Αν κάθε φορά που περνάτε από ένα βενζινάδικο ρίχνετε κλεφτές, τάχα αδιάφορες ματιές στην πινακίδα με τις τιμές της βενζίνης και του πετρελαίου, τότε αυτό το κείμενο σας αφορά.
Όχι γιατί θα πληρώσετε λιγότερα για το επόμενο γέμισμα, το οποίο – ας μην κρυβόμαστε – τις ημέρες του πολέμου στο Ιράν ισοδυναμεί με κίνηση υψηλού ρίσκου, αλλά διότι θα αντιληφθείτε το φαύλο κύκλο της εξάρτησής μας από τα υπεδάφη της Μέσης Ανατολής.
Και συνεπώς τη ματαιοπονία να ελπίζει κανείς ότι σύντομα θα ξημερώσει μια φθηνότερη ενεργειακά ημέρα.
Με δεδομένο μάλιστα πως τα εδάφη όπου βρίσκεται το 30% των αποθεμάτων πετρελαίου του πλανήτη κλυδωνίζονται καθημερινά από πυραύλους, drones και λοιπά θανατηφόρα εργαλεία, τα οποία οι ισχυροί αυτού του κόσμου χρησιμοποιούν λες και παίζουν πόλεμο με πλαστικά στρατιωτάκια.
Υπήρχε ζωή πριν τον μαύρο χρυσό;
Πριν το πετρέλαιο μετατραπεί στο πιο ακριβοπληρωμένο και απαραίτητο εμπόρευμα του πλανήτη και πριν ακόμα τα γεωτρύπανα υψώσουν τους μεταλλικούς τους πύργους σαν σύγχρονα τοτέμ στις ερήμους της Περσίας και της Αραβίας, η Μέση Ανατολή δεν ενδιέφερε ιδιαίτερα τις μεγάλες δυνάμεις για όσα κρύβονταν κάτω από την άμμο της.
Τις απασχολούσαν μόνο όσα περνούσαν από τα εδάφη της. Αυτοκρατορίες, στρατοί και εμπορικοί στόλοι κινούνταν μέσα από αυτή τη γεωγραφική γέφυρα που ένωνε την Ευρώπη με την Ασία. Ένα κομμάτι γης ανάμεσα σε δύο κόσμους.
Όταν το 1869 εγκαινιάστηκε η Διώρυγα του Σουέζ, ο παγκόσμιος χάρτης της ισχύος άλλαξε μέσα σε μια νύχτα. Η θαλάσσια διαδρομή από το Λονδίνο προς τη Βομβάη συντομεύτηκε κατά χιλιάδες μίλια και η καρδιά της Βρετανικής Αυτοκρατορίας χτύπησε ακόμη πιο δυνατά προς την κατεύθυνση της Ινδίας, του τότε πολυτιμότερου κοσμήματος του στέμματος.
Η προστασία αυτής της αρτηρίας έγινε ζήτημα ζωής και θανάτου για το Λονδίνο.
Ήταν η εποχή που στα βόρεια σύνορα της Ασίας η Ρωσική Αυτοκρατορία κατέβαινε αργά αλλά σταθερά προς τον νότο. Στο Λονδίνο, η ιδέα ότι ρωσικά στρατεύματα θα μπορούσαν κάποτε να φτάσουν στην εξώθυρα της Ινδίας έμοιαζε με εφιάλτη.
Εκείνο που ακολούθησε έμεινε στην ιστορία ως το «Μεγάλο Παιχνίδι» — μια σκιώδης αντιπαράθεση κατασκόπων, εξερευνητών και διπλωματών που απλώθηκε από τα βουνά του Αφγανιστάν μέχρι τις ερήμους της Περσίας.
Κανείς τους, όμως, δεν είχε ακόμη συνειδητοποιήσει ότι κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια τους βρισκόταν ένας θησαυρός που θα άλλαζε όχι μόνο την τύχη της περιοχής, αλλά και την ίδια την πορεία του κόσμου.
Κοσμογονία με μυρωδιά θείου
Εκείνη την περίοδο, ο παγκόσμιος ενεργειακός χάρτης ήταν πολύ διαφορετικός και εξαιρετικά μοιρασμένος. Στα τέλη του 19ου αιώνα σχεδόν το ήμισυ της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου προερχόταν από το Μπακού –πρωτεύουσα του σημερινού Αζερμπαϊτζάν –, όπου δραστηριοποιούνταν μεγάλες ευρωπαϊκές επιχειρηματικές δυναστείες.
