Αποφασιστικά βήματα προς τον περιορισμό της πρόσβασης στα social media για τους ανηλίκους κάτω των 16 ετών, σε μια προσπάθεια περαιτέρω ρύθμισης της αγοράς με ευρωπαϊκούς όρους, λαμβάνουν το τελευταίο διάστημα πολλές ευρωπαϊκές χώρες και πέραν της Ελλάδας. Η χθεσινή αναφορά πως η ελληνική κυβέρνηση εξετάζει την απαγόρευση χρήσης των social media από παιδιά κάτω των 15 ετών (παρά την παλιότερη αντίθεση του ίδιου του Κυριάκου Μητσοτάκη σε ένα τέτοιο μέτρο), εντάσσει την χώρα μας στην ολοένα και διευρυνόμενη λίστα των ευρωπαϊκών χωρών που λαμβάνουν παρόμοια μέτρα με στόχο την βελτίωση της ψυχικής υγείας των παιδιών, τον περιορισμό της έκθεσης τους σε επιβλαβές περιεχόμενο και τις διαδικτυακές παγίδες, αλλά και την καταπολέμηση του ψηφιακού εθισμού.

Τι προηγήθηκε

Το ζήτημα είχε απασχολήσει τον περασμένο Νοέμβριο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο με ψήφισμα του τότε κάλεσε να εισαχθεί ένα ελάχιστο όριο ηλικίας για την χρήση των social media, το οποίο κατέληξε ότι θα πρέπει να είναι τα 16 έτη και ότι η χρήση των social media στην ηλικιακή ομάδα των 13-16 ετών θα πρέπει να γίνεται μόνο με την σύμφωνη γνώμη των κηδεμόνων.

Στόχος του ψηφίσματος αυτού πέραν των παραπάνω ήταν η ρύθμιση των όρων λειτουργίας των πλατφορμών, ούτως ώστε τα παιδιά να προστατεύονται από πιθανούς διαδικτυακούς κινδύνους, ενώ σύμφωνα με τα σχετικά δημοσιεύματα η απαγόρευση περιλαμβάνει και την έκθεση σε πλατφόρμες αναπαραγωγής βίντεο και σε προϊόντα που χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη (AI). Οι ευρωβουλευτές επισήμαιναν τότε, ότι η διαδικτυακή παιδική ηλικία πρέπει να προστατεύεται όσο και η φυσική, και ότι η ανεξέλεγκτη χρήση social media «απειλεί να γίνει νέα ψηφιακή επιδημία» για την ψυχική υγεία.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενώ διατηρεί τη δυνατότητα ενιαίας νομοθεσίας σε επίπεδο ΕΕ, είχε δεσμευθεί να παραχωρήσει στα κράτη‑μέλη την πρωτοβουλία να φτιάξουν τις δικές τους εθνικές νομοθεσίες, παρά το γεγονός ότι σε σχετική συζήτηση στα μέσα Οκτωβρίου συμφώνησαν ότι θα πρέπει να μπουν όρια ηλικίας σε πλατφόρμες όπως το TikTok, το Facebook, το Youtube και άλλες.

Εθνικές πρωτοβουλίες

Παρά τις κατηγορίες που προέρχονται από τις ΗΠΑ σχετικά με τις χρονοβόρες διαδικασίες των ευρωπαϊκών οργάνων, αλλά και των κυβερνήσεων να νομοθετήσουν ή να λάβουν μέτρα για συγκεκριμένα θέματα, στο ζήτημα αυτό οι διαδικασίες φαίνεται ότι κινούνται εξαιρετικά γρήγορα.

Έτσι στη Γαλλία, η Εθνοσυνέλευση μόλις την περασμένη εβδομάδα (και δύο μήνες μετά τις σχετικές συζητήσεις στις Βρυξέλλες) υπερψήφισε νομοσχέδιο που απαγορεύει την πρόσβαση στα social media για παιδιά κάτω των 15 ετών. Ο νέος νόμος που αναμένεται να τεθεί σε εφαρμογή από τη νέα σχολική χρονιά δηλαδή από Σεπτέμβριο προβλέπει επίσης την πλήρη απαγόρευση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία (είχε προηγηθεί η ψήφιση νόμου για την απαγόρευση των κινητών σε όλα τα δημοτικά και τα γυμνάσια) και είναι σύμφωνος με τις προβλέψεις του Νόμου για της Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA).

Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμμανουέλ Μακρόν για το ζήτημα: «Αυτό είναι που συνιστούν οι επιστήμονες και αυτό είναι που οι περισσότεροι Γάλλοι θέλουν. Γιατί τα μυαλά των παιδιών μας δεν είναι προς πώληση, ούτε στις Αμερικανικές, αλλά ούτε και στις Κινεζικές πλατφόρμες. Γιατί τα όνειρα τους δεν θα πρέπει να υπαγορεύονται από τους αλγορίθμους». Ο νόμος αναμένεται να εξεταστεί και από την Γερουσία τις επόμενες εβδομάδες.

Αντίστοιχη νομοθεσία σκέφτεται να υιοθετήσει και η Ισπανία, καθώς σύμφωνα με τον πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ «η ψηφιακή εκμετάλλευση των παιδιών δεν μπορεί να γίνεται ανεκτή» και χαρακτήρισε τις πλατφόρμες «ψηφιακή Άγρια Δύση» όπου τα παιδιά μένουν εκτεθειμένα σε κάθε είδους κίνδυνο. Ο Σάντσεθ ανέφερε ότι η Ισπανία θα παρουσιάσει την επόμενη εβδομάδα νομοσχέδιο για να καθιστά τα στελέχη των εταιρειών social media υπεύθυνους για το όποιο παράνομο περιεχόμενο και ρητορική μίσους εμφανίζεται στις πλατφόρμες τους. Παράλληλα η νομοθεσία που εξετάζεται θα ποινικοποιεί την αλγοριθμική χειραγώγηση και την ενίσχυση της διασποράς παράνομου περιεχομένου.

Μεταξύ των μέτρων που εξετάζονται από την Ισπανία είναι και η δημιουργία συστήματος παρακολούθησης ρητορικής μίσους στο διαδίκτυο, ενώ οι πλατφόρμες θα υποχρεωθούν να εισάγουν συστήματα επαλήθευσης ηλικίας που «δεν θα είναι απλά κουτάκια επιλογής».

Ο Σάντσεθ δήλωσε επίσης ότι οι εισαγγελείς εξετάζουν τρόπους για να διερευνήσουν πιθανές νομικές παραβάσεις από το Grok AI του Έλον Μασκ, καθώς και από το TikTok και το Instagram, της Meta. Σύμφωνα με όσα έγιναν γνωστά, η απαγόρευση θα ενσωματωθεί σε τροποποίηση υπάρχοντος νομοσχεδίου για την ψηφιακή προστασία των ανηλίκων, που βρίσκεται σε συζήτηση στο κοινοβούλιο, χωρίς να δίνονται περισσότερες λεπτομέρειες από κυβερνητικές πηγές.

Αντίστοιχα νομοθετικά πλαίσια εξετάζουν η Πορτογαλία που προτείνει όριο 16 ετών, αλλά και η Δανία, η Φινλανδία, η Ιταλία και η Γερμανία, με διαφορετικές ηλικίες και προσεγγίσεις, αλλά με κοινό στόχο: την προστασία των παιδιών από τους κινδύνους των social media.

Σημειώνεται ότι αντίστοιχη πρωτοβουλία εμφανίζεται διατεθειμένη να λάβει και η βρετανική κυβέρνηση του Κιρ Στάρμερ.

Η Αυστραλία έχει ήδη απαγορεύσει τα social media στους ανήλικους

Οι κινήσεις αυτές έρχονται επίσης με δεδομένη την απαγόρευση στην χρήση των social media που επέβαλε από τις αρχές Δεκεμβρίου η Αυστραλία. Παρά το γεγονός ότι στην χώρα πριν από την ψήφιση του σχετικού νόμου υπήρξε έντονος δημόσιος διάλογος σχετικά με την πρωτοβουλία αυτή και με το εάν αυτή αποτελεί μια μορφή περιορισμού των προσωπικών ελευθεριών και της ελευθερίας της έκφρασης, η κυβέρνηση τελικά οδήγησε σε κλείσιμο περίπου 5 εκατομμυρίων λογαριασμών ανηλίκων σε όλες τις πλατφόρμες.

Ο πρωθυπουργός Άντονι Αλμπανέζι χαρακτήρισε την 10η Δεκεμβρίου, την ημέρα εφαρμογής της νομοθεσίας ως «μια στιγμή υπερηφάνειας» για τις οικογένειες και παρουσίασε τον νόμο ως μια απόδειξη ότι οι κυβερνήσεις μπορούν να λάβουν μέτρα για να περιορίσουν το επιβλαβές περιεχόμενο στο διαδίκτυο, αλλά και τις εταιρείες που έχουν ξεπεράσει τις παραδοσιακές δικλίδες ασφαλείας.

Όπως είχε δηλώσει τότε: «Αυτό θα κάνει τεράστια διαφορά. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές που έχει αντιμετωπίσει ποτέ η χώρα μας. Είναι μια βαθιά μεταρρύθμιση που θα συνεχίσει να έχει αντίκτυπο σε ολόκληρο τον κόσμο».  Δίνοντας την δική του απάντηση στους επικριτές του νόμου ο Αλμπανέζι είχε καλέσει τα παιδιά να «ξεκινήσουν ένα νέο άθλημα, να μάθουν ένα νέο μουσικό όργανο ή να διαβάσουν εκείνο το βιβλίο που κάθεται εδώ και καιρό στο ράφι».