Στην Ύδρα, ένα νησί γνωστό για την αύρα του που άγγιξε πολλούς καλλιτέχνες πίσω στις δεκαετίες του ’50 και του ’60 αλλά και τον κοσμοπολιτισμό του, που συνεχίζει να γοητεύει πλήθη τουριστών και περίοπτες κινηματογραφικές παραγωγές για γυρίσματα, ανοίγει ένα παράθυρο σε έναν κόσμο πιο ήσυχο, από μία άλλη εποχή.
Το Σάββατο 9 Μαΐου 2026 εγκαινιάζεται στο ΓΑΚ / Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας η έκθεση φωτογραφίας «Βλέμμα στον κόσμο. Οι φωτογραφίες της Joan Leigh Fermor», μια ουσιαστική αναδρομή στο έργο μιας γυναίκας που είδε τον κόσμο χωρίς θόρυβο και με σπάνια διαύγεια. Πρόκειται για μια συνδιοργάνωση του Μουσείου Μπενάκη, που το 2018 είχε παρουσιάσει την έκθεση «Joan Leigh Fermor. Φωτογράφος και αγαπημένη» και του ΓΑΚ / Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας.
Ταξίδια, πρόσωπα και στιγμές
Η Τζόαν Λι Φέρμορ (1912-2003), σύζυγος του σπουδαίου φιλέλληνα συγγραφέα, περιηγητή και στρατιωτικού Πάτρικ Λι Φέρμορ (1915-2011), δεν υπήρξε επαγγελματίας φωτογράφος με τη στενή έννοια του όρου. Υπήρξε, όμως, μια αφοσιωμένη παρατηρήτρια των τοπίων και των ανθρώπων γύρω της και αυτό αποτυπώνεται σε κάθε της καρέ. Με τη φωτογραφική μηχανή της Rolleiflex διακριτικά περασμένη στον ώμο, κατέγραψε τοπία, πρόσωπα και στιγμές από την Ελλάδα, που αγάπησε και κατοίκησε για δεκαετίες, αλλά και από τα ταξίδια της στην Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή και την Καραϊβική.
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Μαζί με τον Πάτρικ Λι Φέρμορ διαμόρφωσαν έναν τρόπο ζωής που ισορροπούσε ανάμεσα στην περιπλάνηση και τη σύνδεση με τους τόπους που επισκέπτονταν. Στην Ύδρα της δεκαετίας του ’50, τόπο συνάντησης καλλιτεχνών και διανοουμένων, η Τζόαν απαθανάτισε έναν κύκλο ανθρώπων που περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα και τον Τζον Κράξτον. Το πλούσιο φωτογραφικό υλικό που άφησε πίσω της – περίπου 5.000 φωτογραφίες, διαφάνειες και εκτυπώσεις από τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 — φυλάσσεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας.
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Από αυτό το πολύτιμο αρχείο προέρχεται η επιλογή που παρουσιάζεται στην έκθεση, σε επιμέλεια του ιστορικού τέχνης Ξαβιέ Φρανσέσκο Σάλομον, διευθυντή του Μουσείου Calouste Gulbenkian στη Λισαβόνα και βασίζεται στο ομότιτλο λεύκωμα «The Outward Gaze. The photographs of Joan Leigh Fermor». Την παρουσίασή του στην έκθεση σχεδίασε η Ολίβια Στιούαρτ, φύλακας-άγγελος του αρχείου της Λι Φέρμορ, με τη συνεργασία της Ναταλίας Μπούρα.
Μια μοναδική φωτογράφος
Ο κριτικός λογοτεχνίας Κίριλ Κόνολι ανακαλούσε τη Τζόαν με «το σκούρο πράσινο ζακετάκι και το γκρι παντελόνι της, τη φωτογραφική της μηχανή περασμένη στον ώμο και τα χρυσά μαλλιάτης να ανεμίζουν καθώς περπατούσε, πάντα λίγο πιο ξανθά από όσο νόμιζε κανείς, σαν τον άνεμο σε ένα χωράφι θερισμένα στάχυα». Με τη Rolleiflex ανά χείρας, απαθανάτισε εξαιρετικά μέρη – πολλά από τα οποία έχουν αλλάξει εντελώς σήμερα ή δεν υπάρχουν πια λόγω φυσικών καταστροφών και της φθοράς του χρόνου – αλλά κι έναν τρόπο ζωής που φαίνεται απομακρυσμένος από τον σημερινό συγκεχυμένο κόσμο.
