Google Button Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Στις 28 Ιουνίου 1941 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 92 ετών, ο Γεώργιος Χατζιδάκις, ο επιστήμονας που έθεσε τις βάσεις για τη συστηματική μελέτη της ελληνικής γλώσσας και της ιστορικής της εξέλιξης.

Υπήρξε ο πρώτος καθηγητής Γλωσσολογίας και Ινδικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέβαλε αποφασιστικά στην καθιέρωση της γλωσσολογίας ως αυτοτελούς επιστημονικού κλάδου στην Ελλάδα.

Δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 24ης Μαΐου 1956 ανατρέχει στη ζωή και το έργο του με αφορμή το φιλολογικό μνημόσυνο που τελούνταν προς τιμήν του.

Η γέννηση της νεοελληνικής γλωσσολογίας

Το δημοσίευμα παρουσίαζε τον Χατζιδάκι ως τον άνθρωπο που ουσιαστικά θεμελίωσε τη νεοελληνική γλωσσολογική επιστήμη:

«Ιδρυτής της νεοελληνικής επιστήμης της Γλώσσολογίας, επέβαλε το έργον του διεθνώς κατά τρόπον ώστε κάθε σχεδόν έρευνα για την νέα Ελληνική γλώσσα να θεμελιώνεται επί της διδασκαλίας του.

»Η διεθνής προβολή του έγινε πολύ νωρίς, το 1892, με την δημοσίευσι του έργου του «Einleitung in die neugriechische Grammatik» όπου απέδειξε την κοινή καταγωγή της νεοελληνικής και των διαλέκτων της, εκτός από την Τσακωνική που συνεχίζει την παληά νεολακωνικήν διάλεκτον».

Με τη μελέτη αυτή, ο Χατζιδάκις υποστήριξε ότι η νέα ελληνική και οι περισσότερες διάλεκτοί της προέρχονταν από την ελληνιστική κοινή, ενώ η τσακωνική αποτελούσε ξεχωριστή περίπτωση, καθώς συνδεόταν με την αρχαία λακωνική διάλεκτο.

Η συμβολή του δεν περιορίστηκε σε μια επιμέρους γλωσσολογική διαπίστωση. Ο Χατζιδάκις μελέτησε τη νέα ελληνική ως προϊόν μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης, αναδεικνύοντας τη συνέχεια της γλώσσας μέσα από τις διαδοχικές αλλαγές που είχε υποστεί κατά τη διάρκεια των αιώνων.

Ύστερα από τη μελέτη της καταγωγής της νέας ελληνικής, ο Χατζιδάκις στράφηκε σε ένα ευρύ φάσμα γλωσσολογικών ζητημάτων.

«ΤΟ ΒΗΜΑ» έγραφε:

«Ύστερα από την λύσιν του βασικού προβλήματος της καταγωγής της νέας Ελληνικής, ο Χατζιδάκης εδημοσίευσε πολλά συγγράμματα και 500 περίπου μελέτες, όπου διατυπώνει τους βασικούς νόμους που διέπουν την Ελληνική γλώσσα και διαφωτίζει άπειρα ζητήματα που αφορούν την μορφολογία της, την σημασιολογία της, την σύνταξιν, την ορθογραφία κλπ».

Οι εργασίες του δημοσιεύθηκαν τόσο στην Ελλάδα όσο και σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά του εξωτερικού. Ιδιαίτερη θέση στην επιστημονική του διαδρομή κατείχε το περιοδικό «Αθηνά», το οποίο ίδρυσε μαζί με τον φιλόλογο και πανεπιστημιακό του δάσκαλο Κωνσταντίνο Κόντο.

Το όραμα Ιστορικού Λεξικού

Ένα από τα πιο φιλόδοξα σχέδια που συνέλαβε ήταν η δημιουργία ενός Ιστορικού Λεξικού της ελληνικής γλώσσας. Στόχος του ήταν να συγκεντρωθεί, να καταγραφεί και να μελετηθεί επιστημονικά ολόκληρος ο γλωσσικός πλούτος του ελληνισμού, με έμφαση στην ιστορική εξέλιξη των λέξεων και στη χρήση τους στις νεότερες ελληνικές διαλέκτους.

Το δημοσίευμα του «ΒΗΜΑΤΟΣ» έγραφε:

«Ως επιστέγασμα των ερευνών του για την Ελληνική γλώσσα, ο Χατζιδάκης συνέλαβε την ιδέα συντάξεως Ιστορικού Λεξικού, όπου θα γινόταν η επιστημονική έρευνα όλου του γλωσσικού μας θησαυρού από τα αρχαία χρόνια ως σήμερα.

