ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

Μωρά στη γραμμή παραγωγής

Η25η Ιουλίου 1978 υπήρξε μια ημέρα -ορόσημο για τα ιατρικά χρονικά: έπειτα από 12 συναπτά έτη εντατικής ερευνητικής προσπάθειας από τον βιολόγο-φυσιολόγο Robert Εdwards και τον γυναικολόγο Ρatrick Steptoe, η Λουίζ Μπράουν, το πρώτο «παιδί του σωλήνα», είχε γεννηθεί στο Γενικό Νοσοκομείο Οldham στην ευρύτερη περιοχή του Μάντσεστερ στην Αγγλία. Από τότε ως σήμερα περισσότερα από τρία εκατομμύρια ζευγάρια σε όλον τον κόσμο είδαν να πραγματοποιείται το όνειρό τους για ένα παιδί χάρη στις τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Η25η Ιουλίου 1978 υπήρξε μια ημέρα -ορόσημο για τα ιατρικά χρονικά: έπειτα από 12 συναπτά έτη εντατικής ερευνητικής προσπάθειας από τον βιολόγο-φυσιολόγο Robert Εdwards και τον γυναικολόγο Ρatrick Steptoe, η Λουίζ Μπράουν, το πρώτο «παιδί του σωλήνα», είχε γεννηθεί στο Γενικό Νοσοκομείο Οldham στην ευρύτερη περιοχή του Μάντσεστερ στην Αγγλία. Από τότε ως σήμερα περισσότερα από τρία εκατομμύρια ζευγάρια σε όλον τον κόσμο είδαν να πραγματοποιείται το όνειρό τους για ένα παιδί χάρη στις τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 30 χρόνων από τη γέννηση της Λουίζ Μπράουν, η επιστημονική επιθεώρηση «Νature» ζήτησε από τους ειδήμονες της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ή αλλιώς εξωσωματικής γονιμοποίησης, Ιn Vitro Fertilization- ΙVF) να μιλήσουν για το μέλλον του πεδίου. Διαβάστε τι είπαν και τι σημαίνουν αυτά για τη δική μας μελλοντική καθημερινότητα.

Παιδιά για όλους
Η ανάπτυξη του πεδίου της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής έχει ήδη δώσει λύσεις σε πάρα πολλά προβλήματα υπογονιμότητας και πολλά ζευγάρια που πριν από 25-30 χρόνια θα ήταν καταδικασμένα να μην αποκτήσουν ποτέ παιδιά είναι σήμερα γονείς. Ακόμη και οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της επανάστασης που ξεκίνησαν οι Steptoe και Εdwards δεν περίμεναν τη ραγδαία εξάπλωσή της. Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του Αlan Τrounson, πρωτοπόρου της ΙVF και διευθυντού του Ινστιτούτου Αναγεννητικής Ιατρικής της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο: «Η εξωσωματική γονιμοποίηση ήταν ένα γιγαντιαίο βήμα. Δεν το συνειδητοποιούσαμε αυτό εκείνη την εποχή.Κανείς δεν πίστευε ότι θα δούλευε τόσο καλά.Ποτέ δεν θεωρήσαμε ότι θα επεκταθεί τόσο δραματικά σε όλον τον κόσμο».

Η κοινωνική απαίτηση υπήρξε από την πρώτη ημέρα η κινητήριος δύναμη για την εξέλιξη του πεδίου της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και όλα δείχνουν ότι θα συνεχίσει να είναι. Πρακτικώς οι ειδικοί εκτιμούν ότι, με ποσοστά επιτυχίας της ΙVF τόσο υψηλά ώστε «στις καλύτερες των περιπτώσεων ξεπερνούν το 70% σε έναν κύκλο», όπως λέει ο Ζev Rosenwaks, διευθυντής του Κέντρου Αναπαραγωγικής Ιατρικής και Υπογονιμότητας της Νέας Υόρκης, πιθανότατα έχουμε αγγίξει το όριο των δυνατοτήτων μας. Αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι οι προσπάθειες για βελτιστοποίηση των τεχνικών έχουν τελειώσει. Μόνο που τώρα θα πρέπει να εξεταστούν άλλες ερευνητικές πίστες: «Θεωρώ πιθανόν ότι θα είμαστε σε θέση να επιμηκύνουμε τη γόνιμη περίοδο των γυναικών μέσω της παραγωγής γαμετικών κυττάρων από βλαστικά κύτταρα» λέει ο Αlan Τrounson και συνεχίζει: «Ενα άλλο θέμα είναι αν θα έπρεπε να αποθηκεύσουμε κύτταρα ανθρώπων όταν αυτοί είναι νέοι προκειμένου να αποφύγουμε τη συγκέντρωση γενετικών λαθών που συμβαίνουν καθώς μεγαλώνουμε».

