Το ερευνητικό Ινστιτούτο Τεχνητής Νοημοσύνης INSAIT της Βουλγαρίας ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2022 από τον διακεκριμένο Βούλγαρο ερευνητή Μάρτιν Βέτσεφ. Η βουλγαρική κυβέρνηση επένδυσε περίπου 85 εκατ. ευρώ για τα πρώτα δέκα χρόνια λειτουργίας του, ενώ το 2025 συγχρηματοδότησε με επιπλέον 45 εκατ. ευρώ την ευρωπαϊκή AI factory BRAIN++, την οποία ενέταξε στο INSAIT.
Επίσης, το 2022 στην Ελλάδα, τρεις διακεκριμένοι ερευνητές –ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης, ο Χρίστος Παπαδημητρίου και ο Τίμος Σελλής– συνέταξαν μια εμπνευσμένη πρόταση για την ίδρυση ερευνητικού ινστιτούτου τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στη χώρα μας. Η κυβέρνηση δέχτηκε να την εντάξει στο πακέτο αιτημάτων προς το Ταμείο Ανάκαμψης, το οποίο τη χρηματοδότησε με περίπου 22 εκατ. ευρώ. Ωστόσο, η κυβέρνηση έθεσε έναν κρίσιμο όρο: το νέο ινστιτούτο να μη λειτουργεί ως ανεξάρτητος φορέας –όπως είχε ρητώς υποσχεθεί– αλλά ως μονάδα του Ερευνητικού Κέντρου «Αθηνά», υπαγόμενο στην ασφυκτική κρατική γραφειοκρατία. Σε πλήρη αντίθεση, δηλαδή, με το βουλγαρικό INSAIT.
Έτσι, ο «Αρχιμήδης» λειτουργεί από το καλοκαίρι του 2022 υπό την ηγεσία των τριών: ο Σελλής ως επιστημονικός διευθυντής, οι Δασκαλάκης και Παπαδημητρίου ως επικεφαλής ερευνητές. Η ελληνική κυβέρνηση δεν έκανε καμία απολύτως επένδυση στον «Αρχιμήδη» – απλώς επέτρεψε στους τρεις να διεκδικήσουν τα κονδύλια από το Ταμείο.
Με πάνω από εξήντα συνεργαζόμενους ερευνητές από ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, πάνω από πενήντα υποψήφιους διδάκτορες, και δεκάξι μεταδιδακτορικούς ερευνητές, ο «Αρχιμήδης» έχει μεταμορφώσει το ερευνητικό τοπίο της ΤΝ στην Ελλάδα. Η επιτυχία του αποτυπώνεται με αριθμούς: το NeurIPS θεωρείται μακράν το σημαντικότερο συνέδριο ΤΝ παγκοσμίως. Τα τρία χρόνια πριν από την ίδρυση του «Αρχιμήδη», ερευνητές από την Ελλάδα παρουσίαζαν κατά μέσο όρο 22 εργασίες ετησίως.
Τα τρία επόμενα χρόνια –2023, 2024 και 2025–ο αριθμός εκτοξεύτηκε σε 31, 60 και 34 εκ των οποίων 11, 38 και 11 αντίστοιχα προέρχονταν από τον «Αρχιμήδη». Το INSAIT, για σύγκριση, είχε 7, 7 και 6 αποδεκτές εργασίες τα ίδια χρόνια –δηλαδή, η μισή χρηματοδότηση παράγει τριπλάσια αποτελέσματα– παρ’ όλη την αδιαφορία και τη γραφειοκρατία. Ακόμα πιο σημαντική, όμως, είναι η άλλη συνεισφορά του «Αρχιμήδη»: κράτησε στην Ελλάδα εβδομήντα άριστους νέους ερευνητές στην ΤΝ, οι οποίοι διαφορετικά θα είχαν αναζητήσει το μέλλον τους στο εξωτερικό.
Στα τέσσερα και πλέον χρόνια λειτουργίας του, ο «Αρχιμήδης» αντιμετώπιζε διαρκώς σοβαρές δυσχέρειες, απόρροιες της πλήρους κρατικής αδιαφορίας. Για κάθε πρόσκληση διάσημου ξένου ερευνητή, π.χ., απαιτούνταν δημόσια προκήρυξη, ενώ η προμήθεια λάπτοπ για τους φοιτητές εκκρεμεί, τέσσερα χρόνια αργότερα, στα δικαστήρια. Τρεις φορές η γραφειοκρατία πάγωσε τη ροή χρηματοδότησης για μήνες, αναγκάζοντας τον «Αρχιμήδη» να δανείζεται για να συνεχίσει να καταβάλλει τις υποτροφίες. Αυτή τη στιγμή, η χρηματοδότηση έχει και πάλι σταματήσει.
