Η ιρανική θρησκευτική ηγεσία βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση από ένα νέο κύμα κοινωνικής αναταραχής, που πυροδοτείται από τις σοβαρές οικονομικές στερήσεις και τον πληθωρισμό, ο οποίος εκτοξεύθηκε μετά τον σύντομο πόλεμο του περασμένου Ιουνίου, όταν ισραηλινές και αμερικανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν αεροπορικές επιδρομές, με κύριο στόχο τις πυρηνικές εγκαταστάσεις της χώρας.

Παρά τις επαναλαμβανόμενες πανεθνικές διαμαρτυρίες, που εκδηλώνονται εδώ και δεκαετίες, η ιρανική αντιπολίτευση παραμένει κατακερματισμένη, χωρισμένη σε αντίπαλες οργανώσεις και ιδεολογικά ρεύματα, χωρίς εμφανή και οργανωμένη παρουσία στο εσωτερικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Οι βασικές ομάδες και τα «μπλοκ» της αντιπολίτευσης

Η σκιά της μοναρχίας

Ο τελευταίος σάχης του Ιράν, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, εγκατέλειψε τη χώρα το 1979, καθώς η Ισλαμική Επανάσταση επικρατούσε. Πέθανε στην εξορία, στην Αίγυπτο, το 1980.

Ο γιος του, Ρεζά Παχλαβί, διάδοχος του λεγόμενου «Θρόνου του Παγωνιού», ζει σήμερα στις ΗΠΑ και καλεί σε αλλαγή καθεστώτος, μέσω μη βίαιης πολιτικής ανυπακοής, συνεχιζόμενων διαδηλώσεων και δημοψηφίσματος για τη μορφή ενός νέου πολιτεύματος.

Παρότι διαθέτει ισχυρή υποστήριξη στην ιρανική διασπορά, παραμένει αβέβαιο πόσο δημοφιλής είναι η ιδέα της παλινόρθωσης της μοναρχίας στο εσωτερικό της χώρας. Η πλειονότητα των Ιρανών είναι πολύ νέα για να θυμάται τη ζωή πριν από την επανάσταση, ενώ το Ιράν του σήμερα διαφέρει ριζικά από εκείνο που εγκατέλειψε ο σάχης πριν από 47 χρόνια.

Αν και αρκετοί Ιρανοί βλέπουν με νοσταλγία την προεπαναστατική περίοδο, άλλοι θυμούνται έντονα τις κοινωνικές ανισότητες και την καταστολή. Επιπλέον, ρήγματα υπάρχουν ακόμη και μεταξύ των ίδιων των φιλομοναρχικών κύκλων.

Οργάνωση των Μουτζαχεντίν του Λαού (MEK)

Οι Μουτζαχεντίν υπήρξαν ισχυρή αριστερή οργάνωση, τη δεκαετία του 1970, πραγματοποιώντας βομβιστικές επιθέσεις κατά του καθεστώτος του σάχη και αμερικανικών στόχων. Ωστόσο, συγκρούστηκαν και με άλλες επαναστατικές δυνάμεις και απομονώθηκαν.

Γνωστοί ως Mujahideen-e Khalq (MEK ή MKO), παραμένουν ιδιαίτερα αντιδημοφιλείς στο εσωτερικό του Ιράν. Πολλοί Ιρανοί – ακόμη και σφοδροί αντίπαλοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας – δεν τους συγχωρούν τη συμμαχία τους με το Ιράκ, κατά τον πόλεμο του 1980-88.

Η οργάνωση ήταν η πρώτη που αποκάλυψε δημόσια, το 2002, την ύπαρξη μυστικού προγράμματος εμπλουτισμού ουρανίου στο Ιράν. Ωστόσο, εδώ και χρόνια, δεν υπάρχουν ενδείξεις ουσιαστικής δράσης της στο εσωτερικό της χώρας.

Ο ιστορικός της ηγέτης, Μασούντ Ρατζαβί, αγνοείται δημοσίως, εδώ και πάνω από 20 χρόνια, ενώ την ηγεσία έχει αναλάβει η σύζυγός του, Μαριάμ Ρατζαβί. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατηγορούν την ομάδα για πρακτικές «λατρευτικής αίρεσης» και κακομεταχείριση των μελών της – κατηγορίες που η ίδια αρνείται.

Οι Μουτζαχεντίν αποτελούν τη βασική δύναμη πίσω από το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης του Ιράν, το οποίο διατηρεί ενεργή παρουσία σε αρκετές δυτικές χώρες.

Εθνοτικές μειονότητες

Οι κυρίως σουνιτικές, κουρδικές και βαλουχικές μειονότητες του Ιράν βρίσκονται εδώ και δεκαετίες σε ένταση με την περσόφωνη, σιιτική κυβέρνηση της Τεχεράνης.

Στα δυτικά της χώρας, κουρδικές οργανώσεις έχουν κατά καιρούς αναπτύξει ένοπλη δράση και εξεγέρσεις κατά των κρατικών δυνάμεων. Στο Βαλουχιστάν, στα ανατολικά σύνορα με το Πακιστάν, η αντίθεση προς το καθεστώς εκφράζεται από ειρηνικούς σουνίτες κληρικούς έως ένοπλες τζιχαντιστικές ομάδες με δεσμούς με την Αλ Κάιντα.

Σε περιόδους μαζικών διαδηλώσεων, οι περιοχές αυτές συγκαταλέγονται συχνά στις πιο εκρηκτικές. Ωστόσο, ούτε στους Κούρδους ούτε στους Βαλούχους υπάρχει ενιαίο, συγκροτημένο κίνημα, που να απειλεί άμεσα την εξουσία της Τεχεράνης.

Κινήματα διαμαρτυρίας

Εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανοί έχουν κατέβει στους δρόμους επανειλημμένα τις τελευταίες δεκαετίες.

Το 2009, μετά τις προεδρικές εκλογές, μαζικές διαδηλώσεις ξέσπασαν με καταγγελίες νοθείας υπέρ του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ. Το «Πράσινο Κίνημα» του υποψηφίου Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί καταπνίγηκε βίαια και ο ίδιος τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, μαζί με τον Μεχντί Καρουμπί.

Το κίνημα, που επεδίωκε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις εντός του υπάρχοντος συστήματος, θεωρείται πλέον ανενεργό.

Το 2022, νέο κύμα διαμαρτυριών με επίκεντρο τα δικαιώματα των γυναικών και το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» συγκλόνισε τη χώρα για μήνες. Ωστόσο, και αυτό το κίνημα δεν κατάφερε να αποκτήσει σταθερή ηγεσία ή οργανωτική δομή, ενώ πολλοί διαδηλωτές συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν.