Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ερευνας (European Research Council – ERC, https://erc.europa.eu/homepage) από την ίδρυσή του έχει καθιερωθεί ως ο πλέον εμβληματικός θεσμός χρηματοδότησης έρευνας αιχμής στην Ευρώπη, με βασική αρχή την έμφαση στην επιστημονική αριστεία και την πρωτοτυπία των ιδεών, ούτως ώστε να συμβάλει στη διαμόρφωση του μέλλοντος της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας επιστήμης.
Προ έτους έλαβα πρόσκληση να μετέχω ως αξιολογητής (reviewer) ερευνητικών προτάσεων υποψήφιων για χρηματοδότηση στο πλαίσιο των Advanced Grants του ERC. Η συμμετοχή ως αξιολογητής σε αυτή τη διαδικασία είναι ιδιαίτερα τιμητική δεδομένου ότι η επιλογή των αξιολογητών στηρίζεται σε αυστηρά ερευνητικά και ακαδημαϊκά κριτήρια. Πρόκειται για προγράμματα που χρηματοδοτούνται με 2,5 έως 3,5 εκατομμύρια ευρώ, θεωρούνται τα πιο σημαντικά στην Ευρώπη και είναι ιδιαίτερα ανταγωνιστικά δεδομένου ότι χρηματοδοτείται περίπου το 5% των προτάσεων.
Η διαδικασία αξιολόγησης των προτάσεων του ERC θεωρείται διεθνώς πρότυπο. Η αξιολόγηση πραγματοποιείται σε δύο φάσεις. Στην πρώτη φάση εξετάζεται συνοπτικά η ιδέα και το επιστημονικό αποτύπωμα του ερευνητή, ενώ στη δεύτερη φάση αναλύεται σε βάθος η πρόταση μέσω εκτεταμένης τεκμηρίωσης και αναλυτικής αξιολόγησης. Η ερευνητική πρόταση, που περιορίζεται σε πέντε σελίδες και σε τέσσερις σελίδες για το βιογραφικό του κύριου ερευνητή στην πρώτη φάση, είναι λογική γι’ αυτόν που ετοιμάζει την πρόταση αλλά και για τους αξιολογητές δεδομένου ότι είχαμε 187 προτάσεις για την αρχική αξιολόγηση.
Στην πρώτη φάση, αποκλείστηκε το 80% των προτάσεων, με τις υπόλοιπες να περνούν στη δεύτερη φάση, όπου απαιτείται η πρόταση να μην ξεπερνάει τις 15 σελίδες. Οι προτάσεις αυτές αποστέλλονται σε τουλάχιστον πέντε εξωτερικούς κριτές. Οι κύριοι ερευνητές καλούνται να παρουσιάσουν σε οκτώ λεπτά την πρότασή τους διαδικτυακά και ακολουθεί συνέντευξη από την ομάδα αξιολογητών διάρκειας 18 λεπτών. Μετά την ολοκλήρωση αυτής της διαδικασίας πραγματοποιείται η τελική επιλογή των προτάσεων. Οι προτάσεις αυτές, ακόμη και αν δεν χρηματοδοτηθούν, μπορούν να υποβληθούν σε άλλους φορείς.
Η εμπειρία της συμμετοχής ως κριτής (reviewer) στην Α’ και Β’ φάση της αξιολόγησης προσφέρει μια μοναδική οπτική για το εύρος και το βάθος της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Ο ρόλος του αξιολογητή δεν περιορίζεται σε μια απλή βαθμολόγηση, αλλά περιλαμβάνει ουσιαστική επιστημονική κρίση, σύγκριση διαφορετικών ερευνητικών προσεγγίσεων και συμβολή στη διαμόρφωση των ερευνητικών προτεραιοτήτων της Ευρώπης, το οποίο σαφώς συνεπάγεται και υψηλό αίσθημα ευθύνης. Οι αξιολογητές αποτελούν τον πυρήνα της διαδικασίας, καθώς η εμπειρία και η κρίση τους καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την τελική επιλογή.
Σε αντίθεση με άλλα χρηματοδοτικά εργαλεία, το ERC δεν δίνει έμφαση σε γραφειοκρατικά κριτήρια ή προκαθορισμένα «παραδοτέα», αλλά εστιάζει στην επιστημονική ιδέα καθαυτή. Ο προϋπολογισμός δεν απαιτείται να είναι πολύ αναλυτικός. Το βιογραφικό του κύριου ερευνητή του κάθε προγράμματος αξιολογείται βασικά ως απόδειξη ότι ο κύριος ερευνητής έχει τις δυνατότητες να πραγματοποιήσει το πρόγραμμα που προτείνει (σχετικές δημοσιεύσεις, απαραίτητες εργαστηριακές υποδομές, συνεργασίες σχετικά με το πρόγραμμα). Το ERC έχει ως στόχο την ανάδειξη τολμηρών ιδεών, στοιχείο που θεωρείται κρίσιμο για την πρόοδο της επιστήμης. Η φιλοσοφία του ERC είναι να υποστηρίξει ιδέες που μπορούν να ανοίξουν νέους δρόμους και να εξηγήσουν νέους μηχανισμούς.
Η τελική επιλογή συχνά αφορά προτάσεις εξαιρετικά υψηλού επιπέδου, όπου μικρές διαφοροποιήσεις μπορούν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα. Παρά ταύτα, η ποιότητα της επιστημονικής ιδέας και η σαφήνεια της παρουσίασης αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες επιτυχίας. Για την Ελλάδα, η συμμετοχή σε τέτοιες διαδικασίες έχει ιδιαίτερη σημασία. Αναδεικνύει τη δυνατότητα της ελληνικής επιστημονικής κοινότητας να συμμετέχει ενεργά στα διεθνή κέντρα λήψης αποφάσεων και να συμβάλλει στην αξιολόγηση ερευνητικών ιδεών παγκόσμιας εμβέλειας. Επιπλέον, υπογραμμίζει την ανάγκη περαιτέρω ενίσχυσης της κουλτούρας σχεδιασμού ερευνητικών προτάσεων με έμφαση στην καινοτομία και όχι μόνο στη διαχειριστική επάρκεια.
Ο κ. Θάνος Δημόπουλος είναι καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, τ. πρύτανης ΕΚΠΑ, διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ.