Έχει και χειρότερα: Πριν από ένα χρόνο, η κυβέρνηση πέρασε από την αδιαφορία στην ενεργητική παρεμπόδιση. Αποφάσισε ότι ο «Αρχιμήδης» έπρεπε να παύσει να δαπανά κονδύλια τον Δεκέμβριο του 2025 –μόλις τέσσερα από τα προβλεπόμενα πέντε χρόνια– με πρόσχημα τους χρονοβόρους λογιστικούς ελέγχους που έπρεπε να γίνουν, ενώ τα αδιάθετα ποσά θα επέστρεφαν στα ταμεία της για να τα διαθέσει με το γνωστό σε όλους τρόπο. Ο Χρίστος Παπαδημητρίου κατήγγειλε δημόσια την απόφαση σε συνέντευξή του στην «Καθημερινή». Άλλες εφημερίδες έκαναν λόγο για «ΟΠΕΚΕΠΕ στην έρευνα», ακολούθησε επερώτηση στη Βουλή, και η κυβέρνηση τελικά υποχώρησε, παρατείνοντας την προθεσμία κατά έξι μήνες. Αυτοί οι έξι μήνες λήγουν στα τέλη Ιουνίου – και σημαντικό μέρος των κονδυλίων που κέρδισαν οι τρεις ερευνητές για τον «Αρχιμήδη» θα επιστραφεί τελικά στην κυβέρνηση, η οποία αρνείται να επεκτείνει τη χρηματοδότηση.
Έτσι ο «Αρχιμήδης» –το καύχημα της Ελλάδας σε έναν εθνικά κρίσιμο τομέα– θα απολύσει τους λαμπρούς συνεργαζόμενους ερευνητές του και όσους από τους φοιτητές δεν έχουν ακόμα αρχίσει το διδακτορικό τους, και θα εισέλθει σε μια περίοδο επιβίωσης, βασισμένος αποκλειστικά σε έσοδα από ερευνητικές συμφωνίες με επιχειρήσεις και οργανισμούς. Για να συνεχίσει να ανθίζει, και να κρατάει στην Ελλάδα τα πιο φωτισμένα μυαλά σε αυτόν τον κρίσιμο τομέα, θα αρκούσε περίπου το ένα τέταρτο από τα 8,5 εκατ. ευρώ που η Βουλγαρία επενδύει κάθε χρόνο στο INSAIT. Δεν υπάρχει, ωστόσο, καμία ένδειξη ότι θα δει έστω κι ένα ευρώ.
Επιμύθιο: Το 2023, η ελληνική κυβέρνηση συγκρότησε με φανφάρες μια επιτροπή εμπειρογνωμόνων για τη χάραξη εθνικής στρατηγικής στην ΤΝ, με πρόεδρο τον Κωνσταντίνο Δασκαλάκη και μέλος τον Τίμο Σελλή. Ένα χρόνο αργότερα, η επιτροπή παρέδωσε ένα εντυπωσιακά εμπνευσμένο πόρισμα με πέντε εμβληματικές προτάσεις, που η κυβέρνηση το υποδέχτηκε με μεγαλόστομες υποσχέσεις και με άπλετη παρουσία στα ΜΜΕ. Από τις πέντε προτάσεις, μόνο δύο έχουν προχωρήσει – και αυτές χάρη σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όχι με κυβερνητική βούληση. Η σημαντικότερη από τις προτάσεις που δεν προχώρησαν αφορά τη δημιουργία ενός κέντρου αριστείας στη μεταπτυχιακή εκπαίδευση και βασική έρευνα στην ΤΝ. Ο «Αρχιμήδης» θα ήταν η ιδανική βάση για την οικοδόμηση του κέντρου αυτού. Αλλά η ίδια κυβέρνηση που ανέθεσε στην επιτροπή να χαράξει τη στρατηγική τώρα διακόπτει τη χρηματοδότηση του μόνου φορέα που είναι σε θέση να την υλοποιήσει!
Ο Χρίστος Παπαδημητρίου είναι Καθηγητής Πληροφορικής στην τιμητική έδρα της οικογένειας Donovan, Πανεπιστήμιο Columbia, και συνιδρυτής του ελληνικού ερευνητικού ινστιτούτου για την τεχνητή νοημοσύνη «Αρχιμήδης».
