Πόσο διαφορετική θα ήταν η καθημερινότητά μας αν οι πόλεις λειτουργούσαν σαν ζωντανοί οργανισμοί που μαθαίνουν, προβλέπουν και συνεργάζονται με τους ανθρώπους τους; Η απάντηση δεν βρίσκεται σε φουτουριστικά οράματα, αλλά στις μικρές, σχεδόν αθέατες παρεμβάσεις της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στο σύστημα μεταφορών.
Ας φανταστούμε, για μια στιγμή, ότι βρισκόμαστε σε έναν κόσμο όπου αυτόνομα ηλεκτρικά οχήματα κινούνται αθόρυβα σε ειδικές λωρίδες, drones παραδίδουν δέματα, διαδραστικά κιόσκια παρέχουν ενημερώσεις σε πραγματικό χρόνο για τις επιλογές μετακίνησης, έξυπνοι αλγόριθμοι κατευθύνουν τα αυτόνομα οχήματα στις βέλτιστες διαδρομές, αποτρέποντας τη συμφόρηση πριν καν δημιουργηθεί. Ο αέρας είναι καθαρός, η ενέργεια προέρχεται από ηλιακά πάνελ και ανεμογεννήτριες, και τα δυναμικά συγκοινωνιακά κέντρα συνδέουν ταχύτατα τρένα και υπερσύγχρονα συστήματα υπερταχείας μεταφοράς.
Οι μετακινήσεις μας δεν είναι πια χαμένος χρόνος αλλά ένας ενδιάμεσος σταθμός δημιουργικότητας και ξεκούρασης. Κάθε διαδρομή εκτελείται με μαθηματική ακρίβεια, εξοικονομώντας ενέργεια και προσφέροντας ένα καθαρότερο, πιο βιώσιμο αστικό περιβάλλον. Φανταστείτε μια πόλη που αποτελεί μέρος ενός παγκόσμιου, διασυνδεδεμένου οικοσυστήματος — ένα ενοποιημένο δίκτυο όπου ο ρυθμός της ζωής συγχρονίζεται με την αδιάκοπη κίνηση ανθρώπων και αγαθών.
Έναν κόσμο όπου ο παλμός της προόδου χτυπά εξίσου τόσο στους πολύβουους δρόμους της Σεούλ όσο και στα απομακρυσμένα χωριά της Αφρικής. Η κινητικότητα είναι η ζωογόνος δύναμη αυτού του παγκόσμιου δικτύου, και κάθε νέα τεχνολογική καινοτομία χτίζει γέφυρες μεταξύ των ηπείρων και υποσχέσεις… Παρά τις υπερβολές που συχνά συνοδεύουν τις δημόσιες συζητήσεις περί τεχνητής νοημοσύνης, η πραγματική επανάσταση είναι αθόρυβη — και ήδη σε εξέλιξη. Σε πολλές μεγαλουπόλεις του κόσμου, από το Σαν Φρανσίσκο και τη Σαγκάη έως το Λονδίνο και το Αμστερνταμ, η Τεχνητή Νοημοσύνη, και μια σειρά από προηγμένες τεχνολογίες, έχουν αρχίσει να ενσωματώνονται στον αστικό ιστό. Από τα σύγχρονα αυτοκίνητα που αναγνωρίζουν πεζούς και φρενάρουν αυτόματα, έως τα συστήματα παρακολούθησης κόπωσης οδηγού που θα γίνουν υποχρεωτικά στην Ευρώπη από το 2026, ευφυή συστήματα προστατεύουν καθημερινά εκατομμύρια οδηγούς.
