Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Αν η βιομηχανική επανάσταση του 19ου αιώνα συνδέθηκε με τις ατσάλινες ράγες των σιδηροδρόμων, η νέα βιομηχανική επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) φαίνεται πως θα κριθεί στα data centers. Η μάχη – γεωπολιτική, οικονομική, περιβαλλοντική – για την υλική υποδομή της ΤΝ έχει ήδη ξεκινήσει. Και οι κοινωνικές αντιδράσεις πληθαίνουν.
Στο Σιάτλ, έδρα της Microsoft και της Amazon, το δημοτικό συμβούλιο επέβαλε την περασμένη εβδομάδα μορατόριουμ ενός έτους σε νέα μεγάλα data centers μετά από αντιδράσεις για κατανάλωση νερού, θόρυβο, πίεση στο ηλεκτρικό δίκτυο και πιθανή αύξηση του κόστους ενέργειας. Στο Μισισίπι, κάτοικοι προσέφυγαν κατά εγκατάστασης που συνδέεται με την xAI και τη SpaceX, κάνοντας λόγο για συνεχή θόρυβο και δονήσεις από μονάδα ηλεκτροπαραγωγής που εξυπηρετεί data centers. Στο Κέιπ Τάουν, σχέδια της Equinix συνάντησαν επίσημες ενστάσεις για νερό και ενέργεια σε μια πόλη με πρόσφατη εμπειρία ακραίας λειψυδρίας.
Το μέγεθος του διακυβεύματος αποτυπώνεται σε πρόσφατη έκθεση του Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του ΟΗΕ για το νερό, το περιβάλλον και την υγεία (UNU-INWEH). Με τις σημερινές τάσεις, τα data centers μπορεί να καταναλώνουν έως το 2030 περίπου 945 τεραβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως, με υδατικό αποτύπωμα 9,3 τρισ. λίτρων και οι εκπομπές τους ενδέχεται να αγγίξουν τους 400 εκατ. τόνους ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα. Στη σκιά αυτών των αριθμών, η Google μιλά για αερόψυξη και ανακυκλωμένο νερό σε ευάλωτες περιοχές. Η Microsoft προτείνει νέους σχεδιασμούς κλειστού κυκλώματος ψύξης.
Τι γίνεται στην ΕΕ
Με το τσουνάμι ανάπτυξης των data centers συγχρονίζεται πλέον και η νέα ατζέντα της ΕΕ. Στις 3 Ιουνίου, η Κομισιόν παρουσίασε το νέο πακέτο τεχνολογικής κυριαρχίας, συνδέοντας ημιαγωγούς, υπολογιστικό νέφος και μοντέλα ΤΝ σε ένα ενιαίο στρατηγικό σχέδιο. Στον πυρήνα του βρίσκονται το Cloud and AI Development Act, το Chips Act 2.0 και ο στόχος τριπλασιασμού της δυναμικότητας των ευρωπαϊκών data centers μέσα στα επόμενα πέντε έως επτά χρόνια.
Η φιλοδοξία δεν ξεκινά από το μηδέν. Τον Φεβρουάριο του 2025, η ΕΕ ανακοίνωσε το InvestAI, με στόχο να κινητοποιήσει 200 δισ. ευρώ για υποδομές ΤΝ, εκ των οποίων 20 δισ. για AI gigafactories. Δύο μήνες αργότερα, το AI Continent Action Plan ενέταξε στο ίδιο πλαίσιο τα AI factories και τα AI gigafactories, μεγάλες υπολογιστικές εγκαταστάσεις για την εκπαίδευση και χρήση προηγμένων μοντέλων ΤΝ. Η Κομισιόν θέλει να μειώσει την εξάρτηση από ΗΠΑ και Κίνα. Οι σκεπτικιστές υπενθυμίζουν ότι η Ευρώπη υστερεί ακόμη σε κεφάλαιο, προηγμένα τσιπ, φθηνή ενέργεια και ταχύτητα υλοποίησης.
Η ψηφιακή κυριαρχία περνά ήδη από τις εκθέσεις στις συμβάσεις. Τον Απρίλιο, η Κομισιόν ανέθεσε συμβόλαιο υπολογιστικού νέφους 180 εκατ. ευρώ σε τέσσερις παρόχους ή κοινοπραξίες, μεταξύ των οποίων οι Scaleway, OVHcloud, Post Luxembourg και STACKIT. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η Γαλλία αποφάσισε να μεταφέρει το Health Data Hub από το Microsoft Azure στη γαλλική Scaleway, κίνηση με ισχυρό συμβολισμό για την κυριαρχία δεδομένων.
Οι περιορισμοί
Η Κομισιόν αναγνωρίζει πως η επέκταση των data centers σκοντάφτει σε αντικειμενικούς περιορισμούς: ηλεκτρική ενέργεια, νερό, γη, σύνδεση στο δίκτυο και χρηματοδότηση. Σύμφωνα με την Eurelectric, περίπου 28% της αύξησης της ευρωπαϊκής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2030 θα προέρχεται από τα data centers. Παράλληλα, η Κομισιόν σχεδιάζει ελάχιστα πρότυπα ενεργειακής απόδοσης και σύστημα σήμανσης βιωσιμότητας για μεγάλες εγκαταστάσεις, αν και η πρόταση έχει καθυστερήσει, μεταξύ άλλων λόγω διαφωνιών για την αξιολόγηση data centers που τροφοδοτούνται από πυρηνική ενέργεια.
Η Ιρλανδία έχει ήδη δείξει τι συμβαίνει όταν η ζήτηση για ψηφιακές υποδομές τρέχει γρηγορότερα από το ηλεκτρικό δίκτυο και τον χωροταξικό σχεδιασμό. Το 2024 τα data centers κατανάλωσαν το 22% της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας, περισσότερο από τα αστικά νοικοκυριά. Στη Δανία, οι αιτήσεις σύνδεσης μεγάλων φορτίων οδήγησαν φέτος σε προσωρινό φρένο νέων μεγάλων συνδέσεων. Στη Λομβαρδία, οι Αρχές θέσπισαν πλαίσιο για να κατευθύνουν την αναμενόμενη έκρηξη επενδύσεων σε πρώην βιομηχανικές εκτάσεις και να αποθαρρύνουν την εγκατάσταση σε αγροτική γη ή προστατευόμενες περιοχές. Οι περιπτώσεις διαφέρουν. Το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Η ψηφιακή κυριαρχία της Ευρώπης θα περάσει πρώτα από πιο αναλογικούς περιορισμούς: ρεύμα, νερό, γη.
Κενό διαφάνειας
Πρόσφατη δημοσιογραφική έρευνα της Investigative Europe ανέδειξε ένα κρίσιμο κενό διαφάνειας γύρω από το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των data centers στην ΕΕ. Το άρθρο 12 της αναθεωρημένης Οδηγίας (ΕΕ) 2023/1791 για την ενεργειακή απόδοση προβλέπει ότι βασικές πληροφορίες για τα data centers πρέπει να καθίστανται δημόσια διαθέσιμες, εξαιρώντας μόνο στοιχεία που προστατεύονται από το ενωσιακό και εθνικό δίκαιο περί εμπορικού απορρήτου και εμπιστευτικότητας.
Ομως ο Κατ’ Εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1364 κατέληξε να θεωρεί συλλήβδην εμπιστευτικές τις πληροφορίες και τους βασικούς δείκτες κάθε μεμονωμένης εγκατάστασης. Η έρευνα έδειξε ότι η διατύπωση ακολούθησε σχεδόν λέξη προς λέξη παρατηρήσεις που είχαν υποβάλει, μεταξύ άλλων, η Microsoft και η DigitalEurope. Ετσι, κρίσιμοι δείκτες – από την κατανάλωση ενέργειας και νερού έως την επαναχρησιμοποίηση θερμότητας και τη χρήση ανανεώσιμων πηγών – δημοσιοποιούνται μόνο συγκεντρωτικά.
Μιλώντας στο «Βήμα», η Κριστίνα Ιριον, αναπληρώτρια καθηγήτρια Δικαίου της Πληροφορίας στο Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ, υποστηρίζει ότι ο Κανονισμός μεταβάλλει το σημείο εκκίνησης του ευρωπαϊκού κανόνα από τη δημοσιότητα με συγκεκριμένες εξαιρέσεις στην εμπιστευτικότητα ως γενικό τεκμήριο. «Αντί η προστασία εμπορικά ευαίσθητων στοιχείων να εξετάζεται κατά περίπτωση», σημειώνει, «η εξαίρεση κινδυνεύει να γίνει ο κανόνας».
Ο Αλεξ ντε Βρις-Γκάο, υποψήφιος διδάκτορας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ και ιδρυτής του Digiconomist, σημειώνει στο «Βήμα» ότι χωρίς δεδομένα σε επίπεδο εγκατάστασης δεν γνωρίζουμε ποια πηγή ηλεκτροδότησης τροφοδοτεί ένα συγκεκριμένο data center και από ποια υδατική υποδομή αντλείται το νερό που χρησιμοποιεί. Το ερώτημα αν η πρόσθετη κατανάλωση επιβαρύνει μια ήδη πιεσμένη περιοχή χάνεται μέσα στον εθνικό μέσο όρο.
Η επίκληση της εμπιστευτικότητας έχει και πολιτική διάσταση. Οπως αναφέρει στο «Βήμα» ο Μπραμ Βράνκεν από το Corporate Europe Observatory, η ατζέντα ψηφιακής ανταγωνιστικότητας της ΕΕ έχει ανοίξει τον δρόμο για μεγαλύτερη επιρροή του Big Tech. Σε μια ήδη συγκεντρωμένη αγορά, προειδοποιεί, η απορρύθμιση δεν θα δημιουργήσει κατ’ ανάγκην ευρωπαίους πρωταθλητές. «Πιθανότερο είναι να ευνοήσει τους ήδη ισχυρούς παίκτες, περιορίζοντας τη δημόσια ορατότητα του περιβαλλοντικού κόστους» καταλήγει.
