Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Maestro και στα κόμικς
Στην εισαγωγή του λευκώματος «Τα πρόσωπα του Φελίνι» («Fellini’s faces»), μιας συλλογής φωτογραφιών επαγγελματιών και μη ηθοποιών οι οποίοι έκαναν κάποια στιγμή δοκιμαστικά στο γραφείο του Φεντερίκο Φελίνι, ο σκηνοθέτης αναφέρεται στη μανία του να σκιτσάρει και να σχεδιάζει. «Σκιτσάροντας όλα αυτά τα πρόσωπα» λέει «έρχομαι για πρώτη φορά σε επαφή με την ταινία που πρόκειται να γυρίσω, την ακούω να μου μιλάει, να με διορθώνει, να μου προτείνει ιδέες, να μου χαμογελά». H έφεση του Φεντερίκο Φελίνι στο σκίτσο και στο σχέδιο είναι μια πτυχή γνωστή στους φανατικούς λάτρεις του Maestro, αλλά την ίδια ώρα σχεδόν άγνωστη στο πλατύ κοινό.
Στις ημέρες μας τα σκίτσα του Φεντερίκο Φελίνι αποκτούν τη δημοσιότητα που ποτέ δεν είχαν. Μια έκθεση στο Μουσείο Γκούγκενχαϊμ της Νέας Υόρκης που συμπίπτει με την επέτειο των 10 χρόνων από τον θάνατο του σκηνοθέτη – στις 31 Οκτωβρίου 1993 – περιλαμβάνει 120 σχέδια και σκίτσα.
Τα παραπάνω δημιουργήματα βρίσκονται στο «Βιβλίο των ονείρων» («Libro dei sogni»), δύο συλλογές του Φελίνι με σχέδια φτιαγμένα στο διάστημα των δεκαετιών 1970-1990 (υπήρξε και μια τρίτη συλλογή, η οποία όμως χάθηκε). Ο Φελίνι άκουσε μεν τη συμβουλή του ψυχαναλυτή του Ερνστ Μπέρνχαρντ να καταγράφει τα όνειρά του σαν αφηγήματα, αλλά δεν την ακολούθησε πλήρως διότι απλούστατα βαριόταν το γράψιμο. Προτίμησε λοιπόν τη ζωγραφική και εφόσον από αυτά τα σκίτσα αντλούσε σκηνοθετικές ιδέες, οι ταινίες που ακολούθησαν απέκτησαν την ιδιαίτερη εικαστική ομορφιά που όλοι γνωρίζουμε. Εμπνευστής της έκθεσης στο Γκούγκενχαϊμ – που αργότερα θα μεταφερθεί και σε άλλους εκθεσιακούς χώρους της Ευρώπης – είναι ο συνεργάτης του Φελίνι Βιντσέντσο Μόλικα, ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους οι οποίοι γνώριζαν την ύπαρξη του «Βιβλίου των ονείρων».
Μάλιστα, ο σκηνοθέτης είχε χαρίσει στον Μόλικα δύο σελίδες: «Θεωρούσε τα σκίτσα του μια πρώτη έκκριση των φαντασιώσεών του μέσα από την οποία εξέφραζε την τέχνη του με απόλυτη ελευθερία» έγραφε στα «Cahiers du Cinema» ο Μόλικα τον Μάιο του 1997, όταν μια παρόμοια έκθεση είχε πραγματοποιηθεί στο Φεστιβάλ των Καννών. «Τα σκίτσα του ήταν ταυτοχρόνως ζωγραφική, σινεμά, κινούμενα σχέδια, σημάδια ποίησης ενός μεγάλου οραματιστή και πραγματική τροφή για όλες τις ζωντανές ψυχές που ταξιδεύουν ακόμη στον πλανήτη μας».
«Οταν καθόταν στο γραφείο του και άγγιζε τα κραγιόνια και τα πολύχρωμα μολύβια» θυμάται η ανιψιά και συνεργάτις του Φελίνι Ντανιέλα Μπαρμπιάνι, «ήταν το σινιάλο ότι ετοιμαζόταν να παίξει με τη φαντασία του, να μπει στον θαυμαστό κόσμο της έκφρασης. Μια ησυχία απλωνόταν που τη διέκοπταν κάπου κάπου μερικά σύντομα σχόλια ή εκφράσεις που έκανε με το στόμα του. Δοκίμαζε πάντοτε τα χρώματα προτού τα χρησιμοποιήσει. Οταν ολοκλήρωνε το σχέδιο μου έδινε το χαρτί με ένα μειδίαμα λέγοντας “τώρα μπορείς αν θέλεις να το κρεμάσεις στον τοίχο σου”».
