Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο ιστορικός Τζόζεφ Έλις αποτελεί κορυφαίο ειδικό στην Ιστορία των Ιδρυτών Πατέρων των ΗΠΑ, έχοντας γράψει το εμβληματικό έργο «Ιδρυτές Πατέρες: Η επαναστατική γενιά», που κέρδισε το Βραβείο Πούλιτζερ (2001), καθώς και μονογραφίες για τον Τζορτζ Ουάσινγκτον (Η Εξοχότης Του, ο Τζορτζ Ουάσινγκτον, 2004), τον Τόμας Τζέφερσον (Αμερικανική Σφίγγα: Ο χαρακτήρας του Τόμας Τζέφερσον, National Book Award 1997) και τον Τζον Άνταμς (Παθιασμένος Σοφός: Ο χαρακτήρας και η κληρονομιά του Τζον Άνταμς, 1993).
Εξήγησε στο «Βήμα» τους λόγους για τους οποίους η Αμερικανική Επανάσταση, που υπήρξε η κατ’ εξοχήν «Re-volution» ως αναστροφή της φοράς της θεμελίωσης της εξουσίας, συνοδεύτηκε από έναν καταγωγικό ρατσισμό λόγω του διλήμματος αν οι ΗΠΑ θα αποτελούσαν εξαρχής μια πολυφυλετική κοινωνία ή όχι. Ανέπτυξε, κατά συνέπεια, πώς αυτή η αντίφαση ανάμεσα στην ισότητα και τον ρατσισμό ακολουθεί τις ΗΠΑ μέχρι και την εποχή του Ντόναλντ Τραμπ.
Ποια ήταν τα σημαντικότερα διακυβεύματα της Αμερικανικής Επανάστασης του 1776 και τι επικαιρότητα έχουν σήμερα;
Η επέτειος των 250 ετών από την Αμερικανική Επανάσταση αποτελεί έναν πολύ σημαντικό εορτασμό για τους Αμερικανούς που τιμούν τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Υπάρχει, ωστόσο, μια θεμελιώδης αντίφαση εν μέσω της Επανάστασης, με την οποία κερδήθηκε με τρόπο θαυμαστό ο πόλεμος εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας. Και αυτή είναι ότι δεν απελευθερώθηκαν οι σκλάβοι στις νότιες Πολιτείες, ενώ δεν υπήρξε και μια σταθερή επίλυση στις σχέσεις με τους αυτόχθονες Αμερικανούς. Ο καταγωγικός ρατσισμός που συνοδεύει τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, της ελευθερίας και της ισότητας προκάλεσε θεμελιώδεις αντινομίες στην αμερικανική ιστορία.
Πρόκειται για ένα διακύβευμα που παραμένει επίκαιρο, καθώς της ηγέτιδας του ελεύθερου κόσμου προΐσταται σήμερα ένας πρόεδρος που συμπεριφέρεται, θα έλεγε κανείς, σαν μονάρχης, όπως ο Γεώργιος Γ΄ από τον οποίο κερδίσαμε την ανεξαρτησία μας, ή σαν δικτάτορας. Ειλικρινώς, ανησυχώ για το αν ως ΗΠΑ θα ανακτήσουμε τη φήμη που είχαμε κάποτε, ιδίως στην Ευρώπη.
Μπορώ να σας βεβαιώσω, και το λέω αυτό με γνώση της βαρύτητας του λόγου, έχοντας υπηρετήσει στην επιτροπή της «American Historical Association», ότι ο Ντόναλντ Τραμπ θα μείνει στην Ιστορία ως ο χειρότερος πρόεδρος των ΗΠΑ. Και δεν μιλάω μόνο για τη ζημιά στην αμερικανική οικονομία, όπου μπορεί να υπάρξει ανάκαμψη, αλλά για αυτή στη διεθνή φήμη των ΗΠΑ, όπου η αποκατάσταση είναι λιγότερο βέβαιη και σίγουρα πολύ πιο δύσκολη.