Η Βρετανία έπρεπε να βρει γρήγορα τη δική της πηγή για να μην μείνει πίσω στην κούρσα της νέας εποχής. Οι γεωλόγοι γνώριζαν από αρχαίες αναφορές ότι στην Περσία υπήρχαν φυσικές αναβλύσεις, όπου παχύρρευστη άσφαλτος και πετρέλαιο ανέβαιναν μόνα τους στην επιφάνεια.
Ήταν ένα μυστικό, γνωστό για χιλιετίες: οι αρχαίοι πολιτισμοί της περιοχής χρησιμοποιούσαν αυτά τα υλικά για να στεγανοποιούν τα κανό τους, να δημιουργούν ψηφιδωτά, ακόμη και να ταριχεύουν τους νεκρούς τους.
Βασισμένος σε αυτές τις ενδείξεις, το 1901 ένας ριψοκίνδυνος Βρετανός επιχειρηματίας, ο Γουίλιαμ Νοξ Ντ’ Άρσι εξασφάλισε από τον τότε σάχη της Περσίας (από το γένος των Κατζάρων) μια κολοσσιαία, μονοπωλιακή άδεια εκμετάλλευσης.
Το στοίχημα απέδωσε επτά χρόνια αργότερα. Η μυρωδιά προηγήθηκε του ήχου. Εκείνο το ξημέρωμα της 26ης Μαΐου του 1908, στην απόκοσμα άνυδρη και απομονωμένη τοποθεσία του Μαστζίντ-ι-Σουλεϊμάν στην Περσία, ο αέρας γέμισε ξαφνικά με τη βαριά, πνιγηρή οσμή του θείου. Και μετά, ήρθε ο βρυχηθμός της γης.
Ένας πίδακας μαύρου, παχύρρευστου υγρού εκτινάχθηκε δεκάδες μέτρα ψηλά στον αέρα, τινάζοντας τα ξύλινα ικριώματα και καταβρέχοντας τους εξουθενωμένους εργάτες. Ο άνθρωπος που επέβλεπε τη γεώτρηση, ο Βρετανός μηχανικός Τζορτζ Ρέινολντς κοίταξε το μαύρο σύννεφο να πέφτει σαν βροχή γύρω του.
Λίγες ημέρες νωρίτερα είχε λάβει ένα επείγον τηλεγράφημα από τους χρηματοδότες του στο Λονδίνο που τον διέταζαν να εγκαταλείψει αμέσως τις εργασίες. Ο Ρέινολντς για καλή του τύχη δεν υπάκουσε. Ο πίδακας εκείνης της ημέρας άνοιξε θριαμβικά την αυλαία στην εποχή του πετρελαίου στη Μέση Ανατολή.
Μεγάλη Βρετανία: Η αρχή του παγκόσμιου εθισμού
Λίγα χρόνια μετά από εκείνη την ιστορική από κάθε άποψη ημέρα, η Βρετανική Αυτοκρατορία βρέθηκε μπροστά σε ένα υπαρξιακό θα έλεγε κανείς σταυροδρόμι. Το 1912, όταν ο Γουίνστον Τσόρτσιλ ανέλαβε Πρώτος Λόρδος του Ναυαρχείου (βλ. υπουργός Ναυτικού) κλήθηκε να αποφασίσει για τη μοίρα του βρετανικού στόλου.
Μέχρι τότε κάθε πολεμικό πλοίο έκαιγε άνθρακα — καύσιμο που η Βρετανία διέθετε σε αφθονία. Τα ορυχεία της Ουαλίας τροφοδοτούσαν τη μεγαλύτερη τότε ναυτική δύναμη του κόσμου.
Οι ναυτικοί μηχανικοί όμως είχαν ήδη καταλήξει σε ένα συμπέρασμα: τα πλοία που κινούνταν με πετρέλαιο ήταν ταχύτερα, είχαν μεγαλύτερη αυτονομία και μπορούσαν να ανεφοδιαστούν πολύ πιο γρήγορα.
Η εξήγηση ήταν απλά μαθηματικά – ή μάλλον χημεία: το πετρέλαιο διαθέτει τη διπλάσια ενεργειακή πυκνότητα από τον άνθρακα ανά κιλό βάρους.
Σε μια εποχή όπου ο ναυτικός ανταγωνισμός με τη Γερμανία κλιμακωνόταν επικίνδυνα, αυτά τα πλεονεκτήματα μπορούσαν να κρίνουν την έκβαση ενός πολέμου. Το πρόβλημα, ωστόσο, ήταν προφανές και τρομακτικό: η Βρετανία δεν διέθετε σχεδόν καθόλου δικό της πετρέλαιο.
