Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Λίγα πεδία συμπυκνώνουν τόσο καθαρά τις αντιφάσεις της εποχής όσο η γεωργία. Εκεί η βιοτεχνολογία συναντά την πολιτική και οι επιστημονικές υποσχέσεις συγκρούονται με κοινωνικούς φόβους, την ώρα που η Ευρωπαϊκή Ενωση επιχειρεί να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού. Η διαμάχη για τα μεταλλαγμένα τρόφιμα επέστρεψε, αλλά αυτή τη φορά η Ευρώπη δε μοιάζει πρόθυμη να σηκώσει νέα τείχη, όπως είχε κάνει προ 20ετίας. Αντιθέτως, είναι διατεθειμένη να ενσωματώσει τη νέα γενιά γονιδιακά επεξεργασμένων φυτών στο αγροδιατροφικό της μέλλον.
Το νέο τοπίο
Επειτα από μια τριετία διαπραγματεύσεων, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέληξαν στα μέσα Ιουνίου σε συμφωνία που ουσιαστικά επαναχαράζει το ρυθμιστικό πλαίσιο ώστε φυτά που προκύπτουν από τις νέες γονιδιωματικές τεχνικές (NGTs) να μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να αντιμετωπίζονται ως ισοδύναμα με τα συμβατικά. Πίσω από τη μετατόπιση της ευρωπαϊκής στάσης βρίσκονται ισχυρά λόμπι όπως η Euroseeds, ο βασικός φορέας εκπροσώπησης της βιομηχανίας σπόρων στις Βρυξέλλες, ο οποίος εκπροσωπεί μεγάλες αγροβιοτεχνολογικές εταιρείες όπως η Bayer, η Corteva και η Syngenta.
Δίπλα τους βρίσκονται οι μεγαλοαγρότες της Copa-Cogeca που αποτελεί τη βασική ευρωπαϊκή ένωση αγροτών και αγροτικών συνεταιρισμών στην Ευρώπη, νεοφυείς επιχειρήσεις του γεωργικού τομέα και αγροτεχνολογικά clusters που πιέζουν εδώ και χρόνια για ένα πιο «ευέλικτο» κανονιστικό πλαίσιο. Προβάλλουν την επισιτιστική ασφάλεια, υποστηρίζοντας ότι οι νέες τεχνικές μπορούν να μειώσουν τη χρήση φυτοφαρμάκων, να αυξήσουν τις αποδόσεις και να δημιουργήσουν ανθεκτικές καλλιέργειες απέναντι στην κλιματική κρίση.
Το μπλοκ κατά των μεταλλαγμένων
Απέναντί τους συγκροτείται ένα διαφορετικό μπλοκ με «μπροστάρη» τον European Non-GMO sector στον οποίο συσπειρώνονται εθνικοί οργανισμοί πιστοποίησης από τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Γαλλία κ.α., επιχειρήσεις τροφίμων (βιολογικών και συμβατικών), ζωοτροφών και λιανεμπορίου που στηρίζουν την παραγωγή χωρίς «μεταλλαγμένα» κ.λπ.
Σε αυτή την πλευρά του φάσματος τοποθετούνται επίσης οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, περιβαλλοντικές και καταναλωτικές ΜΚΟ, δίκτυα όπως το Save Our Seeds, αλλά και διεθνείς οργανώσεις, με προεξάρχουσα την Greenpeace και τα εθνικά της γραφεία στην Ευρώπη, μεταξύ των οποίων και του ελληνικού.
Οι ανησυχίες τους δεν περιορίζονται στην ασφάλεια των τροφίμων, αλλά επεκτείνονται σε τρία πεδία, στη συγκέντρωση ισχύος σε λίγους παγκόσμιους «παίκτες» στον τομέα της βιοτεχνολογίας μέσω πατεντών και στη δυνατότητα ελέγχου των σπόρων, στην απώλεια διαφάνειας στην ετικέτα για τον καταναλωτή και στον κίνδυνο γενετικής επιμόλυνσης στις συμβατικές καλλιέργειες αλλά και στην άγρια φύση.
Η αντιπαράθεση διαμόρφωσε και την πολιτική γεωγραφία στις Βρυξέλλες. Στην πρόσφατη ψηφοφορία στο Ευρωκοινοβούλιο για τον νέο Κανονισμό που αφορά τις NGTs, η Κεντροδεξιά και οι Φιλελεύθεροι στήριξαν τη μεταρρύθμιση και ενέκριναν τελικά το νέο πλαίσιο με ισχυρή πλειοψηφία, παρά τις αντιδράσεις των Πρασίνων, της Αριστεράς και μέρους των Σοσιαλδημοκρατών που μίλησαν για απορρύθμιση, απώλεια ελέγχου στην επισήμανση και την ιχνηλασιμότητα και εξέφρασαν επιφυλάξεις για τις πατέντες. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η πλειοψηφία του Συμβουλίου στήριξαν την αλλαγή.
Tα όρια της επιστήμης
Στο επίπεδο της επιστημονικής διαμάχης, ο ομότιμος καθηγητής Μοριακής Γενετικής και Τοξικολογίας στο King’s College London, Μιχάλης Αντωνίου, εξηγεί στο «Βήμα» ότι οι νέες γονιδιωματικές τεχνικές δεν είναι τόσο ακριβείς όσο συχνά παρουσιάζονται και ότι θα πρέπει να παραμείνουν πλήρως ρυθμιζόμενες ως γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (Genetically Modified Organism / GMOs) όπως αποφάσισε το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης το 2018.
SOS για βλάβες στο DNA
Οπως επισημαίνει, «οι νέες γονιδιωματικές τεχνικές μπορεί να προκαλέσουν εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες σημεία ακούσιας βλάβης στο DNA», οι οποίες ενδέχεται να αλλοιώσουν τη βιοχημεία τους, συμπεριλαμβανομένου του κινδύνου μειωμένης απόδοσης των καλλιεργειών, υποβάθμισης της θρεπτικής τους αξίας, αλλά και δημιουργίας νέων τοξικών ή αλλεργιογόνων. Γι’ αυτό, όπως τονίζει, καθίσταται αναγκαία η ενδελεχής αξιολόγηση κινδύνου, η ιχνηλασιμότητα και η σαφής επισήμανση, όπως ισχύει σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία στην ΕΕ, ώστε να αποφευχθούν ανεπιθύμητες αντιδράσεις στους καταναλωτές. Σήμερα τα κράτη-μέλη μπορούν επιπλέον να περιορίζουν ή και να απαγορεύουν την καλλιέργεια GMOs, περιορίζοντας την παρουσία τους στην ευρωπαϊκή γεωργία.
Χαρακτηριστικά που προβάλλονται από τους υποστηρικτές των NGTs, όπως η αντοχή στην ξηρασία, η βελτιωμένη απόδοση και η ανθεκτικότητα σε παράσιτα και ασθένειες, είναι, σύμφωνα με τον καθηγητή, γενετικά πολύπλοκα, καθώς εξαρτώνται από τη λειτουργία πολλών οικογενειών γονιδίων. Ο κ. Αντωνίου υπογραμμίζει ότι οι NGTs, που τροποποιούν λίγα γονίδια, δυσκολεύονται να επιτύχουν τέτοιες σύνθετες ιδιότητες, ενώ η «παραδοσιακή φυτική βελτίωση εξακολουθεί να αποδίδει εντυπωσιακά αποτελέσματα».
Παράλληλα, όπως αναφέρει ο ίδιος, τα φυτά NGT δεν μπορούν να θρέψουν τον κόσμο με ασφάλεια ή βιωσιμότητα καθώς όλα προστατεύονται από διπλώματα ευρεσιτεχνίας και τα περισσότερα ανήκουν σε αγροβιομηχανικούς κολοσσούς και ιδρύματα. Οι βασικοί παράγοντες ανάπτυξής τους, όπως λέει χαρακτηριστικά, «είναι το οικονομικό κέρδος και η περαιτέρω συγκέντρωση του ελέγχου των σπόρων και της τροφικής αλυσίδας».
Από την πλευρά της, η Κομισιόν δίνει μια εικόνα διαφορετική καθώς εντάσσει τα NGTs σε μια στρατηγική για επισιτιστική ασφάλεια, αύξηση αποδόσεων και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Βάσει του νέου Κανονισμού, δημιουργούνται δύο νέες κατηγορίες «μεταλλαγμένων» φυτών. Οσα θεωρούνται ισοδύναμα με τα συμβατικά (NGT-1) θα περνούν κάτω από το ραντάρ των αυστηρών διαδικασιών αξιολόγησης κινδύνου, ιχνηλασιμότητας και υποχρεωτικής επισήμανσης που χαρακτηρίζουν σήμερα το ευρωπαϊκό μοντέλο για τα GMOs.
Τα υπόλοιπα (NGT-2) θα παραμένουν υπό έλεγχο αλλά με σημαντικά πιο απλοποιημένες και γρήγορες διαδικασίες. Η πραγματικότητα της αγοράς, ωστόσο, δεν έχει ακόμη οδηγήσει σε ευρεία εμπορική διάδοση. Σήμερα, μόνο λίγες γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες έχουν φτάσει σε πραγματική εμπορική χρήση, ήτοι δύο ποικιλίες καλαμποκιού στις ΗΠΑ και μία ντομάτας στην Ιαπωνία. Φέτος προστέθηκε και ένα βατόμουρο στην Κολομβία.
Στην Ελλάδα, το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω του παραγωγικού μοντέλου της χώρας που έχει επενδύσει σε ποιοτικά τρόφιμα, προστατευόμενες ποικιλίες ΠΟΠ (Προϊόν Ονομασίας Προέλευσης) και σε μια εικόνα «καθαρής» γεωργίας καθώς μέχρι στιγμής η επικράτεια παραμένει ελεύθερη από παραγωγή «μεταλλαγμένων» τροφίμων και καλλιέργειες GMOs. Ο νέος Κανονισμός, μετά την τελική υπογραφή και τη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ, αναμένεται να τεθεί σε ισχύ μέσα σε λίγες εβδομάδες, με μεταβατική περίοδο εφαρμογής περίπου δύο ετών. Ετσι, το νέο πλαίσιο για τα NGTs θα εφαρμοστεί πλήρως από το 2028 σε όλα τα κράτη-μέλη.