Ακόμη και σήμερα, 250 χρόνια αργότερα, υπάρχουν διενέξεις στην αμερικανική κοινωνία για το πώς να σχηματίζονται οι εκλογικοί κατάλογοι. Πολλοί λευκοί Αμερικανοί πιστεύουν ότι οι Αφροαμερικανοί δεν θα έπρεπε να ψηφίζουν ή ότι οι γυναίκες θα ήταν καλύτερο να μένουν στο σπίτι και να μην εμποδίζουν τους άνδρες στον δημόσιο χώρο. Αυτή η πεποίθηση στη λευκή ανδρική υπεροχή είναι χαρακτηριστική των οπαδών του Ντόναλντ Τραμπ. Πρόκειται για μια «καλτ», η οποία συνήθως δεν βγάζει λογικό νόημα, αλλά έχει πολιτική σημασία.
Κατά την Αμερικανική Επανάσταση πώς εκφράστηκε αυτό που ονομάζετε «θεμελιώδης αντίφαση»;
Ο μυθιστοριογράφος Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ είχε πει κάποτε ότι «το σημάδι ενός πραγματικά ευφυούς ανθρώπου είναι να μπορεί να έχει αντιφατικές ιδέες στο κεφάλι του και παρ’ όλα αυτά, να μπορεί να λειτουργεί». Κατά την την έκφραση του Τόμας Τζέφερσον, οι Ιδρυτές Πατέρες χρειάστηκε να «ρισκάρουν τις ζωές, την περιουσία και την τιμή τους». Και εντέλει, κατόρθωσαν να δημιουργήσουν μια χώρα, η οποία έγινε η σημαντικότερη στρατιωτική και οικονομική δύναμη στον κόσμο.
Αυτό που χρειάζεται να έχουμε κατά νου, για να καταλάβουμε τη σκοτεινή όψη αυτού του επιτεύγματος, δηλαδή τον καταγωγικό ρατσισμό, είναι ότι υπήρχε διαφορά ως προς την προοπτική της απελευθέρωσης των σκλάβων στις ΗΠΑ σε σχέση με την Ευρώπη.
H απελευθέρωση των σκλάβων στις ΗΠΑ, έναν ωκεανό μακριά από την Αφρική, σήμαινε ότι οι Αφροαμερικανοί θα παρέμεναν δίπλα στους λευκούς. Επομένως, οι Ιδρυτές Πατέρες αντιμετώπισαν ένα θεμελιώδες δίλημμα που κανένα ευρωπαϊκό έθνος δεν χρειάστηκε να αντιμετωπίσει: Μπορούμε να γίνουμε μια πολυφυλετική κοινωνία;
Τότε, η απάντηση στις βόρειες Πολιτείες και στις νότιες ήταν ομοιόμορφη: Όχι. Οι βόρειες Πολιτείες σταδιακά απελευθέρωσαν τους σκλάβους αλλά υπήρξαν περιορισμοί, όπως ότι δεν μπορούσαν να ψηφίσουν. Οι νότιες Πολιτείες είπαν ότι δεν μπορούμε να τους απελευθερώσουμε, εκτός αν υπάρχει ένα σχέδιο για να τους μεταφέρουμε όλους πίσω στην Αφρική ή στην Καραϊβική. Επομένως, υπήρξε ένας καταγωγικός ρατσισμός, ο οποίος δεν έχει εκλείψει ακόμη και σήμερα.
Την ίδια στιγμή, η μετανάστευση είναι το μεγάλο δώρο που διαθέτουμε, όντας η πηγή των αγαθών της αμερικανικής κοινωνίας. Προσωπικά, είμαι απόγονος Ιρλανδών και Γερμανών. Άλλωστε, οι μόνοι μη μετανάστες είναι οι Ινδιάνοι. Ας σκεφτούμε λίγο την Ολυμπιακή ομάδα των ΗΠΑ. Είναι η πιο πολυφυλετική ομάδα στον κόσμο. Και για αυτό κερδίζουμε τόσα πολλά μετάλλια. Δείτε τις αμερικανικές ομάδες στο φούτμπολ, το μπάσκετ, το μπέιζμπολ. Όλες κυριαρχούνται από Αφροαμερικανούς. Όμως ακόμη ζούμε με το δίλημμα και την αντίφαση που υπήρχε κατά την ίδρυση των ΗΠΑ.