Σε μια ιστορική ομιλία στο βρετανικό κοινοβούλιο το 1913 ο Τσόρτσιλ το διατύπωσε όσο πιο ωμά γινόταν: η αυτοκρατορία έπρεπε να επιλέξει ανάμεσα στην ενεργειακή αυτάρκεια ή στη στρατηγική υπεροχή.
Η απόφαση του Τσόρτσιλ δεν πέρασε αβρόχοις ποσί. Πολλοί βουλευτές στο Λονδίνο θεωρούσαν αδιανόητο το βρετανικό κράτος να επενδύσει δημόσιο χρήμα σε μια ιδιωτική πετρελαϊκή εταιρεία. Όμως εκείνος δεν κάμφθηκε.
Με μια ριζοσπαστική για τα δεδομένα της εποχής απόφαση το καλοκαίρι του 1914, η βρετανική κυβέρνηση αγόρασε το 51% της πετρελαϊκής εταιρίας του Ιράν, εξασφαλίζοντας άμεσο έλεγχο στην παραγωγή πετρελαίου της περιοχής.
Η συμφωνία ολοκληρώθηκε κυριολεκτικά λίγες εβδομάδες πριν ξεσπάσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Όταν ο βρετανικός στόλος κινήθηκε προς τις θάλασσες της Ευρώπης, τα καύσιμά του προέρχονταν ήδη από τα κοιτάσματα της Περσίας — μια στρατηγική κίνηση που πολλοί ιστορικοί θεωρούν καθοριστική για την κυριαρχία του Βασιλικού Ναυτικού στα πρώτα χρόνια της σύγκρουσης.
Μολύβια, χάρτες και μια «Κόκκινη Γραμμή»
Όταν η σκόνη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου κατακάθισε, η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε πια καταρρεύσει, αφήνοντας πίσω της ένα τεράστιο γεωπολιτικό κενό. Οι νικητές, Βρετανοί και Γάλλοι μοίρασαν τα εδάφη (με τις ευλογίες της Ρωσίας) και σχεδίασαν τα σύνορα των νέων αραβικών κρατών μέσα από την περιβόητη Συμφωνία Σάικς-Πικό το 1916.
Τα νέα κράτη —Ιράκ, Συρία, Λίβανος— κυοφορήθηκαν μέσα από συζητήσεις και γεννήθηκαν πάνω σε χάρτες στο Λονδίνο και το Παρίσι. Όμως, πίσω από τις διπλωματικές γραμμές, το βαθύτερο κίνητρο ήταν ξεκάθαρο: ο έλεγχος των ενεργειακών πόρων της Μεσοποταμίας.
Το 1928, μακριά από τα μάτια της κοινής γνώμης, στην Οστάνδη του Βελγίου, οι μεγαλύτερες πετρελαϊκές εταιρείες του κόσμου συναντήθηκαν για να μοιράσουν την πίτα αποφεύγοντας τον μεταξύ τους ανταγωνισμό.
Ο δαιμόνιος Αρμένιος επιχειρηματίας Καλούστ Γκιουλμπενκιάν, ψυχή της Τουρκικής Εταιρίας Πετρελαίου που αργότερα μετονομάστηκε σε Ιρακινή Εταιρία Πετρελαίου, λέγεται πως πήρε έναν μεγάλο χάρτη, έβγαλε ένα κόκκινο μολύβι και σχεδίασε μια γραμμή γύρω από τα πρώην εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Συμφωνία της Κόκκινης Γραμμής μόλις είχε γεννηθεί.
Τότε οι πολυεθνικές —η Royal Dutch Shell, η Anglo-Persian Oil Company (BP), η Gulf Oil, η Texaco – και άλλες αμερικανικών συμφερόντων εταιρίες, που ο Ιταλός μεγιστάνας της ενέργειας Ενρίκο Ματέι θα ονόμαζε αργότερα ειρωνικά οι Επτά Αδελφές, δημιούργησαν ένα από τα πιο αδιαπέραστα καρτέλ στην ιστορία της ενέργειας.
ΗΠΑ-Σαουδική Αραβία: Ενεργειακοί φίλοι για πάντα
Ενώ όμως οι Ευρωπαίοι θεωρούσαν πως είχαν «κλειδώσει» και ιδιοποιηθεί το φυσικό πλούτο της περιοχής, οι Αμερικανοί άρχισαν να αναζητούν διέξοδο στην έρημο. Το 1938, αμερικανικά γεωτρύπανα εντόπισαν πετρέλαιο στο Νταμάμ της Σαουδικής Αραβίας, αποκαλύπτοντας ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα που είχε δει έως τότε ο κόσμος.
