Το Ιράν στις φλόγες: Η εξέγερση, οι απειλές Τραμπ και η αιματηρή καταστολή

Διαδηλωτές βάζουν φωτιά σε κυβερνητικά κτίρια, φωνάζουν συνθήματα κατά των μουλάδων και συγκρούονται με τις δυνάμεις ασφαλείας. Για πολλοστή φορά μέσα σε μια 25ετία το θεοκρατικό, ισλαμικό καθεστώς του Ιράν συνταράσσεται από διαδηλώσεις ενώ ορισμένοι δυτικοί αναλυτές πάλι προεξοφλούν το τέλος του.

Είναι η πρώτη φορά όμως που οι ΗΠΑ δεν περιορίζονται σε ενθάρρυνση των διαδηλωτών και σε μυστικές επιχειρήσεις για την ανατροπή του καθεστώτος, αλλά εκτοξεύουν διά στόματος Τραμπ ευθείες απειλές για βομβαρδισμό εφόσον οι ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας προχωρήσουν σε βίαιη, μαζική καταστολή.

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι όσο γρήγορα εξαπλώνεται μια εξέγερση στο Ιράν, άλλο τόσο γρήγορα μπορεί να πνιγεί στο αίμα, εφόσον δεν έχει συγκροτημένη ηγεσία και δεν στηρίζεται σε μια ευρύτερη κοινωνική και πολιτική συμμαχία (έμποροι, φοιτητές, λαϊκά στρώματα).

Εκτιμήσεις για επικείμενη πτώση του καθεστώτος γίνονται από την εποχή των φοιτητικών διαδηλώσεων του 1999 και του 2003, των μαζικών διαδηλώσεων κατά της αμφισβητούμενης επανεκλογής του προέδρου Αχμαντινετζάντ το 2009. Πιο πρόσφατα, το 2022, το καθεστώς κλονίστηκε από το κίνημα Ζωή-Γυναίκα- Ελευθερία, μετά από τον θάνατο της Μαχσά Αμινί στα χέρια της αστυνομίας ηθών επειδή δεν φορούσε σωστά τη μαντήλα. Μια άλλη εξέγερση, πριν από ακριβώς οκτώ χρόνια, είχε πολλές ομοιότητες με την τωρινή που μένει να φανεί αν θα έχει την ίδια κατάληξη.

Δεκέμβριος 2017: Όταν το Ιράν άρχισε να βράζει

Το ημερολόγιο έδειχνε 28 Δεκεμβρίου του 2017 όταν ξεκίνησε από τη βορειοανατολική πόλη Μασχάντ, τη δεύτερη σε πληθυσμό της χώρας, ένα κύμα διαδηλώσεων που μέσα σε λίγες ημέρες απλώθηκε σχεδόν σε όλες τις επαρχίες και στην πρωτεύουσα Τεχεράνη. Οι αυξήσεις στις τιμές καταναλωτικών αγαθών και οι περικοπές στην επιδότηση των καυσίμων σήμαναν τη διάψευση των προσδοκιών από την επανεκλογή του «μετριοπαθούς» προέδρου Ρουχανί που θα έφερνε την άρση των διεθνών οικονομικών κυρώσεων με ανοίγματα στη Δύση.

Είχε προηγηθεί η μονομερής απόσυρση των ΗΠΑ από τη διεθνή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, μια από τις πρώτες ενέργειες του Ντόναλντ Τραμπ μετά από την εκλογή του. Μια από τις ερμηνείες της εξέγερσης ήταν ότι οι σκληροπυρηνικοί του καθεστώτος υποκίνησαν τις πρώτες διαμαρτυρίες στη Μασχάντ για να υπονομεύσουν τον Ρουχανί, αλλά έχασαν τον έλεγχο οπότε κατέφυγαν στην άγρια καταστολή.