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Οι υπεύθυνοι της έκθεσης έκαναν την επιλογή οι τοποθεσίες και οι ημερομηνίες των λήψεων να μην συμπεριληφθούν σε αυτήν την έκθεση. Οι επισκέπτες στην Ύδρα θα αναγνωρίσουν τοπία όπως η παλιά Αθήνα, οι Δελφοί και η Αρχαία Ολυμπία ή μορφές της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας, όπως ο Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας, που υπήρξε φίλος του ζεύγους Φέρμορ, όμως αυτό που έχει σημασία είναι το βλέμμα της Τζόαν με μια φωνή ταυτόχρονα λυρική και κάθε εικόνα προσεκτικά πλαισιωμένη, εστιάζοντας σε ιδιαίτερες μορφές και υφές. Οι φωτογραφίες της είναι σαν έργα τέχνης.
‘Εκθεση εκτός κανόνων
«Η έκθεση αυτή δεν ακολουθεί αυστηρά προκαθορισμένους κανόνες. Αντίθετα, με έναν τρόπο, τους παραβιάζει», μας είπε στην σημερινή -εξ αποστάσεως- παρουσίαση της έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη, ο επιμελητής της έκθεσης Ξαβιέ Φρανσέσκο Σάλομον. «Αυτό που αποφασίσαμε να κάνουμε ήταν να προχωρήσουμε σε μια οργανική επιλογή φωτογραφιών από το αρχείο της Τζόαν Λι Φέρμορ. Πρέπει να ειπωθεί ότι η Τζόαν υπήρξε ιδιαίτερα δραστήρια ως φωτογράφος για μερικές δεκαετίες. Αυτό είναι ταυτόχρονα και η γοητεία αλλά και η μελαγχολία αυτού του εγχειρήματος: ήταν εξαιρετικά ταλαντούχα, κι όμως κάποια στιγμή σταμάτησε να φωτογραφίζει. Έφτασε σε ένα σημείο όπου απλώς δεν το έκανε πια».
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Η Τζόαν Λι Φέρμορ έκανε εντυπωσιακή δουλειά φωτογραφίζοντας το Λονδίνο την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δημοσιεύοντας μάλιστα κατ’ ανάθεση εικόνες της σε περιοδικά όπως το Horizon και το The Architectural Review. Δεν φωτογράφιζε όμως μόνο για επαγγελματικούς λόγους. Φωτογράφιζε επειδή το βλέμμα της είχε ανάγκη να συλλάβει ό,τι εξαιρετικό αντίκριζε γύρω της. Ακόμη κι αν η ίδια πιθανότατα θα περιέγραφε τον εαυτό της ως ερασιτέχνη, λόγω της διακριτικότητας που τη χαρακτήριζε, η διάκριση δεν ισχύει γιατί υπήρξε καλλιτέχνιδα πάνω από όλα.
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
«Ένα ακόμη ιδιαίτερο στοιχείο της έκθεσης είναι ότι πήραμε τη μάλλον ασυνήθιστη απόφαση να μην χρησιμοποιήσουμε στην αφίσα μία από τις φωτογραφίες της, αλλά ένα εξαιρετικά όμορφο σχέδιο του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, που απεικονίζει την Τζόαν στην Ύδρα τη δεκαετία του ’50. Σύμφωνα με όσους τη γνώριζαν, το σχέδιο αυτό την αποτυπώνει με μεγάλη ακρίβεια, παρότι είναι χωρίς πρόσωπο. Και αυτή ακριβώς η ιδέα — ενός ανθρώπου που κατά κάποιον τρόπο υποχωρεί πίσω από το έργο του, αλλά που μέσα από το έργο του εξακολουθεί να γίνεται ορατός και να παραμένει ζωντανός στη μνήμη μας — μου φαίνεται εξαιρετικά σημαντική», σχολίασε ο επιμελητής της έκθεσης.
Σε μια έκθεση που δεν έχει σημασία η τεκμηριωτική διάσταση των εικόνων, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι η φωτογραφία στις δεκαετίες του 1940 και του 1950 δεν είχε καμία σχέση με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε σήμερα τη φωτογραφία. Κανείς δεν έβγαζε αμέτρητες εικόνες καθημερινά με ένα κινητό τηλέφωνο. «Με μια Rolleiflex, έπρεπε να πάρεις μια πολύ συνειδητή απόφαση για τη γωνία, το φως και το θέμα που φωτογράφιζες, και έπειτα να συλλάβεις εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή. Βλέπει κανείς ότι οι φωτογραφίες της Τζόαν είναι εξαιρετικά δομημένες ως προς την αρχιτεκτονική και τη μορφή», επισημαίνει ο Σάλομον.
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Φως και υφή
Το φως και η υψή έχουν καθοριστικό ρόλο στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Φέρμορ, οπότε, ελλείψει χρώματος, αυτό που αναδεικνύεται είναι μια περισσότερο «γλυπτική αντίληψη της φωτογραφίας», κάτι που ο Ξαβιέ Φρανσέσκο Σάλομον τονίζει ιδιαίτερα.