Γιατί μιλάτε για «αντίφαση» και όχι απλώς για «δίλημμα»;
Κάνουμε λόγο για «αντίφαση», επειδή η αμερικανική Διακήρυξη αποτέλεσε μια εμπνευστική κορύφωση του ιδεώδους της ισότητας. Το συγκλονιστικό αυτό κείμενο διακηρύσσει ότι όλοι οι άνθρωποι είμαστε δημιουργημένοι ίσοι και είμαστε προικισμένοι από τον δημιουργό με ίσα δικαιώματα στη ζωή, την ελευθερία και την επιδίωξη της ευτυχίας. Προκειμένου να εξασφαλιστούν αυτά τα δικαιώματα, εγκαθιδρύονται κυβερνήσεις των οποίων η εξουσία προέρχεται από τον ίδιο τον λαό. Αυτό καθιστά την Αμερικανική Επανάσταση μια πραγματική «επανάσταση» με την ετυμολογική σημασία που έχει ο όρος «revolution» στα αγγλικά ή «revolutio» στα λατινικά, δηλαδή «αντιστροφή της φοράς των πραγμάτων».
Η Αμερικανική «Revolution» ανέτρεψε τις τεκτονικές πλάκες της δυτικής πολιτικής και άλλαξε τη φορά των πραγμάτων. Πλέον η εξουσία δεν διαχέεται από πάνω προς τα κάτω, δηλαδή από τους θεούς στους βασιλείς. Αλλά αντιστρόφως, αναβλύζει από κάτω προς τα πάνω, δηλαδή από τον λαό στους εκλεγμένους αντιπροσώπους. Πρόκειται για μια επαναστατική Διακήρυξη, την οποία υιοθέτησαν τα υπόλοιπα έθνη κατά τον 19ο αιώνα με τη μορφή της Δημοκρατίας. Όμως ο σημερινός ένοικος του Λευκού Οίκου μας θυμίζει ότι υπάρχει μια μείζων αντίφαση στην αμερικανική ιστορία, όντας ο ίδιος ένα τέλειο παράδειγμά της.
«Ο Τζορτζ Ουάσινγκτον διακήρυξε την ελευθερία των δούλων, επειδή τον ένοιαζε η υστεροφημία του»
Έχετε γράψει πολυδιαβασμένα και πολυβραβευμένα ιστορικά έργα που αποτελούν ταυτοχρόνως πορτρέτα των Ιδρυτών Πατέρων του αμερικανικού έθνους. Μπορείτε, για τις ανάγκες της συζήτησής μας, να φιλοτεχνήσετε σύντομες ιστορικές προσωπογραφίες τους με βάση το ερώτημα πώς στάθηκαν έναντι των θεμελιωδών αντιφάσεων της εποχής τους;
Οι έξι ιδρυτικοί πατέρες που ξεχωρίζουν είναι ο Τζορτζ Ουάσινγκτον, ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, ο Τόμας Τζέφερσον, ο Αλεξάντερ Χάμιλτον, ο Τζον Άνταμς και ο Τζέιμς Μάντισον. Ο Τζορτζ Ουάσινγκτον αναμφίβολα θα μείνει στην Ιστορία ως ο σημαντικότερος, καθώς πέρασε τα δύο τεστ, δηλαδή υποστήριξε και την απελευθέρωση των δούλων και τον σεβασμό προς τους αυτόχθονες Αμερικανούς.
Ο Τζορτζ Ουάσινγκτον είναι ο μόνος σημαντικός κάτοικος της Βιρτζίνια που απελευθέρωσε τους σκλάβους. Ο λόγος που το έκανε είναι ότι γνώριζε πως μακροπρόθεσμα η κτήση σκλάβων θα έκανε κακό στην υστεροφημία του. Ο Ουάσινγκτον δεν πίστευε στη μετά θάνατον ζωή και για αυτό θεωρούσε ότι η μόνη μετά θάνατον ύπαρξη που θα έχει είναι μέσα στη μνήμη των μελλοντικών γενεών.
Για τον λόγο αυτό διακήρυξε την ελευθερία των δούλων, επειδή τον ένοιαζε η υστεροφημία του, ώστε να τον θυμούνται ως έναν συνολικό απελευθερωτή. Είπε στο υπουργικό συμβούλιο: «Θέλω να ξέρετε ότι αν η σύγκρουση μεταξύ Βορείων και Νοτίων γίνει ποτέ ένας πόλεμος, τότε θα πάρω το μέρος του Βορρά». Αυτό κατέστρεψε τη φήμη του στη Βιρτζίνια.