Σε εκείνες τις διαδηλώσεις η αμφισβήτηση της ικανότητας του καθεστώτος να διαχειριστεί τα οικονομικά προβλήματα, συνοδεύθηκε από την απαίτηση να σταματήσει η διάθεση μεγάλων κονδυλίων στους προστατευόμενους της Τεχεράνης στο εξωτερικό (Χεζμπολάχ στο Λίβανο, Άσαντ στη Συρία, σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, αντάρτες Χούθι στην Υεμένη, Χαμάς στη Γάζα). Μαζί με τα συνθήματα εναντίον του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη Χαμενεϊ (θάνατος στον δικτάτορα) ακούστηκαν συνθήματα υπέρ της επιστροφής του διαδόχου του σάχη Παχλαβί (η πρώτη μεγάλη κινητοποίηση των νοσταλγών της μοναρχίας είχε γίνει στον τάφο του Κύρου του Μέγα στις Πασαργάδες το 2016).

Το παιχνίδι των υπερδυνάμεων

Τη δεινή κατάσταση της οικονομίας έχει ως αφετηρία και η παρούσα κρίση, η οποία ξέσπασε στη σκιά των μεγάλων πληγμάτων που δέχθηκε ο «Άξονας της Αντίστασης», συμπεριλαμβανομένου του Ιράν τον περασμένο χρόνο από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Προηγήθηκε η δολοφονία, μέσα στη Τεχεράνη, του φιλοξενούμενου ηγέτη της Χαμάς, Χανίγιε, το 2024 από τις ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες.

Από την έκβαση της τωρινής εξέγερσης θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό η διαδοχή του 86χρονου αγιατολάχ Χαμενεϊ, ο οποίος είναι ο υπέρτατος άρχοντας του Ιράν επί 37 χρόνια (μετά τον θάνατο του αγιατολάχ Χομεϊνί το 1989). Ο πρόεδρος Πεζεσκιάν διοικεί τη χώρα αλλά ο Χαμενεϊ είναι ο αρχηγός του στρατού, των Φρουρών της Επανάστασης που είναι ξεχωριστό, επίλεκτο σώμα με πλοκάμια στην οικονομική ζωή της χώρας, καθώς και της πολιτοφυλακής Basij που πρωτοστατεί στην καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων. Μεταξύ των επίδοξων διαδόχων του Χαμενεϊ αναφέρεται ο γιος του Μοχτάντα, ο οποίος έχει διασυνδέσεις με το ιερατείο και τις δυνάμεις καταστολής.

Αν ένα μέρος του σιιτικού ιερατείου τασσόταν άμεσα ή έμμεσα στο πλευρό των διαδηλωτών, ίσως θα γινόταν η μεγάλη εσωτερική ανατροπή, αν και αυτό το σενάριο συγκεντρώνει λίγες πιθανότητες. Σε ένα άλλο σενάριο, οι Αμερικανοί ή οι Ισραηλινοί δολοφονούν με βομβαρδισμούς τον Χαμενεϊ και άλλα μέλη της ηγεσίας, για να «διευκολύνουν» την αλλαγή καθεστώτος, παίζοντας όμως με τη φωτιά του ιρανικού εθνικισμού και των αντεκδικήσεων από τους σιίτες ανά τον κόσμο. Ο εξόριστος γιος του σάχη, που προβάλλεται ως ενοποιητικός παράγοντας, έχει μεγαλύτερη απήχηση στους Ιρανούς της διασποράς παρά στο εσωτερικό, αν και το όνομά του ακούγεται πιο συχνά στις διαδηλώσεις.

Διάχυτος είναι ο κίνδυνος για αλυσιδωτές αντιδράσεις και ανατροπές στις περιφερειακές ισορροπίες καθώς σε περίπτωση επίθεσης εναντίον του το Ιράν πιθανότατα θα απαντήσει με πυραυλικές επιθέσεις εναντίον του Ισραήλ και των αμερικανικών βάσεων στην περιοχή του Κόλπου. Προς το παρόν οι δηλώσεις των Αμερικανών και των Ισραηλινών διευκολύνουν το καθεστώς ώστε να βαφτίζει συλλήβδην τους εχθρούς του ως «πράκτορες του Μεγάλου και του Μικρού Σατανά» αντίστοιχα (κατά τη ρήση του αγιατολάχ Χομεϊνί το 1979), ποντάροντας στα πατριωτικά και θρησκευτικά αισθήματα του ιρανικού λαού.