Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο Ρόμπερτ Πάτναμ, πολιτικός επιστήμονας που έχει διδάξει Δημόσια Πολιτική στην John Kennedy School of Government του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, έχει συγγράψει επιδραστικά έργα για το κοινωνικό κεφάλαιο, τη σημασία της συμμετοχής στα κοινά και την κατάρρευση του κοινωνικού ιστού. Μεταξύ τους το βιβλίο «Παίζοντας Μπόουλινγκ Μόνος: Η κατάρρευση και η αναβίωση της αμερικανικής κοινότητας» [Bowling Alone: The collapse and revival of American community, Νέα Υόρκη, Simon & Schuster, 2000], όπου περιγράφει την κρίση της κοινωνικοπολιτικής ζωής στις ΗΠΑ μετά το 1960 και τρόπους εξόδου από αυτήν. Σε πρόσφατα έργα του, όπως το «Τα Παιδιά μας: Το αμερικανικό όνειρο σε κρίση» [Our Kids: The American Dream in Crisis, Νέα Υόρκη, Simon & Schuster, 2015] ασχολείται με το μέλλον των νέων και με προτάσεις εξόδου από την οικονομική ανισότητα. Μίλησε στο «Βήμα» για το πώς θα ήταν σήμερα μια ειρηνική αμερικανική επανάσταση, βασισμένη στη νεότητα, την τοπικότητα και την ηθική.
Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις για τις ΗΠΑ, 250 χρόνια μετά την Αμερικανική Επανάσταση;
Υπάρχουν εξωτερικές προκλήσεις και εσωτερικές. Πριν από κάμποσα χρόνια, όταν δούλευα στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας του Λευκού Οίκο, ασχολιόμουν κυρίως με τις εξωτερικές προκλήσεις. Τα τελευταία χρόνια όμως, στα βιβλία μου επικεντρώνω στις εσωτερικές και για αυτές θα σας μιλήσω. Το κύριο πρόβλημα είναι η υψηλή πολιτική πόλωση. Ιδίως καθώς συνδυάζεται με την υψηλότερη οικονομική ανισότητα, τη μεγαλύτερη εισοδηματική διαφορά μεταξύ πλουσίων και φτωχών, που έχει παρατηρηθεί ποτέ. Στα 250 χρόνια αμερικανικής ιστορίας ήμασταν περισσότερο πολωμένοι μόνο στα χρόνια του Εμφυλίου (1860-1865).
Πρόβλημα είναι και η αυξανόμενη κοινωνική απομόνωση: Οι Αμερικανοί δεν συνδέονται πλέον με άλλους ανθρώπους για μπόουλινγκ, πικνίκ ή πολιτική. Σήμερα αυτό αποδίδεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή στις νέες συνθήκες μετά την πανδημία του κορονοϊού, όμως το φαινόμενο της κοινωνικής απομόνωσης μετρά πλέον μισό αιώνα. Tα smartphones εκτράχυναν το πρόβλημα, αλλά δεν το προκάλεσαν. Και, πρέπει να το πούμε, οι Αμερικανοί είμαστε πλέον πολύ αυτοαναφορικοί και εσωστρεφείς. Επομένως, πόλωση στην πολιτική, ανισότητα στην οικονομία, απομόνωση στην κοινωνία, αυτοαναφορικότητα στην κουλτούρα είναι η τετράδα που επικρατεί σήμερα στις ΗΠΑ.
Στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου, πιστεύω ότι ο Ντόναλντ Τραμπ θα υποστεί μια γερή ήττα. Όμως, ταυτοχρόνως, θεωρώ ότι ο Τραμπ δεν προκάλεσε το πρόβλημα. Όλως αντιστρόφως, είναι το αποτέλεσμα του προβλήματος, το σύμπτωμα των τεσσάρων τάσεων που περιέγραψα. Το να φύγει ο Τραμπ δεν θα λύσει με μαγικό τρόπο τα προβλήματα από την πόλωση, την ανισότητα, την απομόνωση και την εσωστρέφεια.
Πού θα μπορούσαμε, λοιπόν, να αναζητήσουμε λύσεις;
Χρειαζόμαστε ένα επαναστατικό «grassroot» κίνημα λαϊκής βάσης, που θα φέρει αλλαγές από τα κάτω προς τα πάνω. Η επανάσταση δεν χρειάζεται να είναι βίαιη. Στην πραγματικότητα, οι πιο γόνιμες και αποτελεσματικές επαναστάσεις είναι οι ειρηνικές, αυτές που άρχισαν από τα κάτω και χρειάστηκαν χρόνο για να καρποφορήσουν. Εγώ είμαι 85 χρονών και δεν πιστεύω ότι θα ζήσω για να δω αυτήν την αλλαγή. Αλλά ελπίζω να τη δουν τα εγγόνια μου, που είναι τώρα κοντά στα 30. Εκτός αν φτάσω τα 100, οπότε μπορεί να προλάβω κι εγώ κάτι. Ξέρετε, είμαι βασικά αισιόδοξος. Οι Αμερικανοί είναι γενικά αισιόδοξοι. Η αισιοδοξία είναι ένα βασικό αμερικανικό χαρακτηριστικό όλα αυτά τα 250 χρόνια και προκύπτει από το ότι προήλθαμε ως έθνος από μια Επανάσταση. Και, σήμερα, έχει έρθει η ώρα να επαναστατήσουμε ξανά. Το ζήτημα είναι πώς θα ήταν μια δεύτερη Αμερικανική Επανάσταση που χρειαζόμαστε σήμερα.
