Τα νέα διαδόθηκαν γρήγορα: To Λεξικοπωλείο στο Παγκράτι κλείνει στις 15 Μαρτίου. Η ανάρτηση στα social media το βράδυ της Τρίτης (17/2) ήταν αρκετή για να πυροδοτήσει μια αλυσιδωτή αντίδραση που, μέχρι και σήμερα, λίγα 24ωρα μετά την ανακοίνωση, περιλαμβάνει λυπημένα reactions, σχόλια συμπαράστασης και, φυσικά, πολλές αναμνήσεις από το βιβλιοπωλείο.
Όπως και στην περίπτωση του Επί Λέξει στην Οδό Ακαδημίας το 2025, παράλληλα με τον διαδικτυακό σχολιασμό των δυσάρεστων εξελίξεων, έγινε και το γνωστό πλέον «call to action»: Στηρίξτε τα μικρά βιβλιοπωλεία. Λίγους μόλις μήνες μετά, το Λεξικοπωλείο, χωρίς να γνωρίζουμε το λόγο, διακόπτει την λειτουργία του.
Λοιπόν, τι φταίει; Γιατί κλείνουν τα μικρά και ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία της γειτονιάς; Μήπως ήρθε η ώρα να τα δούμε, εκτός από «εστίες πολιτισμού» που με κάποιο μαγικό τρόπο θα είναι για πάντα εκεί να μας περιμένουν (spoiler: δεν θα είναι), ως επιχειρήσεις;
«Το βιβλίο στην Ελλάδα δεν θεωρείται προϊόν πρώτης ανάγκης»
Η Κατερίνα Μαλακατέ, συγγραφέας, ιδιοκτήτρια του Booktalks και διαχειρίστρια της σελίδας «Διαβάζοντας», πιστεύει πως τα βιβλιοπωλεία είναι μικρά εμπορικά καταστήματα και πιέζονται όπως όλες οι μικρές επιχειρήσεις στην Ελλάδα από την οικονομική φορολογική πολιτική.
«Το βιβλίο στην Ελλάδα» λέει στο Βήμα, «δεν θεωρείται προϊόν πρώτης ανάγκης και τα δύο τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί τόσο πολύ η τιμή των βασικών αγαθών, που σε πολλά σπίτια δεν περισσεύουν χρήματα για πολυτέλειες. Βέβαια το βιβλίο δεν είναι, ούτε θα έπρεπε να είναι “είδος πολυτελείας”, κι εδώ μπαίνει η πλήρης απουσία πολιτικής για τον πολιτισμό και τη φιλαναγνωσία».
View this post on Instagram
Βέβαια, όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν έκπληξη. Όπως τονίζει η Κατερίνα Μαλακατέ, «όταν δεν υπάρχουν βιβλιοθήκες της προκοπής σε κάθε σχολείο και κάθε γειτονιά, όταν το σχολείο σε κάνει μάλλον να σιχαίνεσαι παρά να αγαπάς την ανάγνωση, όταν το ελληνικό βιβλίο δεν στηρίζεται και δεν μεταφράζεται στο εξωτερικό, δεν αποτελεί έκπληξη πως οι αναγνώστες είναι τελικά πολύ λίγοι».
Σύμφωνα με την Ξένια Σακελλαρίου, ιδιοκτήτρια του βιβλιοπωλείου ΚΟΥΚίΔΑ στην Κόρινθο και μέλος (ταμίας) στο Σύλλογο Βιβλιοχαρτοπωλών Ελλάδας, έχουμε να κάνουμε με έναν συνδυασμό παραγόντων που αποδυναμώνουν και εξαντλούν τις οικονομικές και εμπορικές δυνατότητες των μικρών βιβλιοπωλείων.
View this post on Instagram
«Εκτός από τον ανταγωνισμό των μεγάλων αλυσίδων και των πολυεθνικών που λειτουργούν σε ηλεκτρονικές πλατφόρμες πρέπει να προσθέσουμε τα υψηλά ενοίκια, τα συνεχώς αυξανόμενα λειτουργικά κόστη και τα έξοδα διαχείρισης. Υπάρχει επίσης ο απευθείας ανταγωνισμό από τους ίδιους τους εκδότες που λειτουργούν δικά τους ηλεκτρονικά καταστήματα πώλησης, με τεράστιες εκπτωτικές πολιτικές, συνεχείς προσφορές και παζάρια βιβλίων σε μεγάλες πόλεις ανταγωνίζονται ευθέως τα βιβλιοπωλεία».
Ένα ακόμα πλήγμα, λέει η Ξένια, ήταν το δικαίωμα πώλησης βιβλίων μέσω των κουπονιών που παρέχουν ΔΥΠΑ – ΟΠΕΚΑ στις αλυσίδες, στα σούπερ μάρκετ ακόμα και στους εκδότες. «Ο βιβλιοπώλης γίνεται περισσότερο διαχειριστής, λογιστής, πωλητής και χάνει τον ουσιαστικό του ρόλο».