Ναι στα βλαστικά, όχι στους κλώνους
Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι κεντρικό ρόλο στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή του μέλλοντος θα έχουν τα βλαστικά κύτταρα και μάλιστα εκείνα που προκύπτουν από αποδιαφοροποίηση σωματικών κυττάρων και επόμενη διαφοροποίησή τους σε γαμετικά κύτταρα. Ενα πιθανό σενάριο λοιπόν είναι το εξής: μερικά σωματικά κύτταρα ενός ατόμου (άνδρα ή γυναίκας και οποιασδήποτε ηλικίας) θα αποδιαφοροποιούνται στο εργαστήριο έτσι ώστε να αποκτήσουν τις ιδιότητες βλαστικών κυττάρων και ειδικότερα την ικανότητά τους να διαφοροποιούνται σε οποιοδήποτε κύτταρο του ανθρωπίνου οργανισμού. Αυτά τα κύτταρα θα χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ωαρίων ή σπερματοζωαρίων ώστε τα υπογόνιμα άτομα να μπορούν να τεκνοποιήσουν με δικά τους γαμετικά κύτταρα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το παραπάνω σενάριο θέτει σε δεύτερη μοίρα την αναπαραγωγική κλωνοποίηση, μια πιθανότητα η οποία συζητήθηκε πολύ μετά τη δημιουργία της Ντόλι, του προβάτου που υπήρξε το πρώτο κλωνοποιημένο θηλαστικό. Εστω και αν πρακτικοί, επιστημονικοί και ηθικοί λόγοι καθιστούν την αναπαραγωγική κλωνοποίηση ανέφικτη προς το παρόν, οι φόβοι που δημιούργησε μια τέτοια προοπτική παραμένουν ζωντανοί. Καθησυχαστικός είναι ο Μiodrag Stojkovic, βιολόγος με ειδίκευση στα βλαστικά κύτταρα στο Ερευνητικό Κέντρο Ρrince Ρhilip στη Βαλένθια της Ισπανίας, ο οποίος τονίζει: «Δεν υπάρχει ιατρική ανάγκη να κλωνοποιήσουμε ανθρώπους.Αν μπορέσουμε να φτιάξουμε τεχνητούς γαμέτες,δεν θα έχουμε κανένα λόγο να το κάνουμε.Το μέλλον δεν είναι η αναπαραγωγική κλωνοποίηση».

Εμβρυα 100 δολαρίων
Η πρόοδος του πεδίου της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής αναμένεται ότι θα σημάνει πρακτικά το τέλος της υπογονιμότητας και μάλιστα για όλους. Ιδιαίτερα ελκυστική είναι η προοπτική της μείωσης του κόστους των διαδικασιών που χρησιμοποιούνται, πράγμα το οποίο θα επέκτεινε τη δυνατότητα τεκνοποίησης και σε λιγότερο ευνοημένες κοινωνικές ομάδες. Θα γίνει άραγε πραγματικότητα κάτι τέτοιο; Ο καιρός θα δείξει, αλλά τουλάχιστον αυτή είναι η εκτίμηση του Αlan Τrounson, ο οποίος σημειώνει: «Θα υπάρξει περαιτέρω μείωση του κόστους της ΙVF,ειδικά για τις γυναίκες στις υπό ανάπτυξη χώρες οι οποίες αντιμετωπίζουν κοινωνικό αποκλεισμό λόγω στειρότητας.Αν χρησιμοποιηθούν φθηνά φάρμακα και απομονωθούν μόνο ένα ή δύο ωάρια και μεταφερθεί στη μήτρα μόνο ένα έμβρυο,θα μπορούσε να γίνει για λιγότερο από 100 δολάρια».