Αυτή η νέα Αμερικανική Επανάσταση, 250 χρόνια μετά, τι σχέση θα είχε με την πρώτη Αμερικανική Επανάσταση του 1776;
Η επανάσταση θα είναι των νέων, από τα κάτω προς τα πάνω αρχίζοντας σε τοπικό επίπεδο, και θα είναι ηθική. Στην πραγματικότητα έτσι ήταν και η Αμερικανική Επανάσταση του 1776. Ηγήθηκε μια γενιά πολύ νέων ανθρώπων. Όταν έγραψε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, ο Τόμας Τζέφερσον ήταν 29 ετών, ενώ την ίδια επαναστατική χρονιά ο Τζέιμς Μάντισον ήταν 25 και ο Αλεξάντερ Χάμιλτον 19. Ο Τζορτζ Ουάσινγκτον και ο Τζον Άνταμς ήταν σαραντάρηδες. Ήταν μια ομάδα αξιοσημείωτα ισχυρών, ευφυών και μορφωμένων ηγετών. Δεν ήταν αυτοί που επέλεξαν την επανάσταση, καθώς θα προτιμούσαν να είχαν φτάσει σε μια συμφωνία με τον βασιλέα Γεώργιο Γ΄ της Μεγάλης Βρετανίας. Σε κάθε περίπτωση, οι Ιδρυτές Πατέρες ενσάρκωσαν τις τρεις αρχές της νεότητας, της εντοπιότητας και της ηθικής. Υπήρξαν οι νέοι αρχηγοί ενός νέου κόσμου που έφερνε η επανάσταση ενός πολύ νεανικού έθνους.
Τι εννοώ όταν λέω ότι έδρασαν σε τοπικό επίπεδο. Το 1776 ήμασταν μια αρμαθιά πόλεων, δεν είχαμε ακόμη γίνει έθνος. Και ήταν πολύ δύσκολο για την επαναστατική γενιά να συναρμολογήσει ή να δημιουργήσει ένα έθνος. Έχω ζήσει στον τόπο που άρχισε η Αμερικανική Επανάσταση, στο Λέξινγκτον της Μασαχουσέτης, ένα μικροσκοπικό μέρος όπου για πρώτη φορά κάποιοι άσημοι άνθρωποι πήραν τα όπλα και αντιστάθηκαν στους ερυθροχίτωνες της βρετανικής αυτοκρατορίας. Η επανάσταση δεν άρχισε στη Νέα Υόρκη ή στη Βοστώνη, αλλά σε χιλιάδες μικρές πόλεις όπως το Λέξινγκτον, στη βάση.
Την επανάσταση έκαναν άνθρωποι νέοι, εντόπιοι και ηθικοί. Η ηθική τους φαίνεται από την πρώτη πρόταση της Διακήρυξης της Επανάστασης, που εκθέτει τους ηθικούς λόγους που την κήρυξαν. Ο Τόμας Τζέφερσον και το Ηπειρωτικό Κογκρέσο δεν άρχισαν απλώς έναν πόλεμο, ένιωσαν ότι είχαν την υποχρέωση να εξηγήσουν τους ηθικούς λόγους της απόφασής τους. Αυτό έκανε τεράστια διαφορά για την επιδραστικότητα της Αμερικανικής Επανάστασης σε όλον τον κόσμο, αρχής γενομένης από τη Γαλλική Επανάσταση και μετά την Ελληνική. Αν επρόκειτο απλώς για ένα τσούρμο εξεγερμένους αποίκους χωρίς την ηθική δικαιολόγηση, δεν θα είχε υπάρξει αυτή η επίδραση. Δεν θα μιλούσαμε σήμερα για μια «επανάσταση», «re-volution», δηλαδή αλλαγή της φοράς της Ιστορίας κατά την ετυμολογία της λέξης στα αγγλικά.
Έχουν υπάρξει και άλλα παραδείγματα σε αυτά τα 250 χρόνια, όπου ηγήθηκαν νέοι, εντόπιοι και ηθικοί άνθρωποι σε ένα κίνημα αφύπνισης;
Στο σχετικά πρόσφατο βιβλίο μου «Η Ανάκαμψη: Πώς η Αμερική ενώθηκε πριν από έναν αιώνα και πώς μπορούμε να το ξανακάνουμε» [The Upswing: How America Came Together a Century Ago and How We Can Do It Again, Νέα Υόρκη, Simon & Schuster, 2020], περιγράφω πώς στην πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν προβλήματα πολύ παρόμοια με της εποχής μας, δηλαδή πόλωση, ανισότητα, εγωκεντρισμό και κοινωνική απομόνωση. Η περίοδος αυτή αποκαλείται από τους ιστορικούς «η προοδευτική εποχή». Στο βιβλίο με απασχολούν τα ερωτήματα πώς πριν από 125 χρόνια βρεθήκαμε σε μια πολύ παρόμοια θέση, πώς βγήκαμε από αυτήν και τι μαθήματα μπορούμε να αντλήσουμε για τα παιδιά και τα εγγόνια μας.
Πρώτον, να κάνουμε ένα «grass-root» κίνημα από τα κάτω προς τα πάνω, που δεν θα αρχίσει από το Χάρβαρντ αλλά από τις μικρές πόλεις στο μέσο των ΗΠΑ, δηλαδή από αυτό που αποκαλούμε ενίοτε η «Αμερική της υπερπτήσης» (Fly Over America) – πρόκειται για τα μέρη που βλέπουμε από το αεροπλάνο όταν πηγαίνουμε από την ανατολική ακτή στη δυτική ή αντιστρόφως. Προσωπικά κατάγομαι από την «Αμερική της υπερπτήσης», από μια μικρή πόλη στην Πολιτεία του Οχάιο. Όταν έβγαινα από την πίσω πόρτα του σπιτιού μου, βρισκόμουν κατευθείαν σε ένα χωράφι με καλαμπόκια.
Στην Αμερική, ένα κίνημα από τα κάτω ανδρώθηκε στις δεκαετίες του 1910 και 1920 και οδήγησε τελικά σε εξελίξεις, όπως το «New Deal» του Φραγκλίνου Ρούζβελτ στη δεκαετία του 1930. Οι νέοι που σφράγισαν την «προοδευτική εποχή», η οποία οδήγησε στις μεταρρυθμίσεις που έκαναν την Αμερική σπουδαία ήταν 20άρηδες. Εγώ τώρα είμαι 85 ετών και αυτό που θέλω να πω στους νέους είναι ότι θυμάμαι την εποχή που οι Αμερικανοί δεν κλειδώναμε τα σπίτια μας, γιατί ήμασταν μια κοινωνία εμπιστοσύνης και συνεργασίας. Όταν τα έλεγαν αυτά στα εγγόνια μου, νόμιζαν ότι τους διηγούμαι παραμύθια.
Έχετε συγγράψει ένα βιβλίο με θέμα τον ρόλο των θρησκειών και ομολογιών στην κοινωνία [Η Αμερικανική Χάρη: Πώς η θρησκεία μας χωρίζει και μας ενώνει, Νέα Υόρκη, Simon & Schuster, 2012, τίτλος του πρωτοτύπου: American Grace: How Religion Divides and Unites Us]
Ναι, η θρησκεία είναι σημαντική, γιατί είναι ένα ισχυρό φάρμακο. Η κοινωνία μπορεί να το πάρει με τρόπους και σε δόσεις που θα της κάνουν πολύ κακό. Ο θρησκευτικός ζήλος μπορεί να οδηγήσει σε τρομακτικές συμπεριφορές. Στο βιβλίο μου δείχνω ότι οι άνθρωποι που ανήκουν ή εμπλέκονται σε μια θρησκευτική κοινότητα συνήθως γίνονται καλύτεροι. Τουλάχιστον, σε αυτό το συμπέρασμα έφτασα μελετώντας τα δεδομένα, τα οποία είναι εντυπωσιακά. Και δεν είναι τόσο η θεολογία που μας αλλάζει όσο η διασύνδεση με άλλους ανθρώπους μέσα σε μια θρησκευτική κοινότητα. Υπάρχει εδώ μια τρόπον τινά «μαγική» ποιότητα, η οποία σε κάνει να γίνεσαι πιο εύκολα εθελοντής για έναν καλό σκοπό, να περνάς ηλικιωμένες κυρίες απέναντι στον δρόμο, να δίνεις λεφτά είτε για εκκλησιαστική φιλανθρωπία, είτε για κοσμικούς σκοπούς. Η θρησκεία είναι, λοιπόν, ένα φάρμακο που χρειάζεται να το πάρουμε στην κατάλληλη δοσολογία.
