Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο ρατσιστικός λόγος δεν είναι ούτε νέος ούτε σπάνιος. Ωστόσο, σε ολόκληρο τον κόσμο, οι κυβερνήσεις δείχνουν αυξανόμενη διάθεση να τον αντιμετωπίσουν ως εγκληματική πράξη.
Τα τελευταία χρόνια, αυστηρές ποινές φυλάκισης για ρατσιστικές ύβρεις έχουν επιβληθεί στο Βέλγιο, τη Νότια Αφρική και την Ισπανία. Νέοι νόμοι που απαγορεύουν τη ρητορική μίσους βρίσκονται σε ισχύ στον Καναδά, την Αυστραλία και τη Σιγκαπούρη.
Καμία χώρα όμως δεν έχει πάει μακρύτερα από τη Βραζιλία. Το 2021 το Ανώτατο Δικαστήριό της εξέδωσε μια απόφαση που εξίσωσε τις ρατσιστικές ύβρεις (που κατευθύνονται σε ένα άτομο) με τον ίδιο τον ρατσισμό (ως διάκριση έναντι μιας ολόκληρης ομάδας), ο οποίος απαγορεύεται από το Σύνταγμα της χώρας. Αυτό μετέτρεψε ουσιαστικά τις ρατσιστικές προσβολές σε έγκλημα με αυστηρές ποινές, ενώ το Κογκρέσο έδωσε στη συνέχεια νομοθετική ισχύ στην απόφαση. Καθώς το Σύνταγμα δεν προβλέπει παραγραφή για τον ρατσισμό, οι δράστες μπορούν να διωχθούν ποινικά ακόμα και χρόνια μετά. Οι ποινές περιλαμβάνουν φυλάκιση και βαριά πρόστιμα, με αποτέλεσμα ο αριθμός των ατόμων που διώκονται να έχει αυξηθεί κατακόρυφα.
Ωστόσο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι οι έντονες ποινικές διώξεις για ρατσιστικό λόγο περιορίζουν τη φυλετική ανισότητα ή τις προκαταλήψεις στη Βραζιλία. Αντίθετα, το κύριο επίτευγμά τους μπορεί να είναι απλώς να κάνει τη δικαιοσύνη της χώρας να αισθάνεται ενάρετη, εξοργίζοντας ακόμα περισσότερο τους ρατσιστές. Καθώς ο υπόλοιπος κόσμος εξετάζει πώς να αντιμετωπίσει τη ρητορική μίσους, η Βραζιλία προσφέρει ορισμένα χρήσιμα μαθήματα.
Το βάρος της ιστορίας
Οι αυστηροί νόμοι επιχειρούν να διορθώσουν μια ιστορική αδικία: η Βραζιλία υπήρξε ο μεγαλύτερος προορισμός Αφρικανών σκλάβων στην Αμερική (σχεδόν 5 εκατομμύρια) και η τελευταία χώρα που κατήργησε τη δουλεία, μόλις το 1888.
Τα τελευταία χρόνια ένα κίνημα για τα δικαιώματα των μαύρων οδήγησε περισσότερους Βραζιλιάνους να αυτοπροσδιορίζονται ως preto (μαύροι) ή pardo (μιγάδες/καστανοί) στην απογραφή. Σήμερα, όσοι δηλώνουν μη λευκοί αποτελούν κάτι παραπάνω από το μισό του πληθυσμού, ενώ η κυβέρνηση έχει εφαρμόσει φυλετικές ποσοστώσεις στα πανεπιστήμια και στη δημόσια διοίκηση.
Παράλληλα, οι διώξεις για ρατσιστικό λόγο έχουν δεκαπλασιαστεί από το 2021, με περισσότερους από 1.000 ανθρώπους να εκτίουν ποινές (οι μισοί εκ των οποίων στη φυλακή ή σε κατ’ οίκον περιορισμό.
Στα δίχτυα του νόμου και οι ξένοι τουρίστες
Ακόμη και ανυποψίαστοι τουρίστες βρίσκονται παγιδευμένοι. Πέντε αλλοδαποί έχουν συλληφθεί για ρατσιστικό λόγο από την αρχή του έτους. Μία εξ αυτών, η Agostina Páez, 29χρονη Αργεντινή, αποκάλεσε τους μπάρμαν στο Ρίο ντε Τζανέιρο «μαύρα σκουπίδια» και έκανε χειρονομίες που μιμούνταν μαϊμού.
Ένας άλλος Αργεντινός, ο Eduardo Ignacio Murias, τράβηξε φωτογραφίες ενός επτάχρονου μαύρου παιδιού σε ένα τρένο και τις έστειλε σε φίλο του στο WhatsApp γράφοντας: «Σκέφτομαι να πάρω έναν σκλάβο στο σπίτι, έχει τόσους πολλούς εδώ». Συνελήφθη αφού ένας συνεπιβάτης ειδοποίησε τη μητέρα του παιδιού. Ο Murias βρίσκεται υπό προσωρινή κράτηση στη Βραζιλία, ενώ στην Páez επιτράπηκε να επιστρέψει στην Αργεντινή εν αναμονή της δίκης της.
Οι υποστηρικτές αυτών των διώξεων επισημαίνουν τη δημοσιότητα γύρω από αυτά τα περιστατικά ως ένα από τα οφέλη της επιθετικής στρατηγικής της Βραζιλίας. «Δείχνει στον κόσμο πώς μοιάζει ο ρατσισμός και ότι δεν είναι ανεκτός στην κοινωνία μας», λέει η Alessandra Benedito από το Ίδρυμα Getulio Vargas στο Σάο Πάολο. «Αυτοί οι νόμοι κάνουν τη διαφορά, όχι μόνο επειδή τιμωρούν, αλλά επειδή εκπαιδεύουν και ευαισθητοποιούν τον υπόλοιπο πληθυσμό».
Η πραγματικότητα των ανισοτήτων
Παρά την ευαισθητοποίηση, η Βραζιλία παραμένει από τις πιο άνισες χώρες παγκοσμίως: το εισόδημα των λευκών νοικοκυριών είναι διπλάσιο από εκείνο των μαύρων, μια διαφορά αμετάβλητη από το 2012 σύμφωνα με τον Economist.
Ο ρατσιστικός λόγος δεν είναι η κύρια αιτία γι’ αυτό. Η βασική αιτία είναι το προβληματικό σύστημα δημόσιας εκπαίδευσης της Βραζιλίας. Η ψαλίδα στις βαθμολογίες μεταξύ των μαθητών δημόσιων και ιδιωτικών σχολείων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι μεγαλύτερη στη Βραζιλία από οποιοδήποτε άλλο μέρος της Λατινικής Αμερικής.
Οι πλουσιότεροι Βραζιλιάνοι, που τείνουν να είναι λευκοί, κάνουν ό,τι μπορούν για να κρατήσουν τα παιδιά τους μακριά από το δημόσιο σύστημα. Οι χαμηλές επιδόσεις όσων φοιτούν σε αυτά οδηγούν συχνά σε σπουδές σε χαμηλότερης ποιότητας πανεπιστήμια και σε τομείς που οδηγούν σε χαμηλότερα αμειβόμενες εργασίες. Ο Mauricio Reis από το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Οικονομικών στο Ρίο ντε Τζανέιρο έχει υπολογίσει ότι οι διαφορετικές επιλογές σπουδών εξηγούν το ένα τρίτο της διαφοράς στις διάμεσες αποδοχές μεταξύ λευκών και μαύρων.
Αστυνομική βία και η απειλή για την ελευθερία του λόγου
Την ίδια στιγμή που οι αστυνομικές αρχές της Βραζιλίας δημιουργούν ειδικές μονάδες για τον ρατσιστικό λόγο, σκοτώνουν παράλληλα χιλιάδες μαύρους κάθε χρόνο, και μάλιστα με αυξανόμενο ρυθμό. Σύμφωνα με το Φόρουμ Δημόσιας Ασφάλειας της Βραζιλίας, μια Mη Kερδοσκοπική Oργάνωση που συγκεντρώνει στατιστικά στοιχεία για την εγκληματικότητα, οι μαύροι Βραζιλιάνοι είχαν 3,5 φορές περισσότερες πιθανότητες να δολοφονηθούν από την αστυνομία σε σχέση με τους λευκούς το 2025.
Η αστυνομία της Βραζιλίας σκοτώνει εννέα φορές περισσότερους ανθρώπους από ό,τι οι αστυνομικοί στις Ηνωμένες Πολιτείες (με βάση την αναλογία πληθυσμού), ενώ οι επιχειρήσεις της φημίζονται για το ότι εξοντώνουν αντί να τραυματίζουν.
Αντί να αντιμετωπίζουν τις βαθύτερες αιτίες της ανισότητας, οι επιθετικοί νόμοι της Βραζιλίας κατά της ρητορικής μίσους μπορούν να υπονομεύσουν την ελευθερία του λόγου. Τον Μάιο του 2023, δικαστήριο στο Σάο Πάολο καταδίκασε τον Leonardo Lins, έναν κωμικό γνωστό για τα κακόγουστα αστεία του και το μεγάλο κοινό του στα αστυνομικά μέσα δικτύωσης, σε 8 χρόνια και 3 μήνες φυλάκιση σε φυλακή υψηλής ασφαλείας, υποχρεώνοντάς τον παράλληλα να πληρώσει πρόστιμο 1,7 εκατ. ρεάλ (περίπου 330.000 δολάρια). Μόλις τον Φεβρουάριο αυτού του έτους ανώτερο δικαστήριο ανέτρεψε την καταδίκη του.
Ο ρατσιστικός λόγος είναι ειδεχθής. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η ποινικοποίησή του είναι απαραίτητα μια καλή ιδέα.