Κυριότερο άγχος όλων των υποψηφίων γονέων- και ανεξαρτήτως του τρόπου με τον οποίο έγινε η σύλληψη του εμβρύου- είναι η υγεία του παιδιού που περιμένουν. Ενα βασικό πλεονέκτημα των παιδιών που γεννιούνται με μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής είναι ότι υπάρχει η δυνατότητα να εξετάζονται πριν από την εμφύτευσή τους στη μήτρα της μητέρας τους έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η καλή υγεία τους. Η προεμφυτευτική διάγνωση, όπως ονομάζεται, είναι ήδη ευρέως διαδεδομένη και αφορά κυρίως μονογονιδιακά νοσήματα τα οποία έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία των παιδιών, όπως η μεσογειακή αναιμία ή η αιμοφιλία. Ο Αlan Τrounson πάντως εκτιμά ότι μελλοντικά θα υπάρξει και δυνατότητα θεραπευτικών προσεγγίσεων για κληρονομικές νόσους και επεσήμανε: «Ισως δούμε μια κίνηση προς την κατεύθυνση των τεχνητών χρωμοσωμάτων και των “γενετικών κασετών”,οι οποίες θα μπορούν να εισέρχονται στα εμβρυϊκά στάδια προκειμένου να επιδιορθώσουν γενετικά νοσήματα όπως η νόσος του Χάντινγκτον.Οι κασέτες αυτές θα μπορούν να είναι επαγόμενεςέτσι ώστε να επιδιορθώνουν βλάβες που συμβαίνουν αργότερα στη ζωή και θα τίθενται σε λειτουργία την κατάλληλη χρονική στιγμή».

Μωρά υγιή ή κατά παραγγελίαν;

Σε ποιον βαθμό θα μπορεί να ελέγχεται το γενετικό υλικό ενός εμβρύου;

Οι ολοένα και μεγαλύτερες δυνατότητες για έλεγχο της γενετικής ταυτότητας των εμβρύων πάντως δημιουργούν αφενός σύγχυση (ως προς το είδος των εξετάσεων στις οποίες θα πρέπει να υποβάλλεται ένα έμβρυο) και αφετέρου ανησυχίες (σχετικά με το αν θα καταλήξουμε κάποτε να δημιουργούμε ανθρώπους κατά παραγγελία). Η Susannah Βaruch, διευθύντρια στο Τμήμα Αναπαραγωγικής Γενετικής στο Genetics and Ρublic Ρolicy Center του Πανεπιστημίου Johns Ηopkins στην Ουάσιγκτον, είναι ίσως το καταλληλότερο πρόσωπο να αναφερθεί σε αυτά τα θέματα: «Εκτιμώ ότι η γενετική θα συνεχίσει να παίζει έναν σημαντικό ρόλο στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.Το μεγαλύτερο ερώτημα είναι:Για ποιο πράγμα θα εξετάζονται οι άνθρωποι;» λέει η αμερικανίδα ερευνήτρια και συνεχίζει: «Υπάρχει η φημολογία ότι οι άνθρωποι θα παραγγέλνουν μωρά,αλλά δεν νομίζω ότι υπάρχουν τα δεδομένα που υποστηρίζουν αυτή την άποψη.Το εύρος των ανθρώπων που θα ήθελαν το τέλειο παιδί βασίζεται σε λανθασμένες προϋποθέσεις.Δεν υπάρχει ένα και μοναδικό γονίδιο το οποίο να προδιαθέτει για ξανθά μαλλιά,λεπτό και ψηλό σώμα ή οτιδήποτε άλλο που συνιστά το τέλειο μωρό.Θα μπορούσαν να βρεθούν γενετικές συνιστώσες αλλά υπάρχουν και άλλοι τόσοι περιβαλλοντικοί παράγοντες επίσης».