«Σε μια εποχή όπου γίνονται πολλές συζητήσεις για τις γυναίκες καλλιτέχνιδες και τη θέση τους στην ιστορία της τέχνης, υποστηρίζω συχνά ότι οι γυναίκες βρήκαν ιστορικά, σε ορισμένες περιπτώσεις, περισσότερη ελευθερία στη γλυπτική παρά στη ζωγραφική. Και πάντοτε είχα την αίσθηση ότι οι φωτογραφίες της Τζόαν Λι Φέρμορ είναι περισσότερο γλυπτικές παρά ζωγραφικές. Έχουν έντονη δομή και ισχυρή αίσθηση μορφής».
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Στις φωτογραφίες της εμφανίζονται, βέβαια, και άνθρωποι. Και για όσους γνωρίζουν τα βιβλία του Πάτρικ Λι Φέρμορ, υπάρχουν στην έκθεση ορισμένες πλάγιες αναφορές σε εκείνον, γιατί η Τζόαν είχε εικονογραφήσει με τις φωτογραφίες της και κάποια από τα βιβλία του (Μάνη, Ρούμελη).
Ο επισκέπτης θα εντοπίσει τον ψαρά στην Καρδαμύλη – «απόγονο του τελευταίου Βυζαντινού αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης», όπως τον περιγράφει ο Φέρμορ, την οικογένεια του – αυτή των «τριτώνων», με τη μητέρα τους να ψαρεύει. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται μικρές αναφορές στα κείμενα του φιλέλληνα συγγραφέα μέσα από το βλέμμα της Τζόαν. Ωστόσο, εκείνο που αποτυπώνει όλες αυτές τις στιγμές με τόσο μοναδικό τρόπο είναι η ίδια η φωτογραφική της ματιά.
Joan Leigh Fermor ©Joan Leigh Fermor EstateThe National Library of Scotland
Η έκθεση με τις φωτογραφίες της Τζόαν θα μας περιμένει στην Ύδρα, τόπο με ιδιαίτερη σημασία για τους Λι Φέρμορ όπου πέρασαν πολύ χρόνο τη δεκαετία του 1950 μένοντας στο σπίτι του ζωγράφου Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα, που μοιραζόταν με την πρώτη του σύζυγο στο νησί.
Το σχέδιο του Γκίκα που χρησιμοποιείται για την αφίσα είναι αφιερωμένο στην Τζόαν, φέρει ημερομηνία και την υπογραφή του ίδιου. Πολλές από τις φωτογραφίες της έκθεσης υπάρχουν και στο βιβλίο, ενώ άλλες όχι. Μερικές είναι απλώς τοπία του νησιού, ενώ άλλες απεικονίζουν πρόσωπα όπως ο Τζον Κράξτον και άλλα μέλη του καλλιτεχνικού κύκλου των Λι Φέρμορ στην Ύδρα.
Η έκθεση συνοδεύεται από την έκδοση «The Outward Gaze.The photographs of Joan Leigh Fermor που επιμελήθηκε η Ολίβια Στιούαρτ, η οποία μίλησε σήμερα για την επικαιρότητα του καθαρού, ανεπιτήδευτου φωτογραφικού βλέμματος της φίλης της Τζόαν Λι Φέρμορ, τη μοναδική αίσθηση ηρεμίας των φωτογραφιών της και τους δύο μεγάλους της έρωτες: τον Πάτρικ Λι και την Ελλάδα.
Σε αυτή την «αθεράπευτη επαναστάτρια του βλέμματος» αναφέρθηκε και η Κωνσταντίνα Αδαμοπούλου, πρόεδρος του φορέα διαχείρισης του ΓΑΚ / Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας, που αναδεικνύει εικόνες μιας Ύδρας πριν το «θόρυβο». Ο Γιώργης Μαγγίνης, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη, τόνισε ότι η έκθεση είναι το αποτέλεσμα νέας έρευνας στο μεγάλο και πολύτιμο αρχείο της Τζόαν Λι Φέρμορ.
Σημειώνεται ότι το καλαίσθητο λεύκωμα που εκδόθηκε το 2024 από την Class Professional Publishing με την υποστήριξη του PJLFARTSFUND, μελετά το σύνολο του φωτογραφικού έργου της βρετανίδας δημιουργού και αποτελεί φόρο τιμής σε μια ένθερμη ερασιτέχνιδα του μέσου που αγάπησε τον κόσμο, τους ανθρώπους του και τη φωτογραφία.
INFO Διάρκεια έκθεσης: 9 Μαΐου – 26 Ιουλίου 2026. Ώρες λειτουργίας: Καθημερινά 9:00–16:00 Από 1η Ιουνίου και 19:30 – 21:30