Κατά τη διάρκεια της προεδρίας του, κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες. Επιθυμούσε οι Ινδιάνοι να διατηρήσουν τη γη τους, όπως φάνηκε στη συμφωνία της Νέας Υόρκης. Ήθελε να μείνουν οι Ινδιάνοι στη Τζόρτζια και στο νοτιανατολικό τμήμα των ΗΠΑ, χωρίς να χάσουν τη γη τους.
Η συμφωνία ψηφίστηκε αλλά δεν μπορούσε να εφαρμοστεί. Το γεγονός ότι ο Τζορτζ Ουάσινγκτον περνάει και τα δύο τεστ δεν είναι άσχετο με το ότι το μνημείο του στην πρωτεύουσα, που πήρε το όνομά του, είναι το υψηλότερο και δεν έχει καμία λέξη χαραγμένη πάνω του. Κάποιος που υπήρξε σωστός σε όλα δεν χρειαζόταν λέξεις για να τον απαθανατίσουν.
«Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος ήταν ο άνθρωπος για όλες τις περιστάσεις»
Ποια ήταν η στάση του Βενιαμίν Φραγκλίνου;
Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος επίσης έχει απαντήσει με προοδευτικό τρόπο σε όλα τα ερωτήματα, συμπεριλαμβανομένης της κατάργησης της δουλείας. Ο Φραγκλίνος είναι μια γενιά μεγαλύτερος από τους άλλους.
Είναι ο κορυφαίος επιστήμονας της γενιάς του, αλλά και ο καλύτερος συγγραφέας και διπλωμάτης. Συνειδητοποιεί σταδιακά ότι πρέπει να πάει στον πόλεμο και ότι είναι σημαντικό να απελευθερωθούν οι σκλάβοι. Είναι ένας άνθρωπος για όλες τις περιστάσεις, «a man for all seasons» όπως είναι η έκφραση στα αγγλικά.
«Ο Τόμας Τζέφερσον είναι η Μόνα Λίζα της Αμερικανικής Επανάστασης»
Ο Τόμας Τζέφερσον είναι εκείνος που έχει κατηγορηθεί περισσότερο για διπροσωπία;
Ο Τόμας Τζέφερσον, όντως, αποτελεί μία διαφορετική περίπτωση. Έγραψε τα μοναδικά υπέροχα λόγια των διακηρύξεων, αλλά ταυτοχρόνως ήταν ιδιοκτήτης 150 σκλάβων τους οποίους ουδέποτε ελευθέρωσε.
Η θέση του Τζέφερσον ήταν, ωστόσο, πολύ καθαρή και καθόλου νεφελώδης. Υποστήριζε ότι επί της αρχής δεν έπρεπε να υπάρχει δουλεία, επειδή όλοι οι άνθρωποι είναι γεννημένοι ίσοι. Ωστόσο αν οι δούλοι ελευθερώνονταν, δεν θα έπρεπε, κατ’ αυτόν, να παραμείνουν στη χώρα. Γιατί; Επειδή, κατά τον Τζέφερσον οι Αφροαμερικανοί είναι μια διαφορετική φυλή και, αν αναμειγνύονταν με τους λευκούς, αυτό θα διέφθειρε τον αμερικανικό πληθυσμό.
Επομένως, κατά τον Τζέφερσον, δεν μπορούσε να γίνει συζήτηση για την κατάργηση της δουλείας μέχρι οι δούλοι να μπορέσουν να μετακινηθούν στην Καραϊβική και στην Αφρική.
Ο Τζέφερσον είναι η Μόνα Λίζα της Αμερικανικής Ιστορίας. Διαθέτει ένα αμφίσημο μειδίαμα που είναι ταυτοχρόνως ένα ναι και ένα όχι. Από τη μια έχει γράψει όλες αυτές τις μαγικές λέξεις, που μπορούμε να βρούμε στο μνημείο του. Από την άλλη μας απογοητεύει.
«Ο Τζον Άνταμς είναι ο Ιδρυτής Πατέρας με τον οποίο θα ήθελες να πιεις μια μπίρα»
Ο Τζον Άνταμς είναι μια προσωπικότητα συμπληρωματική προς τον Τζέφερσον;
Ο Τζον Άνταμς είναι ο Ιδρυτής Πατέρας που μου αρέσει περισσότερο, επειδή είναι ο πιο ειλικρινής στις επιστολές του προς τους υπόλοιπους και προς τη σύζυγό του, την Άμπιγκεϊλ. Οι επιστολές αυτές μας προσφέρουν την καλύτερη και διαυγέστερη ματιά στην ίδρυση των ΗΠΑ. Ο Άνταμς είναι ο αγαπημένος μου επειδή είναι ο άνθρωπος με τον οποίο θα ήθελες να πιεις μια μπίρα. Λέει την αλήθεια.
Είναι ο πιο ανθρώπινος, ο πιο ατελής. Ορισμένες φορές είναι ματαιόδοξος. Είχε δίκιο σε όλα τα σημαντικά πράγματα. Είναι ο αρχηγός στην πρώιμη φάση της Αμερικανικής Επανάστασης. Στις δεκαετίες του 1760 και 1770 είναι ο ηγέτης της συζήτησης για το πώς θα διεξαγόταν η επανάσταση. Είχε γνώση της ψυχολογίας των ονείρων.
Ο Τζέφερσον πίστευε ότι οι άνθρωποι καθοδηγούνται από τη λογική, ενώ ο Άνταμς θεωρούσε ότι το κίνητρο είναι τα συναισθήματα και η καρδιά. Δίκιο τελικά αποδείχθηκε ότι είχε ο Άνταμς. Ο Τζέφερσον πίστευε στον Διαφωτισμό, ενώ ο Άνταμς πίστευε στη Γαλλική Επανάσταση και ότι μπορούσε να είναι σαν την Αμερικανική. Είναι ένας καταπληκτικός συγγραφέας. Και είναι και πολύ αστείος, αυτοσαρκάζεται. Θα έπρεπε να υπήρχε ένα μνημείο και για αυτόν, πράγμα που δεν έχει συμβεί ακόμη.
«Ο Τζέιμς Μάντισον έλεγε ότι η αμερικανική Δημοκρατία θα κρατούσε έναν αιώνα, αν ήμασταν τυχεροί»
Τι συγκρατείτε από τον Αλεξάντερ Χάμιλτον και τον Τζέιμς Μάντισον;
Ο Αλεξάντερ Χάμιλτον είναι ο εξυπνότερος από τους Ιδρυτές Πατέρες, αλλά είναι επίσης επικίνδυνος. Ο Τζέιμς Μάντισον είναι ο τύπος ανθρώπου που δουλεύει εντός συγκεκριμένων πολιτικών συνθηκών.
Είναι ο πιο στενός φίλος του Τόμας Τζέφερσον, είναι πολύ κοντά όταν βρίσκονται μαζί στη Βιρτζίνια. Είναι πιο επιδέξιος πολιτικά και μέχρι ενός βαθμού, εθνικιστής. Πιστεύει σε μια εθνική κυβέρνηση, αλλά αλλάζει άποψη στη δεκαετία του 1790 και γίνεται ένας άνθρωπος της Βιρτζίνια, δηλαδή υποστηρίζει τη δουλεία.
Έλεγε ότι αν ήμασταν τυχεροί, η αμερικανική Δημοκρατία θα κρατούσε έναν αιώνα. Πρέπει να θυμόμαστε ότι οι Ιδρυτές Πατέρες ήταν οι πρώτοι ηγέτες που δεν είχαν τοποθετηθεί από τον Θεό, όπως οι μονάρχες πριν από αυτούς. Υπήρξαν ατελή όντα σαν εμάς και το παραδέχονταν.
Αλλά, εν μέσω διλημμάτων για την απελευθέρωση των αφροαμερικανών σκλάβων και για τη συμπεριφορά προς τους αυτόχθονες Αμερικανούς, αντιμετώπισαν μια κρίση που τους ανάγκασε από ατελείς άνθρωποι σαν εμάς, να γίνουν οι σπουδαίοι ηγέτες που έγιναν.