Σε τι ακριβώς λοιπόν θα συνίστανται οι δυνατότητες που θα μας παρέχει η γενετική σε σχέση με την απόκτηση ενός υγιούς εμβρύου; Η Susannah Βaruch σημειώνει: «Πιο πιθανόν είναι να έχει κανείς ένα σετ εμβρύων και να γνωρίζει κάθε λεπτομέρεια για κάθε γονίδιο κάθε εμβρύου.Π.χ.,ένα έμβρυο θα έχει τρία γονίδια τα οποία σχετίζονται με το ύψος,δύο με την αδύνατη κράση, τρία για κακή όραση και μερικά για ασθένειες· ένα άλλο έμβρυο θα έχει ένα άλλο σετ.Αυτά είναι πολύ περίπλοκα δεδομένα. Δεν είναι δημιουργία ενός εμβρύου από το μηδέν. Κανένας από εμάς δεν είναι τέλειος και ούτε κανένα από τα έμβρυά μας θα είναι».

Παρά το γεγονός ότι από την αμερικανίδα ειδικό ζητήθηκε να εκτιμήσει μια μελλοντική κατάσταση όπου η γενετική θα μας παρέχει τη δυνατότητα της πλήρους ανάγνωσης του γονιδιώματος των εμβρύων, τα λεγόμενά της είναι ήδη επίκαιρα καθώς έχουν αρχίσει να ξεφυτρώνουν σαν τα μανιτάρια τα κέντρα που «πωλούν» γενετικές εξετάσεις (ακόμη και μέσω Διαδικτύου). Καλό θα ήταν λοιπόν οι υποψήφιοι γονείς προτού προβούν σε ακριβές και πιθανότατα άχρηστες εξετάσεις για το κυοφορούμενο έμβρυό τους να πληροφορηθούν την άποψη της Susannah Βaruch για το θέμα: «Νομίζω ότι θα καταλήξουμε με πολλές πληροφορίες που θα παρέχονται στους γονείςαλλά είναι λιγότερο προφανές πόσο χρήσιμες θα είναι αυτές οι πληροφορίες και ποιοι γονείς θα τις θέλουν».

(Με άλλα λόγια, προτού προβεί κανείς στο περιβόητο πια, όπως θα γνωρίζουν οι έλληνες μελλοντικοί γονείς, «πακέτο γενετικών εξετάσεων για 20 σύνδρομα» που παρέχεται και στη χώρα μας, ίσως θα έπρεπε να αναρωτηθούν αν οι εξετάσεις αυτές ενδείκνυνται για το μωρό τους και αν η πληροφορία που θα πάρουν από αυτό θα τους είναι όντως χρήσιμη…)

Μητέρα- έμβρυο:
μυστική επικοινωνία

Παρά την τεράστια πρόοδο και παρά το έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον των επιστημόνων που ασχολούνται με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, υπάρχουν ακόμη πολλά άλυτα μυστήρια. Π.χ., παραμένει ακόμη πολύ δύσκολη η επιλογή του κατάλληλου για εμφύτευση εμβρύου. Οπως εξηγεί ο Μiodrag Stojkovic, «πρέπει να μάθουμε τις απαιτήσεις του εμβρύου για να προκύψει εγκυμοσύνη- μπορεί κανείς να έχει άριστα έμβρυα με ΙVF αλλά όχι κύηση». Με αυτή την άποψη συμφωνεί και ο Ζev Rosenwaks, ο οποίος επισημαίνει πως «ο περιοριστικός παράγοντας (σ.σ.: για την επιτυχημένη προσπάθεια ΙVF) είναι ότι δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε πως το έμβρυο είναι κανονικό.Πιστεύω ότι θα υπάρξουν μέθοδοι εκτίμησης της βιωσιμότητας του εμβρύου,καθώς και της γενετικής του επάρκειας,και μάλιστα μη επεμβατικές,χωρίς να απαιτείται η λήψη κυττάρων». Οι λόγοι για τους οποίους οι ειδικοί της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής δεν μπορούν πάντοτε να επιλέξουν το δεκτικότερο εμφύτευσης έμβρυο είναι επειδή αγνοούνται ακόμη πολλά θέματα σχετικά με τη μητρική-εμβρυϊκή επικοινωνία και ο Μiodrag Stojkovic δείχνει απαισιόδοξος σχετικά με αυτό το θέμα: «Υπάρχουν πολλά που δεν αντιλαμβανόμαστε σχετικά με την επικοινωνία εμβρύου- μητέρας.Δεν πιστεύω ότι τα επόμενα 30 χρόνια θα είναι αρκετά για να απαντήσουμε σε αυτές τις ερωτήσεις».

