Ο πρωτομάχος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού Ιώσηπος Μοισιόδαξ ετόνιζε ότι καταστατική δυσλειτουργία της συλλογικής μας συνείδησης είναι η μανιακή υπεροψία για την ιστορική μας καταγωγή συνδυασμένη με αβυσσαλέα αγνωσία για αυτή την ιστορία μας, ιδίως για τις πολιτιστικές της διαστάσεις. Η παρατήρηση αυτή ισχύει και ευρύτερα. Από τη μια ακκιζόμαστε ότι «εμείς» δώσαμε τα φώτα στην Ευρώπη, από την άλλη ο Νεοέλληνας δεν έχει ποτέ διδαχθεί ευρωπαϊκή ιστορία. Οι μεγάλες μορφές του ευρωπαϊκού πολιτισμού από τον Δάντη μέχρι τον Γκαίτε και η γενεσιουργός άρδευση του λόγου τους από την ελληνική πνευματική κληρονομιά είναι άγνωστη χώρα.
Από το μορφωτικό αυτό σκότος φυτρώνει η γενική αντίληψη ότι η Ευρώπη είναι κάτι το ξένο και απειλητικό «εκεί έξω», καθώς και η συνακόλουθη άγνοια για την ενεργό παρουσία του ελληνισμού στη συλλογική συνείδηση όλων των ευρωπαϊκών λαών. Ο νεοέλληνας επισκέπτης του Αγίου Πέτρου, λ.χ., μένει κατάπληκτος αντικρίζοντας την ελληνική επιγραφή που διατρέχει το ήμισυ του ναού («ΣΥ ΒΟΣΚΕΙΣ ΤΑ ΑΡΝΙΑ, ΣΥ ΠΟΙΜΑΙΝΕΙΣ ΤΑ ΠΡΟΒΑΤΙΑ ΧΡΙΣΤΟΥ»), καθώς και τις μορφές του Ιωάννη Χρυσοστόμου και Αθανασίου Αλεξανδρείας που στηρίζουν, μαζί με τους αγίους Αυγουστίνο και Αμβρόσιο (αγίους και για την Ανατολική Εκκλησία) την Καθέδρα του Αγίου Πέτρου στον μυχό του ναού.
Ομοίως και ως προς τα ελληνικά ονόματα και επιγραφές στις κατακόμβες της Ρώμης. Για κάθε δυτικό χριστιανό και θεολόγο, από τον Ακινάτη και τον Νικόλαο Κουζανό μέχρι τον Τόμας Μορ και τον Ερασμο, είναι συνειδησιακό βίωμα ότι η ελληνική γλώσσα και φιλοσοφία ήταν το εύφορο χώμα όπου ρίζωσε η χριστιανική πίστη και η ελληνική πατερική διδασκαλία ένας από τους «δύο πνεύμονες» της οικουμενικής Εκκλησίας. Εμείς όμως έχουμε μάθει ότι «οι Λατίνοι» είναι οι εχθροί του χριστιανισμού και του ελληνισμού, αγνοώντας φυσικά ότι ένας μέγας ελληνομαθής και ελληνολάτρης Λατίνος, ο Κικέρων, μετακένωσε την ελληνική σοφία στη Δύση και ζύμωσε τις ελληνικές ιδέες με τον ρωμαϊσμό. Από τη μείξη αυτή ξεπήδησε εν καιρώ το Βυζάντιο. Για την παιδεία μας δεν υφίστανται ο Βησσαρίων και ο Πλήθων, αλλά μόνο ο Σχολάριος. Ή – πολύ χειρότερα – ο Λουκάς Νοταράς («προτιμότερο το φακιόλι του Τούρκου από την τιάρα του Λατίνου») και ο Δημήτριος Παλαιολόγος, που προσέβλεπαν στον Τούρκο για την προστασία της ορθοδοξίας απέναντι στους «αιρετικούς» της Δύσης. Και, παρεμπιπτόντως, πίσω από την τουρκοφαγική ρητορεία των σημερινών μας «ελληνόψυχων» εχθρών της Ευρώπης κρύβεται πάλι υπόγειος θαυμασμός για τον θρησκευτικά χρωματισμένο και στρατοκρατικό αυταρχισμό του τουρκικού καθεστώτος.
Από τέτοια απαιδευσία φυτρώνει το κοινό αίσθημα ενός απόλυτου χωρισμού του ελληνισμού από τη δυτική παράδοση, «ο της εθνικής αμειξίας πόθος» όπως τον ονομάτισε και τον λάτρεψε ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος – με ολέθριες συνέπειες, πνευματικές και πολιτικές. Η παιδεία αντίθετα των ευρωπαϊκών λαών πλέκεται γύρω από μια οικουμενική προοπτική. Η Ιωάννα της Λωρραίνης, ο Ερρίκος Δ’ και η Κανόσα, ο Τόμας Μπέκετ και ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος, ο Βάλενσταϊν και ο Ιωάννης Σομπιέσκι (παραθέτω τυχαία) είναι φυσιογνωμίες και γεγονότα ενσωματωμένα στην ενιαία πολιτιστική τους μνήμη και επεξεργασμένα από του καθενός τις καλλιτεχνικές παραδόσεις. Ο Μπελίνι συνθέτει τους Πουριτανούς, ο Ντονιτσέτι την Αννα Μπολένα και τη Μαρία Στουάρντα, ο Βέρντι τον Χορό των Μεταμφιεσμένων για ένα γεγονός από την ιστορία της Σουηδίας, ο Σίλερ γράφει τον Ντον Κάρλος από τον αγώνα των Κάτω Χωρών για ελευθερία, που τον μελοποιεί στη συνέχεια πάλι ο Βέρντι. Και βέβαια ο Ντελακρουά αγκαλιάζει το Μεσολόγγι και τη Χίο σαν δική του πατρίδα, σαν δικό του πάθος. Τίποτε το ανθρώπινο δεν θεωρώ ξένο για εμένα, όπως έλεγε ο Μένανδρος.
Σήμερα που η ενωμένη Ευρώπη προσβάλλεται βίαια από τον Τραμπ και τον Πούτιν, η ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά είναι ό,τι πολυτιμότερο μας έχει απομείνει.
