Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή «Το Βήμα» ζήτησε από δύο διακεκριμένους καθηγητές του Πανεπιστημίου Τζόρτζταουν στην Ουάσιγκτον, ειδικούς στο Ιράν, να αποτιμήσουν τα μηνύματα από την πολυήμερη κηδεία του Αλί Χαμενεΐ.
Ο Τζον Εσπόζιτο, καθηγητής Θρησκείας, Διεθνών Σχέσεων και Ισλαμικών Σπουδών, ιδρυτής του Κέντρου Alwaleed για τη Μουσουλμανική – Χριστιανική Κατανόηση και της Πρωτοβουλίας «Γέφυρα: Προστατεύοντας τον Πλουραλισμό/ Τερματίζοντας την Ισλαμοφοβία», μίλησε για τη γεωπολιτική της μνήμης του Αγιατολάχ Χαμενεΐ και ο επί χρόνια συνεργάτης του Ναντέρ Χασεμί, καθηγητής Μέσης Ανατολής και Ισλαμικής Πολιτικής και διευθυντής του Κέντρου Alwaleed, μίλησε για τους θρησκευτικούς συμβολισμούς της κηδείας.
Ναντέρ Χασεμί
«Το καθεστώς ήθελε θέαμα ενότητας και μαζικότητας»
Τι μήνυμα εκπέμπει η «περιοδεία» της σορού του εκλιπόντος Αλί Χαμενεΐ σε ιερούς τόπους των σιιτών, όπως η Κομ και η Μασχάντ, αλλά και στις ιερές πόλεις του Ιράκ, Καρμπάλα και Νατζάφ, που συνδέονται με το μαρτύριο του ιμάμη Χουσεΐν, δηλαδή ένα ιδρυτικό συμβάν της σιιτικής πίστης;
«Η Ισλαμική Δημοκρατία απευθύνεται σε τρία ακροατήρια ταυτοχρόνως: Στους Ιρανούς εντός της χώρας, στη διεθνή κοινότητα και στον ισλαμικό κόσμο, ιδίως στις χώρες που έχουν σιιτική πλειονότητα ή σημαντική μειονότητα. Το τελευταίο συμβαίνει κατ’ εξοχήν με το Ιράκ, όπου βρίσκονται τα δύο σημαντικότερα σιιτικά προσκυνήματα. Το να μεταφερθεί η κηδεία σε μέρη του ισλαμικού κόσμου που είναι διαποτισμένα με ισλαμική ιστορία, όπως η μάχη της Καρμπάλα (680) όπου φονεύθηκε ο ιμάμης Χουσεΐν, ένα από τα σημαντικότερα ιερά πρόσωπα του Σιιτισμού, ανανεώνει και ενδυναμώνει μια σχέση αφοσίωσης και δέσμευσης ανάμεσα αφενός στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, ειδικά την εξουσία στην Τεχεράνη, και αφετέρου τους μουσουλμάνους, ειδικά τους Σιίτες, που αποτελούν τον στενότερο πυρήνα υποστήριξης της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Πρόκειται, άλλωστε, για μια επανάληψη σε ανώτερο βαθμό της τελετουργίας στην κηδεία του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί, που είχε δολοφονηθεί από τις ΗΠΑ το 2020 και του οποίου η σορός είχε επίσης μεταφερθεί στους ιερούς τόπους των σιιτών στο Ιράκ. Παγιώνεται, λοιπόν, ένα σύγχρονο τελετουργικό μαρτυρολόγιο».
Κατά την απότιση τιμής των εθνικών αντιπροσωπειών ψάλλονταν χωρία του Κορανίου που είχαν διαλέξει οι ιρανικές αρχές. Για τη Σαουδική Αραβία επελέγη χωρίο που κάνει λόγο στη νίκη που χορηγεί ο Θεός στον ολιγάριθμο στρατό, για το Κατάρ ένα μήνυμα «συγχώρησης για παλαιές αδυναμίες», για την Τουρκία μια επαγγελία για την «καλύτερη ανταμοιβή που θα λάβουν όσοι αγωνίζονται», για την Αίγυπτο ανακοίνωση ευαρέσκειας του Θεού σε όσους τον σέβονται, ενώ για την Κίνα «καθησύχαση που προέρχεται από τον Θεό». Οι εκπρόσωποι της Χαμάς και της Χεζμπολάχ «επιβραβεύτηκαν» με χωρία για την αξία της πιστότητας και του μαρτυρίου. Πιστεύετε ότι η κηδεία χρησιμοποιήθηκε για να περάσουν κωδικοποιημένα μηνύματα;
«Η Ισλαμική Δημοκρατία αξιοποίησε την κηδεία για να προβάλει ένα μήνυμα ισχύος και ενότητας του ισλαμικού κόσμου με την ίδια σε ρόλο πρωταγωνιστή και, κυρίως, αψήφησης όσων θεωρεί ιστορικούς εχθρούς της, όπως τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Θεωρώ ότι το κύριο μήνυμα που ήθελε να περάσει ήταν το φανερό: Ενα θέαμα ενότητας και μαζικότητας, που έρχεται ως απάντηση στις άλλες εικόνες μαζικότητας που είδαμε τον Ιανουάριο του 2026, όταν οι διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος κατεπνίγησαν βίαια. Επρόκειτο για έναν διαγωνισμό: η μαζικότητα του πένθους να ξεπεράσει αυτή της διαμαρτυρίας. Η επέμβαση εναντίον του Ιράν τον Φεβρουάριο έδωσε την ευκαιρία για αυτό».
Ποια είναι πλέον η συμβολική του προσώπου του Αλί Χαμενεΐ;
«Ο τρόπος θανάτου του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ ταιριάζει απολύτως με τις ιδεολογικές αφηγήσεις της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Αν της είχε ζητήσει κάποιος να γράψει ένα σενάριο του θανάτου του Χαμενεΐ που θα ήταν τέλειο για λόγους ιδεολογικής προπαγάνδας, δεν θα μπορούσε να είχε σκηνοθετήσει ένα τέλος καλύτερο για το καθεστώς. Ο τρόπος που σκοτώθηκε στο γραφείο του, μέσα στο σπίτι του, στην αρχή ενός πόλεμου που ξεκίνησαν οι εχθροί του Ιράν, υπερασπιζόμενος την εθνική ανεξαρτησία, θα γράφεται πλέον στα σχολικά βιβλία, θα γίνεται τραγούδι, επισκιάζοντας άλλους θανάτους, όπως τις εκατοντάδες εκτελέσεις που έλαβαν χώρα στο Ιράν το 2026».
Τζον Εσπόζιτο
«Γεωπολιτικός πρωταγωνιστής των απανταχού Σιιτών»
Ποιες είναι οι γεωπολιτικές συνέπειες της κηδείας Χαμενεΐ;
«Το τεράστιο μέγεθος του πλήθους, ανερχόμενο σε πολλά εκατομμύρια, δημιουργεί δεδομένα που δεν μπορούν να αγνοηθούν ακόμη και από γεωπολιτικής απόψεως. Πενθούντες ήλθαν από Λίβανο, Ιράκ, Υεμένη, Ινδία, Πακιστάν και Μπαχρέιν, δηλαδή χώρες με μεγάλους σιιτικούς πληθυσμούς, καθώς επίσης και από αφρικανικές χώρες, όπως η Σενεγάλη και η Νιγηρία. Το Ιράν προωθείται ως ο γεωπολιτικός πρωταγωνιστής των απανταχού Σιιτών, αλλά αξιώνει επίδραση και στην αφρικανική ήπειρο. Ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία έχει η αξίωση ισχυρών δεσμών με το γειτονικό Ιράκ, καθώς δόθηκε έμφαση στους ιστορικούς, θρησκευτικούς και πολιτικούς δεσμούς μεταξύ των δύο χωρών. Η Νατζάφ και η Καρμπάλα, όπου μεταφέρθηκε η κηδεία, αποτελούν τις πιο πρώιμες και ιερές πόλεις του Σιιτισμού. Στη Νατζάφ υπάρχει το μαυσωλείο του ιμάμη Αλί, δηλαδή του πρώτου ιμάμη/ηγέτη του Σιιτισμού, στην Καρμπάλα τα μαυσωλεία των γιων του. Ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ σπούδασε στα σεμινάρια της Νατζάφ, ενώ ο προκάτοχός του, ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, είχε ζήσει για 14 χρόνια στη Νατζάφ, όπου είχε σπουδάσει αλλά και διδάξει, μετά την εξορία του από το Ιράν το 1964. Η κηδεία ολοκληρώθηκε με την ταφή στο τέμενος Ιμάμ Ρεζά στη γενέτειρα του Χαμενεΐ, τη Μασχάντ».
Τι χαρακτήρισε τη διακυβέρνηση και την εξωτερική πολιτική του Αγιατολάχ Χαμενεΐ;
«Ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ υπήρξε ένας αυταρχικός, δογματικός αλλά και πραγματιστής ηγέτης, διάδοχος από το 1989 του Αγιατολάχ Χομεϊνί, του χαρισματικού ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Αμφότεροι κυβέρνησαν στο κράτος και την κοινωνία με την ύψιστη θρησκευτική αυθεντία των ειδικών οι οποίοι ερμηνεύουν τις πηγές του Ισλαμικού Νόμου, ήτοι το Κοράνι και τα Χαντίθ (παραδόσεις για λόγους και πράξεις του προφήτη Μωάμεθ), προκειμένου να ανταποκριθούν σε νέες καινοφανείς καταστάσεις και ζητήματα. Οπως ο Χομεϊνί, έτσι και ο Χαμενεΐ επικέντρωσε αρχικά στην πίστη και την πρακτική και εθεωρείτο ένας ευσεβής αφοσιωμένος ηγέτης με απλό τρόπο ζωής. Επισκέφθηκα την οικία του Χομεϊνί μόλις πήρε την εξουσία και εντυπωσιάστηκα από το απλό και λιτό ενδιαίτημα, όπου συναντούσε οπαδούς αλλά και αντιπροσώπους από το εξωτερικό. Οπως ο Χομεϊνί, έτσι και ο Χαμενεΐ διεκδίκησε ρόλο αυθεντίας στην πολιτική διακυβέρνηση. Η εξωτερική πολιτική του υπήρξε επίσης αντι-ιμπεριαλιστική, με μια παράνοια στην οποία είχε επιδράσει η εμπειρία του μακρού αμερικανικού παρεμβατισμού, αρχής γενομένης από το πραξικόπημα του 1953 ενάντια στον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχάμεντ Μοσαντέκ και την εδραίωση του Σάχη Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί στην εξουσία. Ο Χαμενεΐ υπήρξε επίσης ισχυρός αντίπαλος του στενότερου συμμάχου των ΗΠΑ, του Ισραήλ, αντιτιθέμενος στην κατοχή της Γάζας και της Δυτικής Οχθης».
Πώς διαμορφώνεται το γεωπολιτικό αποτύπωμα του Αλί Χαμενεΐ;
«Η παρουσία του στο Ιράν υπήρξε διχαστική. Εξυμνήθηκε και δοξάστηκε από ένα μεγάλο μέρος των Ιρανών, ενώ μισήθηκε από ένα άλλο μεγάλο μέρος του λαού, επειδή ηγήθηκε ενός αυταρχικού κράτους που πολλάκις συνέτριψε βίαια την αντιγνωμία. Τον Ιανουάριο, οι δυνάμεις ασφαλείας του Ιράν κατέστειλαν μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις, σκοτώνοντας χιλιάδες, σύμφωνα με ιρανούς αξιωματούχους και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το γεωπολιτικό του αποτύπωμα έγκειται κυρίως στο ότι συνέχισε και επεξέτεινε σημαντικά την αυτοσυνειδησία του Αγιατολάχ Χομεϊνί ότι ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν αποτελεί πνευματικό οδηγό των Σιιτών Μουσουλμάνων σε όλον τον κόσμο. Ανέπτυξε έτσι στενές σχέσεις με ένα δίκτυο χωρών με σημαντικούς σιιτικούς πληθυσμούς, όπως ο Λίβανος, η Υεμένη και το Μπαχρέιν».