Τεχνητή μήτρα;

Δεν μοιράζονται όμως όλοι την απαισιοδοξία του Μiodrag Stojkovic. Για την ακρίβεια, υπάρχουν ερευνητές που πιστεύουν ότι κάποια στιγμή θα διαλευκανθούν όλα τα μυστικά που σήμερα κρύβει ο πλακούντας και πως θα φτάσουμε ακόμη και στη δημιουργία τεχνητής μήτρας. Ο Scott Gelfand, διευθυντής του Κέντρου Βιοηθικής στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα, σημειώνει: «Υπάρχουν έρευνες οι οποίες στοχεύουν στην αύξηση της επιβίωσης του εμβρύου και στην πιθανότητα ότι η ΙVF θα είναι επιτυχής. Υπάρχουν επίσης άνθρωποι οι οποίοι εργάζονται από την άλλη μεριάπρος στιγμήν τα μωρά μπορούν να επιβιώσουν μόνο μετά τις 22 εβδομάδες,αλλά για τα μελλοντικά έμβρυα αυτό θα μπορούσε να επεκταθεί στις 12 εβδομάδες.Κάποιος θα μπορούσε να ενώσει τις προόδους και θα μπορούσαμε να έχουμε πλήρη εκτογένεση (κατά την οποία το έμβρυο αναπτύσσεται έξω από το σώμα σε μια τεχνητή μήτρα).Το βρίσκω ενδιαφέρον και τρομακτικό». Τη μελλοντική ύπαρξη τεχνητής μήτρας προβλέπει και ο Davor Solter, αναπτυξιακός βιολόγος του Ινστιτούτου Ιατρικής Βιολογίας της Σιγκαπούρης, ο οποίος σημειώνει ότι κάτι τέτοιο θα εκμηδένιζε όλους τους σημερινούς περιορισμούς σε ό,τι αφορά την απόκτηση παιδιών. Διατηρεί όμως και τις επιφυλάξεις του σχετικά με το αν θα μπορούσε να υπάρξει κανονική εμβρυϊκή ανάπτυξη εκτός μήτρας: «Μπορώ να οραματιστώ ένα έμβρυο το οποίο κολυμπά ελεύθερο σε αμνιακό υγρό και τον ομφάλιο λώρο του να είναι συνδεδεμένος με μια μηχανή.Αλλά δεν γνωρίζω πόση εμφύτευση θα είναι απαραίτητη.Μπορεί το έμβρυο να κολυμπά ελεύθεροαλλά για τη βλαστοκύστη (πρώιμο στάδιο εμβρυϊκής ανάπτυξης) ο πλακούντας μπορεί να είναι απαραίτητος για την κανονική μορφογένεση (την ανάπτυξη οργάνων)» λέει χαρακτηριστικά.

Μόνο ο χρόνος θα δείξει αν οι προβλέψεις των ειδικών επαληθευτούν. Το σίγουρο πάντως είναι ότι το πεδίο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής θα υπάρξει και θα εξελίσσεται για τα επόμενα 30 χρόνια και όχι μόνο. Οσο για το ποια από τα επιτεύγματά του θα γίνουν ευρεία κλινική πρακτική, αυτό επαφίεται σε μας. Πάντως για όσους φοβούνται ότι θα έλθει μια μέρα που τα παιδιά θα γεννιούνται με «μηχανικό» τρόπο, οι ειδικοί είναι καθησυχαστικοί. Οπως χαρακτηριστικά σημειώνει η Susannah Βaruch, ο παραδοσιακός τρόπος απόκτησης παιδιών «είναι φτηνότερος, απολαυστικότερος και δεν θα αλλάξει τα επόμενα 30 χρόνια».

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Science
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk