Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Με αφορμή την πρόσφατη φιλολογία για «Μαύρη Αθηνά» και «αφροκεντρισμό» (ως προς την καταγωγή του ελληνικού πολιτισμού(1)) γράφονται οι ακόλουθες δύο παρατηρήσεις:
α. Αέναη πολιτισμική δοσοληψία διαπιστώνεται σε όλη την ιστορία των λαών και οι αμερόληπτοι παρατηρητές σημειώνουν με άνεση και ειλικρίνεια πότε και για ποιο πολιτισμικό επίτευγμα υπήρξαν δανειοδότες ή δανειολήπτες, αντίστοιχα(2). Ομως το ύψος κάποιου δανεισμού ή η έκταση κάποιας μίμησης επιβεβαιώνεται, αν βρεθεί η πηγή του δανεισμού ή το πρωτότυπο που κάποιος αντέγραψε.
Οι «αφροκεντριστές», που η άποψή τους συνοψίστηκε συμβολικά με τον τίτλο ενός βιβλίου(3), αδυνατούν βέβαια να δείξουν τι πλούτο είχε η πηγή από την οποία δανείστηκαν ή την οποία μιμήθηκαν οι αρχαίοι Ελληνες στη δική τους πολιτισμική διαδρομή και δημιουργία. Και νομίζω ότι από όλη τη σχετική έρευνα απομένει ως επιστημονική γνώμη με ευστάθεια αυτό που έγραψε ως επίλογο στο βιβλίο(4)του ένας μετριοπαθής και ακριβολόγος ανατολιστής: «Η πολιτισμική υπεροχή ή το πολιτισμικό προβάδισμα έμεινε για λίγο στους λαούς της Μέσης Ανατολής· αλλά αμέσως μετά (κατά την αρχαϊκή κλασική εποχή) οι Ελληνες άρχισαν να προωθούν τις δικές τους ευδιάκριτες μορφές πολιτισμού με εκπληκτική ικανότητα τόσο στο να αναδέχονται όσο και στο να μεταμορφώνουν και βελτιώνουν ό,τι είχαν παραλάβει (ό,τι είχαν δανειστεί ή μιμηθεί)…
Ο πολιτισμός δεν είναι φυτό που μεγαλώνει απομονωμένο· είναι μια διαδικασία συνεχής προς τη μάθηση, η οποία οδηγείται από την περιέργεια παράλληλα προς τις πρακτικές ανάγκες και τα (συναφή) διαφέροντα. Αναπτύσσεται ιδιαίτερα όταν υπάρχει θέληση να μάθει κάποιος από κάτι που είναι «αλλιώτικο», κάτι που είναι ξένο και φαίνεται παράξενο… Το «ελληνικό θαύμα»… Οι Ελληνες είναι οι πιο ανατολικοί από τους Δυτικούς… Η Ελλάδα δεν είναι Εσπερία».
β. Αυτά για τη «Μαύρη Αθηνά», που ήταν για τους αρχαίους Ελληνες λαμπρή γαλανομάτα. Αλλά τι αντιπροσωπεύει εκείνος ο πολιτισμός, το «ελληνικό θαύμα», στην ελληνική παιδεία σήμερα; Η σαγηνευτική γοητεία εκείνου του «θαύματος» έχει τυφλώσει τους νεοέλληνες παιδαγωγούς τόσο, ώστε να μη διακρίνουν παρά γραμματικούς τύπους και συντακτικές δομές, που η επιβολή τους σε ανώριμα παιδιά του Γυμνασίου παράγει μάλλον γλωσσική σύγχυση παρά φωτισμό και προκαλεί μάλλον ανία παρά θαυμασμό. Τίποτα δεν μας πείθει να κάνουμε το σχολείο γοητευτικό, όπως ήθελε ο Πλάτων(5), ούτε να προάγουμε το λογικό, όπως υποστήριζε ο Αριστοτέλης(6). Βλέπουμε μόνο το άγαλμα της «θλιμμένης» Αθηνάς(7). Και η απαιδεία μας η γλωσσική εξαιτίας ολισθηρής παιδαγωγικής επιλογής εξικνείται ως το σημείο να γράφουν σήμερα λεξικογράφοι, κληρονόμοι της Λογικής του Αριστοτέλη, τέτοιον ορισμό της «ευκρίνειας: η ιδιότητα του ευκρινούς»!(8) Φαύλος κύκλος, λέγεται στη Λογική Μεθοδολογία. Και δεν μας φταίει ούτε η γαλανομάτα Αθηνά ούτε οι αφροκεντριστές, αλλά η μυωπική μας αντίληψη περί πολιτισμού και παιδείας.
Σημειώσεις:
1. Αφροκεντρισμός· η άποψη ότι κοιτίδα ενός παλαιότερου πολιτισμού υπήρξε η Αφρική ειδικότερα η Αίγυπτος και από κει «δανείστηκαν» τα κύρια στοιχεία του πολιτισμού τους οι Ελληνες. Εισηγητής ο καθηγητής Martin Bernal με το έργο του Black Athena. Ανασκευή στους ισχυρισμούς του Bernal έδωσε η Μαίρη Λέφκοβιτς (Mary Lefkowitz) με το έργο της Black Athena Revisited, που έχει κυκλοφορήσει στην ελληνική γλώσσα από τις εκδόσεις «Κάκτος» με τον τίτλο: Μαύρη Αθηνά: μύθοι και πραγματικότητα (μετ. Νάσου Κυριαζόπουλου, δ.φ.).
2. Αρχαίος σχολιαστής έγραψε για τον Θαλή: «… εις Αίγυπτον ελθών μετήγαγεν εις την Ελλάδα την θεωρίαν ταύτην» (δηλ. τη γεωμετρία). Ο Κοραής στην εποχή του έγραψε ότι ο Ελληνισμός χρειαζόταν «μετακένωσιν» παιδείας από την Ευρώπη.
3. Βλέπε τη σημείωση 1.
4. Walter Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the early Archaic Age.
5. Στους Νόμους (659 D) έδωσε τέτοιον ορισμό: «έστιν ουν παιδεία η παίδων ολκή (έλξη) και αγωγή προς τον ορθόν λόγον…».
6….«διά γαρ τον λόγον οι άνθρωποι δύνανται πράττειν και εναντία τοις εθισμοίς και τη φύσει, εάν πεισθώσιν άλλως έχειν βέλτιον» (Πολιτικά, 1332 b 8…).
7. Ανάγλυφη εικόνα της θεάς πάνω σε επιτύμβια στήλη παρουσιάζει την Αθηνά θλιμμένη ή κλαίουσα ή σκεπτική, ίσως για όσα δυσάρεστα ή λυπηρά συντελούνταν στην αγαπημένη της πόλη (περί το 457 π.Χ.). Τώρα η θλίψη μας για τα εκπαιδευτικά είναι διαρκής, για ποικίλα και για τη μη – μορφωτική ενασχόλησή μας με τη λαμπρή πολιτισμική κληρονομιά μας (την Αθηνά).
8. Υπαινίσσομαι, βέβαια, ένα Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας,, που προβλήθηκε πρόσφατα στην κοινή γνώμη για δευτερεύοντα στοιχεία του, όχι για την ουσία του. (Γι’ αυτό θα αφιερώσουμε χωριστή γραφή).
Ο κ. Φανούρης Κ. Βώρος είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας, επίτιμος σύμβουλος στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.