Στους δρόμους μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων, έξυπνοι σηματοδότες αναλύουν σε πραγματικό χρόνο κυκλοφοριακά μοτίβα και προσαρμόζουν τα φανάρια για να μειώσουν καθυστερήσεις. Παράλληλα, αυτόνομα οχήματα λειτουργούν ήδη πιλοτικά σε πόλεις των ΗΠΑ και της Κίνας μεταφέροντας επιβάτες σε πανεπιστημιουπόλεις, εμπορικά κέντρα ή αεροδρόμια, ενώ μεγάλες πλατφόρμες αναπτύσσουν μια σειρά από καινοτόμες υπηρεσίες. Η υπόσχεση που δίνουν οι τεχνολογίες αυτές είναι τεράστια. Στο πεδίο της οδικής ασφάλειας, συστήματα όπως η ανίχνευση κόπωσης του οδηγού, η αυτόματη αποτροπή συγκρούσεων και οι εξελιγμένες μορφές υποβοήθησης οδηγού προοιωνίζουν ένα περιβάλλον όπου το ανθρώπινο λάθος –υπεύθυνο σήμερα για πάνω από το 90% των τροχαίων– θα μπορεί να προβλέπεται και να μετριάζεται προτού εξελιχθεί σε κίνδυνο. Το κυκλοφοριακό πρόβλημα των πόλεων –αυτό το πυκνό, επίμονο και συχνά παράλογο πλέγμα από ουρές, καθυστερήσεις και σπατάλη ενέργειας– αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο ενός ριζικού μετασχηματισμού. Προηγμένοι αλγόριθμοι που προσαρμόζουν σε πραγματικό χρόνο τις τιμές, τη ζήτηση και τη διαθεσιμότητα δημόσιων και ιδιωτικών μέσων μεταφοράς, μηχανισμοί όπως η δυναμική τιμολόγηση, η ευφυής στάθμευση και η έξυπνη φόρτιση, θα λειτουργούν ως «νευρικό σύστημα» της πόλης, κατανέμοντας τη ζήτηση, μειώνοντας τους χρόνους μετακίνησης και περιορίζοντας την ενεργειακή κατανάλωση. Ακόμη και οι εναέριες μεταφορές –από αστικά drones έως μικρά αυτόνομα αεροσκάφη– μπορούν να ενταχθούν στο ίδιο οικοσύστημα ανοίγοντας νέες δυνατότητες.
Παράλληλα, οι τεχνολογίες προγνωστικής συντήρησης θα μας φέρουν σε μια νέα εποχή διαχείρισης υποδομών, όπου οι δρόμοι, γέφυρες, μηχανήματα συντήρησης, οχήματα και δίκτυα θα «αναλύονται» συνεχώς ώστε οι φθορές να εντοπίζονται πριν εκδηλωθούν. Αλλά και στο μέτωπο της κλιματικής κρίσης, η τεχνητή νοημοσύνη διαμορφώνει ένα νέο υπόδειγμα: ένα σύστημα μεταφορών που «αναπνέει» με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ικανό να βελτιστοποιεί την ενεργειακή απόδοση, να παρακολουθεί συνεχώς και να βελτιώνει το περιβαλλοντολογικό αποτύπωμα των μεταφορών και της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Η πραγματικότητα είναι πως η μετάβαση αυτή έχει ήδη ξεκινήσει — και η ελληνική ερευνητική κοινότητα με έναν σταθερά πρωτοπόρο και καινοτόμο χαρακτήρα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, ενεργά μέσα σε αυτή. Εδώ και δεκαετίες, οι ερευνητικές ομάδες του ΕΠΙΣΕΥ του ΕΜΠ συμμετέ- χουν και συντονίζουν ευρωπαϊκή έρευνα αιχμής, αναπτύσσοντας τεχνογνωσία, κρίσιμες τεχνολογίες και διενεργώντας επιτυχημένους πιλότους σε όλο το φάσμα της έξυπνης κινητικότητας: από αλγορίθμους αντίληψης και πλατφόρμες λήψης αποφάσεων για αυτόνομα οχήματα, μέχρι συστήματα διασύνδεσης οχημάτων και υποδομής, προηγμένα συστήματα διαλειτουργικότητας δεδομένων, δικτυακές υποδομές νέας γενιάς και λύσεις για ενεργειακά αποδοτική και συνεργατική κινητικότητα. Πρόκειται για τεχνολογίες αιχμής που εντάσσονται οργανικά στις πιο προηγμένες ευρωπαϊκές πιλοτικές εφαρμογές, έτοιμες για υλοποιήσεις που θα ανοίξουν έναν ασκό απεριόριστων δυνατοτήτων τόσο στις μετακινήσεις όσο και στον τομέα της εφοδιαστικής αλυσίδας. Ομως το πώς —και για ποιους— η αξιοποίηση της καλπάζουσας τεχνολογίας θα αποδώσει τα μέγιστα, παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Το μέλλον επιταχύνει — μπορεί όμως να το ακολουθήσει η ευρωπαϊκή πολιτική; Σε αντίθεση με τις υπερταχείες υλοποιήσεις των ΗΠΑ και της Κίνας, η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι πολιτικής και ακολουθεί πιο μετρημένο ρυθμό. Έχει αρχίσει να διαμορφώνει ένα συνεκτικό πλαίσιο στρατηγικής με πρωτοβουλίες και σημαντικά βήματα, όπως τη θέσπιση του πρώτου ολοκληρωμένου κανονισμού παγκοσμίως, του Κανονισμού για την τεχνητή νοημοσύνη της ΕΕ (AI Act) που τέθηκε σε ισχύ τον Αύγουστο 2024 και εφαρμόζεται σταδιακά, και αποτελεί σημείο αναφοράς για τη διακυβέρνηση της Τεχνητής Νοημοσύνης, επηρεάζοντας τη νομοθεσία σε άλλες χώρες και κάθε εταιρεία παγκοσμίως που δραστηριοποιείται στην αγορά της ΕΕ. Η ευρωπαϊκή προσέγγιση ειδικά έχει μια κρίσιμη ιδιαιτερότητα: θέτει τον άνθρωπο στο κέντρο, ισορροπώντας καινοτομία με προστασία δεδομένων ενσαρκώνοντας την έννοια της ηθικής ΤΝ.
Ενώ άλλες αγορές εντυπωσιάζουν με φάσματα τεχνολογικών δυνατοτήτων, η Ευρώπη επενδύει σε συνεργατικά οικοσυστήματα έρευνας, όπου η τεχνολογική πρόοδος συνδυάζεται με ευρύτερες πολιτικές για την ασφάλεια, την προστασία δεδομένων, τη διαφάνεια και τη βιωσιμότητα — δείχνοντας πως η καινοτομία δεν είναι απλώς προϊόν μεγάλων αγορών, αλλά αποτέλεσμα συλλογικής ευρωπαϊκής προσπάθειας και τεχνογνωσίας που καλλιεργείται σταθερά όλα αυτά τα χρόνια. Και το μεγάλο στοίχημα στη διαμόρφωση πολιτικής είναι πλέον ξεκάθαρο: μπορούμε να αναπτύξουμε τεχνητή νοημοσύνη στις μεταφορές που να παραμένει πραγματικά υπεύθυνη και ηθική;
Πώς θα διασφαλίσουμε ότι οι αλγόριθμοι πάνω στους οποίους θα στηρίζεται το σύστημα μεταφορών μας «έχουν τραφεί» με ποιοτικά, πραγματικά δεδομένα; Μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι τα συστηματα που ρυθμίζουν την κυκλοφορία ή υποστηρίζουν την οδήγηση θα λειτουργούν με απόλυτη διαφάνεια, αξιοπιστία και ασφάλεια; Ότι θα προστατεύουν τα δικαιώματα των πολιτών, θα αποτρέπουν διακρίσεις και θα κρατούν τον άνθρωπο στο κέντρο των αποφάσεων; Επιπλέον, θα μπορέσουν όλοι να έχουν εξίσου πρόσβαση στις μεταφορές του μέλλοντος; Πώς θα χτίσουμε την ανθεκτικότητα για αυτά τα συστήματα ώστε να παραμένουν λειτουργικά και αξιόπιστα σε συνθήκες κρίσης; Αυτή η ανθρωποκεντρική στρατηγική είναι ταυτόχρονα η μεγάλη της δύναμη και η μεγαλύτερή της πρόκληση: απαιτεί πολιτική συνέπεια, επενδύσεις και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, κατεύθυνση και στρατηγική.
Για πρώτη φορά, οι ισχυρές στρατηγικές συνεργασίες μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων μερών του οικοσυστήματος των μεταφορών και της εφοδιαστικής αλυσίδας (συμπράξεις μεταξύ δημόσιων παρόχων, οργανισμών, εκπαίδευσης και έρευνας, επιχειρήσεων, βιομηχανίας και ρυθμικών αρχών κτλ.) αναδύονται ως επιτακτικές για την επόμενη ημέρα. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, η TN στις μεταφορές θα παραμείνει ένα εντυπωσιακό σύνολο εργαλείων. Με αυτά, μπορεί να γίνει μια από τις πιο ουσιαστικές επενδύσεις της εποχής μας: μια επένδυση σε πόλεις που μαθαίνουν, προ- βλέπουν και εξελίσσονται μαζί μας — αλλά και σε κοινωνίες πιο δίκαιες, πιο ασφαλείς και περισσότερο ανθεκτικές να διαχειριστούν τις προκλήσεις ενός κόσμου που αλλάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα.
*Ο δρ Αγγελος Αμδίτης είναι πρόεδρος του ERTICO – ITS Europe (Ευρωπαϊκού Οργανισμού για τα Ευφυή Συστήματα Μεταφορών)