Η μετατόπιση της παγκόσμιας ισχύος σφραγίστηκε τον Φεβρουάριο του 1945. Επιστρέφοντας από τη Διάσκεψη της Γιάλτας, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Φράνκλιν Ρούζβελτ έκανε μια μυστική στάση στη Διώρυγα του Σουέζ. Πάνω στο κατάστρωμα του αμερικανικού καταδρομικού USS Quincy, συναντήθηκε με τον ιδρυτή της ενιαίας Σαουδικής Αραβίας, βασιλιά Ιμπν Σαούντ.
Το σύμφωνο που επισφραγίστηκε εκείνη την ημέρα δημιούργησε μια στρατηγική συμμαχία που διαρκεί μέχρι σήμερα: Οι ΗΠΑ εγγυώνται την ασφάλεια και την επιβίωση του οίκου των Σαούντ και σε αντάλλαγμα εξασφαλίζουν την αδιάλειπτη πρόσβαση στον αραβικό μαύρο χρυσό.
Έτσι, η κοινοπραξία που θα εκμεταλλευόταν τα κοιτάσματα άρχισε να γιγαντώνεται, για να εξελιχθεί τελικά στη σημερινή Saudi Aramco — τη μεγαλύτερη και πιο κερδοφόρα ενεργειακή εταιρεία του πλανήτη.
Το πραξικόπημα στο Ιράν και η δαμόκλειος σπάθη του εμπάργκο
Καθώς τα δολάρια και το πετρέλαιο έρρεαν, οι τοπικοί πληθυσμοί άρχισαν να αντιδρούν στη λεηλασία του πλούτου τους. Το 1951, ο εκλεγμένος πρωθυπουργός του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, πήρε την ιστορική απόφαση να εθνικοποιήσει την πετρελαϊκή βιομηχανία της χώρας του.
Η απόφαση προκάλεσε διεθνή κρίση. Δύο χρόνια αργότερα, το 1953, μια μυστική επιχείρηση της CIA και της MI6 υπό την κωδική ονομασία Άγιαξ, ανέτρεψε την κυβέρνησή του και επανέφερε στην εξουσία τον σάχη Μοχάμεντ Παχλαβί. Η επέμβαση αυτή θα επηρέαζε ή μάλλον θα τραυμάτιζε βαθιά τις σχέσεις της Δύσης με το Ιράν για δεκαετίες.
Το 1960 ιδρύθηκε στη Βαγδάτη ο ΟΠΕΚ (Organization of the Petroleum Exporting Countries). Δεκατρία χρόνια αργότερα, κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Γιομ Κιπούρ, τα αραβικά κράτη έκαναν την απειλή τους πράξη.
Χρησιμοποίησαν το πετρέλαιο ως γεωπολιτικό όπλο απέναντι σε όσους στήριξαν το Ισραήλ. Το ιστορικό εμπάργκο εκτίναξε τις τιμές, άδειασε τα δυτικά βενζινάδικα και έβαλε φρένο στην παγκόσμια οικονομία.
Εκείνο τον Οκτώβριο του 1973, η Δύση ξύπνησε βίαια από την ψευδαίσθηση της άφθονης, φθηνής ενέργειας και συνειδητοποίησε – μάλλον για πρώτη φορά τόσο ανάγλυφα και έμπρακτα – πόσο εξαρτημένη ήταν από τη Μέση Ανατολή.
Η μονοκαλλιέργεια των υδρογονανθράκων
Η μεγαλύτερη ίσως ειρωνεία της ιστορίας του πετρελαίου της Μέσης Ανατολής είναι ότι πολλά από τα σημερινά κράτη του Κόλπου απέκτησαν τη σύγχρονη μορφή τους χάρη στο πετρέλαιο. Υπήρξαν σαν να λέμε δημιουργήματα της πετρελαϊκής βιομηχανίας.
Τα σύνορά τους χαράχτηκαν πάνω στους χάρτες των δυτικών διπλωματών, καθώς οι πολυεθνικές χρειάζονταν μια «κυρίαρχη οντότητα» για να υπογράφει τις συμβάσεις παραχώρησης. Το πετρέλαιο μεταμόρφωσε τους φυλάρχους σε μονάρχες και τις σκηνές των Βεδουίνων σε ουρανοξύστες, χτίζοντας κράτη-εταιρείες πάνω στη μονοκαλλιέργεια του αργού πετρελαίου.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο εθισμός έγινε ακόμα πιο βαρύς. Μια νέα ενεργειακή και καταναλωτική «αγία τριάδα» —πετρέλαιο, πλαστικά και λιπάσματα— μεταμόρφωσε τον πλανήτη. Το πετρέλαιο έγινε το θεμέλιο της μεταπολεμικής αστικοποίησης, υποκατέστησε την ανθρώπινη εργασία στα εργοστάσια και εκτίναξε την παγκόσμια παραγωγή τροφίμων.
