίζοντά της αρχίζει μια χειρότερη κόλαση. Ομως γιατί κάποιος, όπως ο Σάτρι, που προέρχεται από ένα αξιοπρεπές αστικό περιβάλλον, το εγκαταλείπει; Πώς δέχεται να ζήσει σ’ έναν κόσμο τέτοιας δυστυχίας;
Ο Σάτρι επιλέγει έναν δρόμο χωρίς επιστροφή, μια συνειδητή πορεία προς τα κάτω. Το παιδί του είχε πεθάνει κι εκείνος παρακολούθησε την κηδεία από μακριά, ενώ μόνον όταν αποχώρησαν οι τεθλιμμένοι πήγε και το έθαψε. Και έφυγε διαλέγοντας τη δυστυχία – που εν τούτοις δεν την αντιλαμβάνεται ή δεν θέλει να την αντιληφθεί ως τέτοια. Εδώ ο Μακάρθι είναι αμείλικτος: σκληρός αλλά και είρων.
Σαν αδέσποτος σκύλος
Το μυθιστόρημα, που καλύπτει τα πέντε πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1950, αρχίζει με μια σκηνή στο ποτάμι, όπου ανασύρεται το πτώμα ενός ανθρώπου ο οποίος είχε αυτοκτονήσει. Κι από εδώ ο Μακάρθι ξεκινά, αποκαλύπτοντας το θλιβερό τοπίο του ποταμού και της γύρω περιοχής. Εδώ κινείται ο Σάτρι χωρίς σκοπό, χωρίς αιτία, μέσα σ’ αυτόν τον αλλόκοτο κόσμο, περιφερόμενος εδώ κι εκεί σαν αδέσποτος σκύλος. Είναι φίλοι του άραγε όσοι συναναστρέφεται; Είναι και δεν είναι.
Η αφήγηση διαρθρώνεται σπονδυλωτά, αλλά ο πρωταγωνιστής είναι ένας: ο Σάτρι. Η στενότερη σχέση του είναι με τον νεαρό Τζιν Χαριγκέιτ, έναν νεαρό με το κεφάλι του γεμάτο παρανοϊκές ιδέες.
Ο Σάτρι τον συνάντησε στη φυλακή όπου πέρασαν μαζί ένα μικρό διάστημα. Εκεί προσπάθησε να τον πείσει να συνέρθει και να πάψει να μπλέκει σε φασαρίες και παράνομες πράξεις – αλλά εις μάτην. Ο νεαρός θα συνεχίσει τα ίδια και χειρότερα ώσπου στο τέλος θα συλληφθεί έπειτα από μια αποτυχημένη απόπειρα ληστείας.
Ολες οι σχέσεις του Σάτρι με γυναίκες έχουν κακό τέλος. Με τους υπόλοιπους στο ποτάμι και τη γύρω περιοχή τον συνδέει η φτώχεια και η καταφρόνια, όμως τον ίδιο τον καταφρονεί ακόμη και ο εαυτός του. Αναρωτιέται κανείς: μέχρι πού μπορεί να φτάσει κάποιος που δέχεται τη φτώχεια ως συνθήκη ζωής; Στο μηδέν; Στην αφασία;
Ωστόσο υπάρχει έξοδος. Κι αυτή θα είναι επακόλουθο ενός τραγικού γεγονότος: Ενας μαύρος φίλος του Σάτρι θα μπλέξει σε μια φασαρία με αστυνομικούς και θα σκοτωθεί. Στο τέλος ο Σάτρι θα καταληφθεί από μακράς διαρκείας παραισθήσεις. Οταν συνέλθει θα συνειδητοποιήσει ότι ο μόνο τρόπος να ξεφύγει από τούτη την κόλαση που ο ίδιος την επέλεξε, είναι να φύγει, δηλαδή να ξεφύγει. Κι αυτό θα κάνει. Για πού; Αγνωστο.
Το μυθιστόρημα αφήνει στον αναγνώστη μια πικρή γεύση. Κλείνοντας το βιβλίο θα ανακαλέσει τα όσα προηγήθηκαν. Ποιο ήταν άραγε το νόημα των όσων συνέβησαν; Τη μεγάλη λογοτεχνία όμως δεν τη διαβάζουμε για να πάρουμε απαντήσεις κι αυτή δεν είναι μια «κλειστή» αφήγηση. Αλλο είναι το συμπέρασμα για το οποίο αξίζει κανείς να διαβάσει αυτό το ογκωδέστατο μυθιστόρημα: Πρόκειται για μακρόσυρτη ελεγεία αποχαιρετισμού στον βαθύ Νότο, η γοητεία της οποίας αιχμαλωτίζει τον αναγνώστη από την πρώτη σελίδα.
Φόκνερ και Τουέιν
Ο Μακάρθι μάς φέρνει στον νου Γουίλιαμ Φόκνερ και Μαρκ Τουέιν – όχι όμως τον Τομ Σόγιερ αλλά τον Χακ Φιν του τελευταίου – κι εδώ ο ψυχισμός του αμερικανικού Νότου σαν ασταμάτητη ροή διατρέχει τις σελίδες του όπου τους ειρωνικούς διαλόγους τούς διαδέχονται περιγραφές ασύγκριτης ποιητικότητας. Είναι σχεδόν μαγικός ο τρόπος με τον οποίο ο Μακάρθι αντλεί ποίηση από έναν κόσμο τέτοιας ασχήμιας. Μόνο ένας τόσο σπουδαίος συγγραφέας θα το είχε καταφέρει. Τα παραδείγματα είναι πάμπολλα – κι ας αναφέρω μόνο ένα: «Νυσταλέα πόλη, ψυχρή και πένθιμη μέσα στη βροχή, με τα φώτα να ματώνουν πάνω στους δρόμους».
Η αφήγηση είναι ομόλογη της ροής του βρώμικου ποταμού Τενεσί των σκουπιδιών και των αρουραίων. Το ρεύμα της κατάφερε να το μεταφέρει μαστορικά στη γλώσσα μας ένας από τους καλύτερους μεταφραστές μας: ο Γιώργος Κυριαζής, που ανάμεσα στα άλλα μετέγραψε αριστοτεχνικά τα ονοματοποιητικά παρατσούκλια κάποιων από τους χαρακτήρες.
Το Σάτρι δεν είναι εύκολο βιβλίο. Είναι όμως ένα πολύ σπουδαίο μυθιστόρημα.