Σας προβληματίζει ότι χαρακτηριστικά του τριπτύχου σας, όπως τη δράση σε τοπικό επίπεδο και σε λαϊκή βάση από νέους με επίκληση στην ηθική, διαθέτει σήμερα κυρίως το κίνημα MAGA;
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ένα είδος πείνας και δίψας για μια καλύτερη Αμερική και στη δεξιά, όπως άλλωστε και στην αριστερά. Δυστυχώς, η ηγεσία του MAGA κινήματος, όπως ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Τζέι Ντι Βανς, συνειδητά αποπροσανατολίζουν τους νέους με κύριο κίνητρο τον ατομικό τους πλουτισμό. Μιλάμε για μια πρωτοφανώς διεφθαρμένη ηγεσία δισεκατομμυριούχων. Όμως οι νέοι που τους ακολούθησαν, και που σήμερα μπορεί να έχουν απογοητευθεί, αισθάνονται ότι έχουν κακοποιηθεί, ότι μια προηγούμενη γενιά τους έχει φέρει σε αυτήν την κατάσταση και τώρα έχουν κολλήσει.
Θα ολοκληρώσω με μια ιστορία. Πρέπει να ξαναδούμε τι κάναμε ως έθνος πριν από 125 χρόνια. Γύρω στο 1905 υπήρχαν στις ΗΠΑ πολλοί νέοι, έφηβοι, που γυρνούσαν στις πόλεις προκαλώντας βία και καταστροφή. Οι αμερικανικές πόλεις ήταν επικίνδυνες τότε. Συχνά, αλλά όχι αποκλειστικά, επρόκειτο για παιδιά μεταναστών από την Ελλάδα, την Ιταλία ή τη Ρωσία ή εσωτερικών μεταναστών από την Αϊόβα ή το Κάνσας στα αστικά κέντρα, κατά την περίοδο του μεγαλύτερου εξαστισμού των ΗΠΑ. Οι γονείς τους είχαν έρθει στη Νέα Υόρκη, τη Βοστώνη ή το Σικάγο για να βρουν δουλειά, αλλά τα παιδιά είχαν αφεθεί μόνα τους και περιπλανιόνταν σε άγρια κατάσταση.
Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι όλες οι οργανώσεις νεότητας που έχουμε σήμερα, το 2026, ιδρύθηκαν σε ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα μεταξύ 1907 και 1913. Δηλαδή οργανώσεις με Πρόσκοπους, όπως τα «Boy Scouts», «Girl Scouts» και τα «Campfire Girls», οι «Big Brothers» και «Big Sisters», σχηματίστηκαν εκείνη την εποχή. Αυτό συνέβη επειδή οι άνθρωποι που ήθελαν να μεταρρυθμίσουν την Αμερική συνειδητοποίησαν το πρόβλημα της νεότητας και κατέθεσαν διαφορετικές ιδέες για νεανικές οργανώσεις που άντεξαν στον χρόνο. Αν, λοιπόν, κάποιος σήμερα θέλει να εμπλέξει τη νεολαία, θα πρέπει να το κάνει να φαίνεται και ως διασκέδαση. Δεν μπορεί να είναι απλώς ένα κήρυγμα τύπου «φάε το μπρόκολο» ή το «σπανάκι σου». Πρέπει να είναι μια δραστηριότητα που να έχει και πλάκα, αλλά και ηθική διάσταση.
Θα σας γυρίσω πίσω στην προσωπική μου ιστορία, στον νεαρό Μπομπ Πάτναμ, γιατί ήμουν κι εγώ στους προσκόπους το 1950. Κάναμε πολλή πεζοπορία και κολύμβηση, αλλά δίναμε και τον περίφημο «όρκο των προσκόπων»: υποσχόμαστε να είμαστε αξιόπιστοι, αφοσιωμένοι, βοηθητικοί, φιλικοί, ευγενικοί, καλοί, υπάκουοι, χαρωποί, οικονόμοι, καθαροί, γενναίοι και σεβαστικοί. Από τις 12 αρετές, παλαιομοδίτικες μπορεί να φαίνονται σήμερα μόνο το «υπάκουος» και το «οικονόμος». Όλες αυτές οι ομάδες συνδύαζαν τη διασκέδαση με την ηθική διαπαιδαγώγηση. Πήγαινες για πεζοπορία και κολύμβηση, αλλά έδινες και όρκο αρετών και, το κυριότερο, είχες μέντορες, ηθικούς καθοδηγητές. Είναι πολύ σημαντικό να υπάρχουν ηθικοί μέντορες, οι οποίοι να είναι άλλοι από τους γονείς σου. Σήμερα μπορεί η ηθική διάπλαση να μη δοθεί από οργανώσεις προσκοπικού τύπου, να είναι κάτι άλλο που να εμπλέκει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Θα πρέπει, όμως, να υπάρχει ο συνδυασμός διασκέδασης και ηθικής διαπαιδαγώγησης, καθώς και ένας ρόλος ηθικού καθοδηγητή.