Και παραμένει έως σήμερα κυρίαρχος και ρυθμιστής με περισσότερο από το 30% της παγκόσμιας παραγωγής και σχεδόν τα μισά από τα επιβεβαιωμένα αποθέματα του πλανήτη να βρίσκονται στη Μέση Ανατολή.
Ο ρυθμιστής του Ορμούζ
Κάθε μέρα, περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου (σχεδόν 21 εκατομμύρια βαρέλια) περνάει αναγκαστικά μέσα από τα Στενά του Ορμούζ.
Μιλάμε για μια θαλάσσια λωρίδα που στο στενότερο σημείο της έχει πλάτος μόλις 33 χιλιόμετρα, με τα πλοία να πλοηγούνται σε διαδρόμους πλάτους μόλις τριών χιλιομέτρων προς κάθε κατεύθυνση. Είναι ο απόλυτος γεωπολιτικός λαιμός του πλανήτη. Αλλά και η αχίλλειος πτέρνα του – ακριβώς στο σημείο ανάμεσα στο Ομάν και το Ιράν.
Τα Στενά του Ορμούζ ενώνουν τον Περσικό Κόλπο με την Αραβική Θάλασσα και αποτελούν τη μοναδική θαλάσσια διέξοδο για τα πετρέλαια της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράν, του Ιράκ, του Κουβέιτ και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.
Γι’ αυτό και κάθε φορά που η Τεχεράνη κλείνει ή απειλεί να κλείσει τα στενά οι αγορές σε Νέα Υόρκη, Λονδίνο και Τόκιο παγώνουν. Όποιος ελέγχει το Ορμούζ, κρατάει με έναν – αποτελεσματικό – τρόπο τον διακόπτη της παγκόσμιας οικονομίας.
Νέα εποχή με παλιό καύσιμο
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την πρώτη αναντίρρητα κοσμογονική γεώτρηση, η Μέση Ανατολή εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης για την ενέργεια. Το πετρέλαιο έχτισε τις γυάλινες πόλεις του Κόλπου, γέννησε αμύθητα κρατικά επενδυτικά ταμεία και καθόρισε πολέμους, επαναστάσεις και διπλωματικές συμμαχίες και έριδες.
Μπορεί να μιλάμε εδώ και χρόνια πια για την ενεργειακή μετάβαση και τις εναλλακτικές πηγές ενέργειας, όμως οι υδρογονάνθρακες αποδεικνύονται πολύ σκληροί για να πεθάνουν.
Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους. Υπολογίζεται ότι κάτω από την καυτή άμμο της Μέσης Ανατολής κρύβονται ακόμη περίπου 835 δισεκατομμύρια βαρέλια αποδεδειγμένων κοιτασμάτων, αριθμός που ισοδυναμεί με το 48% των παγκόσμιων αποθεμάτων.
Με τη Σαουδική Αραβία να κατέχει τη μερίδα του λέοντος (πάνω από 267 δισ. βαρέλια) και χώρες όπως το Ιράν, το Ιράκ και τα Εμιράτα να ακολουθούν, ο δεσμός της περιοχής με την παγκόσμια οικονομία αλλά εδώ που τα λέμε με τη λειτουργία του ίδιου του κόσμου παραμένει άρρηκτος.
Και θα συνεχίσει με τον ίδιο και απαράλλαχτο τρόπο, όσο υπάρχει έστω και μια σταγόνα από αυτόν τον ωκεανό πετρελαίου κάτω από τις ερήμους της Μέσης Ανατολής. Όσο η παγκόσμια οικονομία εξακολουθεί να κινείται με πετρέλαιο, η μοίρα της Μέσης Ανατολής και της Δύσης θα παραμένει δεμένη.
Ίσως η μόνη πραγματικά σωτήρια και βιώσιμη λύση δεν είναι να στήνουμε καρτέρι στα βενζινάδικα της γειτονιάς περιμένοντας την καθησυχαστική δήλωση του Ντόνλαντ Τραμπ που θα ανακόψει τον ανήφορο της τιμής της βενζίνης.
Αλλά να ανταλλάξουμε το αυτοκίνητο με ποδήλατο. Ή στη χειρότερη με πατίνι.