Ο ρόλος της τεχνολογίας
Το οικονομικό πλαίσιο, όσο καθοριστικό και να είναι, δεν εξηγεί τα πάντα. Αυτό σημαίνει πως η λύση απέναντι στο λουκέτο χρειάζεται μια σύνθετη αντιμετώπιση. Σε κάθε περίπτωση, υπογραμμίζει η Κατερίνα Μαλακατέ, «το χάρτινο βιβλίο αποτελεί ακόμα την καλύτερη τεχνολογία που έχουμε για να διαβάζουμε κείμενο. Είναι θέμα νοοτροπίας και συνολικής πολιτικής στάσης».
Παρ’ όλα αυτά, η τεχνολογία αλλάζει με ραγδαίους ρυθμούς τις καταναλωτικές συνήθειες και η αλλαγή, σύμφωνα με την Ξένια Σακελλαρίου, δεν θα άφηνε ανεπηρέαστο τον χώρο του βιβλίου. «Κανείς δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει την πολιτιστική μετατόπιση που συντελείται. Το ψηφιακό περιβάλλον (streaming, social media και gaming, e-books, audiobooks καταλαμβάνει τον ζωτικό χώρο και του βιβλιοπωλείου και η βιβλιοφιλία αλλάζει μορφή»
Την ίδια στιγμή, «η ταχύτητα που συμβαίνουν αυτές οι αλλαγές είναι όπως οι εικόνες στην οθόνη του κινητού μας. Επηρεάζουν και αφορούν κυρίως τους νέους, τους μελλοντικούς αναγνώστες. Ακόμα και η επιβάρυνση της καθημερινότητας καθώς και ο περιορισμένος ελεύθερος χρόνος που έχουμε όλοι πια, δεν προδιαθέτουν για περισσότερο διάβασμα και αγορές βιβλίων, ιδιαίτερα όταν οι συνήθειες στην εποχή των social media προβάλλουν άλλα πρότυπα».
Τι χάνεται όταν κλείνει ένα μικρό βιβλιοπωλείο
Τόσο η Κατερίνα Μαλακατέ όσο και η Ξένια Σακελλαρίου ζουν καθημερινά και από «μέσα» – όπως συνηθίζουμε να λέμε – την αγορά του βιβλίου. Έτσι, η ανακοίνωση πως ένα ακόμα μικρό και ανεξάρτητο βιβλιοπωλείο κλείνει, πονάει διπλά.
Όταν αδειάζουν τα ράφια και ο χώρος που κάποτε φιλοξενούσε ιδέες, προβληματισμούς και συζητήσεις με αφορμή τα βιβλία δίνει τη θέση του σε κάτι άλλο, «χάνεται η προσωπικότητα, η κουβέντα, η παρέα και οδηγούμαστε σε πιο μαζικές λύσεις ανάγνωσης» λέει Κατερίνα Μαλακατέ.
«Στο μικρό βιβλιοπωλείο ο βιβλιοπώλης θα σου προτείνει αυτό που πραγματικά λαχταράει, αυτό που διάβασε και του άρεσε από έναν μικρό εκδοτικό οίκο, το κλασικό που δεν ήξερες καν πως έχει μεταφραστεί, το μεταμοντέρνο, δύσκολο που τον συγκλόνισε, χωρίς εξαρτήσεις, χωρίς πληρωμένες θέσεις σε “πίνακες ευπώλητων”».
Όταν άνοιξαν το Booktalks πριν 14 χρόνια, μαζί τους άνοιξαν κι άλλα μικρά βιβλιοπωλεία γειτονιάς που πουλούσαν αποκλειστικά βιβλία. «Τότε έμοιαζε σχεδόν επαναστατικό» θυμάται. «Τα περισσότερα συνοικιακά βιβλιοπωλεία ήταν κυρίως χαρτοπωλεία. Νιώσαμε πραγματικά ευτυχείς, κάτι άλλαζε ακόμα και μέσα στην οικονομική κρίση. Δυστυχώς τον τελευταίο χρόνο, βλέπουμε πολλά από αυτά τα αμιγώς βιβλιοπωλεία όπως το δικό μας, να κλείνουν. Χάνεται η ελπίδα που νιώσαμε τότε. Σε έναν βαθμό η μαζικότητα κέρδισε. Ηττηθήκαμε».
Τα μικρά και ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία όπως το Λεξικοπωλείο, μόλις κλείσει ο διακόπτης, εκτός από τη γειτονιά αλλάζουν και την φυσιογνωμία της πόλης, τις σχέσεις των ανθρώπων.
Σε αυτά τα σημεία, άλλωστε, αναφέρει η Ξένια Σακελλαρίου, «συναντώνται άνθρωποι και ιδέες, ζωντανεύουν γνωριμίες και συζητήσεις, ανταλλάσσονται γνώμες και απόψεις, καλλιεργείται η κουλτούρα του αναγνώστη κάθε ηλικίας. Όταν κλείνει ένα τέτοιο βιβλιοπωλείο, η γειτονιά γίνεται φτωχότερη, ο ορίζοντας μικραίνει».