H ταινία που δεν γυρίστηκε ποτέ
Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 και κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας «H Ιουλιέτα των πνευμάτων» ο Φεντερίκο Φελίνι δεν ένιωθε καθόλου ικανοποιημένος από τη δουλειά του. Για πρώτη φορά τότε άρχισε να τον απασχολεί η ιδέα του γυρίσματος μιας ταινίας που ανέκαθεν επιθυμούσε να σκηνοθετήσει και είχε τον τίτλο «Il viaggio di G. Mastorna». Το πεπρωμένο αυτού του σχεδίου ήταν να αποκτήσει τον χαρακτηρισμό της «δημοφιλέστερης ταινίας που δεν γυρίστηκε ποτέ».
Ολα τα περιστατικά που σχετίζονται με αυτό το ανολοκλήρωτο έργο εμπεριέχονται στο ντοκυμαντέρ «Il misterioso viaggio di F. Fellini» («Το μυστηριώδες ταξίδι του Φεντερίκο Φελίνι»), το οποίο θα κάνει πρεμιέρα επίσης στο Μουσείο Γκούγκενχαϊμ, ακριβώς την επέτειο του θανάτου του Φελίνι. Το πενηντάλεπτο ντοκυμαντέρ περιέχει αποσπάσματα συνεντεύξεων του Ντίνο ντε Λαουρέντις και του βιογράφου του Φελίνι Τούλιο Κέζικ, καθώς επίσης αρχειακό υλικό που κάνει για πρώτη φορά την εμφάνισή του.
Το στόρι, το οποίο ο Φελίνι είχε αρχίσει να επεξεργάζεται μαζί με τον Ντίνο Μπουτζάτι προτού ακόμη τελειώσει την «Ιουλιέτα», ήθελε ως κεντρικό πρόσωπο έναν βιολοντσελίστα ο οποίος έχοντας καταλήξει – μετά την πτώση του αεροπλάνου του – σε μια απόκρημνη ουτοπική περιοχή, στην «αντίπερα όχθη του πολιτισμού», γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του. Ο Φελίνι είχε στο μυαλό του ως πιθανούς πρωταγωνιστές τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι, τον Ούγκο Τονιάτσι και τον Πολ Νιούμαν. Μάλιστα, στο βιβλίο του Φελίνι «Bloc notes di un regista» («Σημειώσεις ενός σκηνοθέτη», 1968) βρίσκει κανείς και ένα ποίημά του για την ταινία, το οποίο τιτλοφορείται «Mastorna Blues» και καταλήγει ως εξής: «Θέλω να πεθάνω στη Μαστόρνα, να με θάψουν σε εκείνη την εκκλησία μέσα στην οποία κανένας δεν μπορεί να μπει έτοιμος».
Εν τέλει, σε συνεργασία με τον σκιτσογράφο Μίλο Μανάρα, ο Φελίνι εξέδωσε την ιστορία του Μαστόρνα σε κόμικς. Ο Μανάρα ωστόσο που ανήκε στα «χαϊδεμένα» παιδιά του Φελίνι υποστηρίζει ότι, ενώ ο σκηνοθέτης ενθουσιαζόταν με τη δημιουργία του σκίτσου και του σχεδίου, στην πραγματικότητα δεν έδωσε ποτέ ιδιαίτερη σημασία στα έργα του μετά την ολοκλήρωσή τους. «Δεν μπορούσε να καταλάβει την ευλάβεια που έδειχνα όποτε φύλαγα τις χαρτοπετσέτες των εστιατορίων με τις ζωγραφιές του» σημειώνει χαρακτηριστικά.
Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων
Οι επετειακές εκδηλώσεις με τις οποίες τιμάται εφέτος ο Maestro του κινηματογράφου δεν σταματούν στο Μουσείο Γκούγκενχαϊμ. Στο τελευταίο Καρναβάλι της Βενετίας τα κοστούμια των 200.000 συμμετεχόντων ήταν εμπνευσμένα από κοστούμια των ταινιών του Φελίνι και από σκίτσα του. Στο Φεστιβάλ των Καννών τον περασμένο Μάιο αρκετές ταινίες του Φελίνι προβλήθηκαν με αποκατεστημένες κόπιες, ενώ κάποιες από αυτές περιείχαν έξτρα υλικό το οποίο είχε αφαιρεθεί από την πρώτη προβολή τους.