»Την σύνταξι ενός τέτοιου λεξικού την είχεν ήδη οραματισθή ο Αδαμάντιος Κοραής, αλλά για τους χρόνους του ένα τόσο κολοσιαίον έργον ήταν ανέφικτον».

Μετά την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, η σύνταξη του Ιστορικού Λεξικού τέθηκε υπό την αιγίδα της. Ο ίδιος ο Χατζιδάκις υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Ακαδημίας και διετέλεσε πρόεδρός της το 1927.

Η συμμετοχή του στην Κρητική Επανάσταση

Ο Γεώργιος Χατζιδάκις δεν περιορίστηκε στην πανεπιστημιακή και ερευνητική δραστηριότητα. Γεννημένος το 1848 στη Μύρθιο του Ρεθύμνου, συνδέθηκε από νεαρή ηλικία με τους αγώνες της ιδιαίτερης πατρίδας του. Πήρε μέρος στην Κρητική Επανάσταση του 1866, ενώ τρεις δεκαετίες αργότερα, μολονότι ήταν πλέον καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συμμετείχε και στην επανάσταση του 1897.

«Νέος ακόμη έλαβε μέρος εις την Κρητικήν επανάστασιν του 1866 και ώριμος άνδρας, καθηγητής πια της Γλωσσολογίας εις το Πανεπιστήμιον, δεν εδίστασε να συμμετάσχη και της δευτέρας Κρητικής επαναστάσεως του 1897».

Το δημοσίευμα του 1956 επισημαίνει τις μελέτες του για τη γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων. Με πραγματείες που δημοσίευσε στα ελληνικά, στα γαλλικά και στα γερμανικά, αντέκρουσε την άποψη ότι η μακεδονική αποτελούσε αυτοτελή ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, υποστηρίζοντας ότι επρόκειτο για ελληνική διάλεκτο:

«Εκεί όμως όπου συνδυάζεται ο εθνικός μαχητής και ο ακαταμάχητος επιστήμων, είναι οι αγώνες του για την απόδειξιν του Ελληνισμού των αρχαίων Μακεδόνων. Εις πραγματείες του, που εδημοσιεύθησαν Ελληνικά, Γαλλικά και Γερμανικά, αντέκρουσε με απόλυτην πειστικότητα την άποψιν ότι η Μακεδονική γλώσσα ήταν μία αυτοτελής Ινδοευρωπαϊκή γλώσσα και όχι μία Ελληνική διάλεκτος».

Η θέση του στο γλωσσικό ζήτημα

Ο Χατζιδάκις έζησε σε μια περίοδο που το γλωσσικό ζήτημα προκαλούσε έντονες πολιτικές, κοινωνικές και ιδεολογικές συγκρούσεις. Ο ίδιος δεν ταυτίστηκε ούτε με τους ακραίους υποστηρικτές της αρχαΐζουσας ούτε με τους ριζοσπάστες δημοτικιστές. Πίστευε ότι η γλώσσα του ελληνικού έθνους διαμορφωνόταν μέσα από τη συνύπαρξη δύο παραδόσεων: της γραπτής, λόγιας γλώσσας και της ζωντανής, προφορικής γλώσσας του λαού:

«Ο Χατζιδάκης δεν ημπορούσε να μείνη αμέτοχος εις τους αγώνες για το γλωσσικό ζήτημα που εκείνα τα χρόνια συνετάρασσαν την Ελλάδα.  Αντίθετος και προς τους άκρους δημοτικιστάς και προς τους αρχαϊστές, επέμενεν εις την άποψιν ότι ο γλωσσικός τύπος εκφράσεως του έθνους καθορίζεται από την διπλήν ιστορικήν παράδοσι, την γραπτή και την προφορική.

»Κατ’ αυτόν η καθαρεύουσα μπορούσε να ανταποκριθή εις τις ανάγκες και τι γλωσσικόν αίσθημα του νεωτέρου Ελληνισμού, υπό την προϋπόθεσιν ότι διαρκώς θα πλουτίζεται από τα νέα στοιχεία της γλώσσας του λαού».

Από τη διερεύνηση της καταγωγής της νέας ελληνικής έως το όραμα του Ιστορικού Λεξικού, ο Γεώργιος Χατζιδάκις αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη μιας γλώσσας που μεταβάλλεται διαρκώς, διατηρώντας παράλληλα τους δεσμούς της με το παρελθόν.

Όπως σημείωνε «ΤΟ ΒΗΜΑ» δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, υπήρξε ένας επιστήμονας που έθεσε «με έργα και με λόγια» τις γνώσεις και τη δράση του στην υπηρεσία της επιστήμης και των εθνικών υποθέσεων.