Στην 60ή Μόστρα τον περασμένο Σεπτέμβριο προβλήθηκε το «La tivu di Fellini», μια 35λεπτη ταινία του σκηνοθέτη μέσω της οποίας σατίριζε την τηλεόραση (ο Φελίνι αποκαλούσε την TV «tivu»). Γυρισμένη λίγο πριν από το «Τζίντζερ και Φρεντ», το «La tivu di Fellini» είναι μια συρραφή από σκηνές μέσω των οποίων ο σκηνοθέτης παρωδεί ό,τι σχετίζεται με το μαγικό γυάλινο κουτί – τα τηλεπαιχνίδια, τα τοκ σόου, τα βιντεοκλίπ και φυσικά τις διαφημίσεις. Εκθεση 170 φωτογραφιών (από τις περίπου 3.000) που τράβηξε ο Γκίντεον Μπάχμαν κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων του «8 1/2» παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια του ίδιου φεστιβάλ στο Πορντενόνε και τον προσεχή Νοέμβριο θα μεταφερθεί στο Ρίμινι, όπου επίσης θα διοργανωθεί σεμινάριο με γενικό τίτλο «Μνήμη του Φεντερίκο Φελίνι στις κινηματογραφικές αίθουσες του κόσμου».
H ζωή και το έργο του
«Tα χρόνια του ’60 ο Φελίνι ήταν πια ο Φελίνι: ένα όνομα που είχε ιθαγένεια οπουδήποτε. Οι μόδες περνούσαν δίπλα του χωρίς να τον αγγίζουν…» έγραφε το 1981 ο Κλάουντιο Φάβα στο προλογικό σημείωμα του βιβλίου του «Ι film di Federico Fellini», το οποίο έξι χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε στα ελληνικά με τίτλο το επίθετο του ιταλού δημιουργού (εκδόσεις Πλέθρον).
Ο Maestro Φεντερίκο Φελίνι, ο οποίος άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 73 ετών, πριν από 10 χρόνια (η επέτειος του θανάτου του είναι στις 31 Οκτωβρίου), από τότε ως σήμερα, στα χρόνια της καινούργιας χιλιετίας, παραμένει με το βαθιά ιταλοκεντρικό έργο του παγκόσμιος και υπεράνω κάθε μόδας.
Ο Φεντερίκο Φελίνι δημιούργησε έναν προσωπικό κινηματογραφικό κόσμο, πολύχρωμο και πολυποίκιλο, με κυριότερο χαρακτηριστικό ίσως τη μοναχικότητα των ηρώων του. Παρ’ ότι πήρε το κινηματογραφικό του βάπτισμα πλάι στον Ρομπέρτο Ροσελίνι, δεν συνέδεσε το όνομά του με τον νεορεαλιστικό κινηματογράφο. Ο φελινικός κόσμος κινείται κυρίως σε δύο πόλεις: τη γενέτειρα του Maestro, το Ρίμινι, και τη λατρεμένη του Ρώμη, για την οποία έλεγε (με αφορμή την ταινία του «Ρόμα»): «H Ρώμη είναι μια οριζόντια πόλη φτιαγμένη από γη και νερό, μια πόλη ξαπλωμένη, γι’ αυτό λοιπόν είναι μια ιδανική πλατφόρμα για απογειώσεις της φαντασίας». H δύναμη της φαντασίας, η απογείωση της ψευδαίσθησης, ο μαγικός κόσμος των ονείρων και, παρ’ όλα αυτά, η αμεσότητα, μέσα από τις ηλιόλουστες πλατείες, τα μισοφωτισμένα σοκάκια, τις έρημες παραλίες, τις παλιές κινηματογραφικές αίθουσες, ο συνδυασμός του γκροτέσκο με το απλοϊκό και το καθημερινό ήταν το πλαίσιο του φελινικού κόσμου. Και μέσα σε αυτόν οι ιστορίες των ηρώων του (ο Φελίνι υπέγραφε ή συνυπέγραφε τα σενάρια των ταινιών του), οι οποίες είχαν συχνά αυτοβιογραφικά στοιχεία. Μοναχικά πλάσματα, άντρες και γυναίκες, γεμάτα φρούδες ελπίδες, όπως ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι (το alter ego του Φελίνι) ως δημοσιογράφος στη «Γλυκιά ζωή» και ως διάσημος σκηνοθέτης στο «8 1/2», αλλά και πλάσματα γεμάτα αγωνίες και φιλοδοξίες («Οι βιτελόνι») ή αθώα περιέργεια μέσα σε καθολικό, φασιστικό και καταπιεστικό περιβάλλον («Αμαρκορντ»).
Ο Φεντερίκο Φελίνι γεννήθηκε το 1920. Από τότε που πήγαινε στο δημοτικό σχεδίαζε κόμικς (με τα οποία ασχολήθηκε δεόντως) και έπαιζε με τις μαριονέτες. Φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης στη Νομική Σχολή αλλά δεν απέκτησε ποτέ πτυχίο. Το 1940 συμμετείχε για πρώτη φορά στην επεξεργασία ενός σεναρίου επινοώντας τα γκανγκ. Δύο χρόνια αργότερα γνώρισε την Τζουλιέτα Μασίνα, τη γυναίκα που τον συντρόφευσε σε όλη του τη ζωή και έγινε η μούσα του. Παντρεύτηκαν το 1943 και πολύ σύντομα απέκτησαν το μοναδικό τους παιδί, ένα αγόρι που έσβησε μόλις ύστερα από δύο εβδομάδες ζωής, προκαλώντας ένα από τα μεγαλύτερα τραύματα στο ζευγάρι. Συνεργάστηκε με τον Ρομπέρτο Ροσελίνι (για πρώτη φορά στη «Ρώμη, ανοχύρωτη πόλη») και το 1951 γύρισε την πρώτη του ταινία «Τα φώτα του βαριετέ». Στα 40 χρόνια της δημιουργικής του πορείας ο άνθρωπος που μεταξύ άλλων λάτρεψε τους κλόουν και τον αυτοσχεδιασμό σκηνοθέτησε 24 ταινίες, επιλέγοντας πολλές φορές τους ίδιους συνεργάτες, όπως, εκτός φυσικά από την Τζουλιέτα Μασίνα και τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι, τους σεναριογράφους Τούλιο Πινέλι και Τονίνο Γκουέρα, καθώς και τον συνθέτη Νίνο Ρότα. Στην καριέρα του απέσπασε πολλά βραβεία στο Φεστιβάλ των Καννών και της Βενετίας καθώς και Οσκαρ. Τη διασημότητα και τη λατρεία του κοινού του τις απέκτησε με το «La strada» (1954). Κύκνειο άσμα του ήταν «H φωνή του φεγγαριού» (1990). Δεκατρία χρόνια αργότερα, στις 3 Αυγούστου 1993, έπαθε εγκεφαλικό και στις 31 Οκτωβρίου άφησε την τελευταία του πνοή σε νοσοκομείο της Ρώμης. Λίγους μήνες αργότερα (τον Μάρτιο του 1994) η πολυαγαπημένη του Τζουλιέτα Μασίνα τον «συνάντησε» σε ίσως ονειρικούς κόσμους.
Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος θυμάται (ένα… πνίξιμο στην κούνια)
Ο έλληνας σκηνοθέτης μοιράστηκε με «Το Βήμα» τις αναμνήσεις του από την πρώτη συνάντησή του με τον Φεντερίκο Φελίνι στα τέλη της δεκαετίας του 1970 στα πλατό 5 της Τσινετσιτά, όπου ο Φελίνι σκηνοθετούσε την «Πόλη των γυναικών»:
«Εκείνη την εποχή κατοικούσα στο σπίτι του Σέρτζιο Λεόνε διότι τα ταξίδια μου στη Ρώμη ήταν πολλά λόγω της προετοιμασίας μου για τον “Μεγαλέξανδρο”. Ηταν ένα τεράστιο σπίτι στο οποίο ο Λεόνε δεν κατοικούσε ο ίδιος· το είχε μάλλον για φιλοξενούμενους. Σε μία από τις επισκέψεις μου στην Τσινετστιτά, και συγκεκριμένα στο περίφημο καφενείο της, συνάντησα τον Μαουρίτσιο Μέι, τον πρώτο βοηθό του Φελίνι, ο οποίος μου πρότεινε να συναντήσω τον Φεντερίκο, λέγοντας ότι πολύ θα χαιρόταν να με γνωρίσει. Οι τέσσερις ως τότε ταινίες μου είχαν προκαλέσει αρκετό θόρυβο στην Ιταλία, είχαν ήδη δημιουργήσει έναν μύθο. Πήγα λοιπόν και είδα τον Φελίνι να στήνει μια σκηνή σε ένα τεράστιο ντεκόρ, μια σκάλα και μια πλατφόρμα πάνω στην οποία κυκλοφορούσαν πολλές γυναίκες. Ο Φελίνι έκανε τα δικά του και εννοείται ότι δεν υπήρχε ησυχία. Επειδή ο ήχος επρόκειτο να προστεθεί αργότερα, επικρατούσε πλήρης αναρχία. Ο Μαουρίτσιο του μίλησε, εκείνος σταμάτησε το γύρισμα, είπε στα κορίτσια να ησυχάσουν, μου πρότεινε το χέρι και μου είπε: “Ελπιζα ότι θα ήσασταν λιγότερο νέος”. Ηταν το πιο κολακευτικό πράγμα που θα μπορούσε να μου πει. Μιλήσαμε για λίγο στα γαλλικά και στη συνέχεια μου προσέφερε την καρέκλα του για να παρακολουθήσω το υπόλοιπο γύρισμα της σκηνής. Οταν αργότερα συζήτησα με τον Λεόνε αυτό που μου είχε πει ο Φελίνι, εκείνος γέλασε και μου είπε ότι κάποτε επρόκειτο να ιδρύσουν μαζί μια εταιρεία παραγωγής για να στηρίζουν, ανάμεσα σε άλλους, νέους, ταλαντούχους σκηνοθέτες, όπως ήθελε ο Λεόνε. “A, αυτούς πρέπει να τους πνίγουμε στην κούνια” τού είχε πει ο Φελίνι, πάντοτε χαριτωμένα και παίζοντας. Ολα αυτά για τον Φελίνι ήταν ένα παιχνίδι».
Ολα για τη γυναίκα
«Ολες οι ταινίες που έχω κάνει αφορούν τις γυναίκες» έγραφε ο Maestro. «Είναι μύθος, μυστήριο, γοητεία, ώθηση για μάθηση, μια ματιά στον ίδιο σου τον εαυτό» τόνιζε στο μικρό σημείωμά του για την ταινία του «H πόλη των γυναικών».
Αν θα εδικαιούτο κανείς να δημιουργήσει ένα παζλ από τους χαρακτήρες των γυναικών που πέρασαν από τον φελινικό κινηματογραφικό κόσμο, είναι πολύ πιθανό να μην έβρισκε ούτε το παραμικρό κενό στην αποτύπωση (και στην αποθέωση) της γυναικείας ιδιοσυγκρασίας, παρ’ ότι συχνά τις «έντυνε» με το ένδυμα της πόρνης, της απατημένης, της εκκεντρικής και μωροφιλόδοξης, της αφελούς. Ουσιαστικώς τις αποθέωνε, τις θαύμαζε, τον τρόμαζαν, τους έδινε θέση πρωταγωνιστή και όχι κομπάρσου.
Από τις ταινίες του πέρασαν πολλές ηθοποιοί. Ο φακός του όμως πάντα γύριζε στον «θηλυκό Σαρλό», τη λατρευτή του Τζουλιέτα Μασίνα, ενώ έριχνε «κλεφτές» ματιές σε δύο άλλες μικρές θεές, την Αννίτα Εκμπεργκ και την Ανούκ Εμέ.
H Τζουλιέτα Μασίνα είναι η αφελής, αθώα, δυστυχής Τζελσομίνα («La strada»), μια γυναίκα του τσίρκου, που εξακολουθεί να πιστεύει στους άντρες παρ’ ότι υφίσταται τη βία του Τσιγγάνου Τζαμπανό (Αντονι Κουίν). Είναι η αθώα και ευάλωτη πόρνη Καμπίρια («Οι νύχτες της Καμπίρια»), η ηλικιωμένη καλλιτέχνις στο «Τζίντζερ και Φρεντ», η απατημένη σύζυγος και γόνος πλούσιας οικογένειας Ιουλιέτα Μπολντρίνι, που απελευθερώνεται από τις ενοχές και τις τύψεις και τις ανούσιες επιβολές της μάταιης καθημερινότητας («H Ιουλιέτα των πνευμάτων»).
H Αννίτα Εκμπεργκ είναι η μοναδική θεά – εκρηκτική ντίβα – Σύλβια της «Γλυκιάς ζωής» που μαγεύει τον δημοσιογράφο Μαρτσέλο (Μαστρογιάνι) και όλους τους θεατές του περίφημου νυχτερινού της περιπάτου στη Φοντάνα ντι Τρέβι της Ρώμης και η πιο προκλητική φιγούρα ως γυναίκα της αφίσας που προκαλεί τους ηθικολόγους στους «Πειρασμούς του δόκτορος Αντόνιο» (πρόκειται για το επεισόδιο της σπονδυλωτής ταινίας «Βοκκάκιος 70»), ενώ η Ανούκ Εμέ – Μανταλένα στη «Γλυκιά ζωή» – είναι ίσως η πιο παθητική γυναικεία φιγούρα στις ταινίες του Φελίνι, ως σύζυγος του διάσημου αλλά σε κρίση σκηνοθέτη Γκουίντο Ανσέλμι (Μαστρογιάνι) στο «8 1/2».
