Η επιστήμη της Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών έχει μια σταθερή παρουσία 120 χρόνων. Το 1890 ο Νικόλαος Πολίτης εκλέγεται καθηγητής της Μυθολογίας και της Ελληνικής Αρχαιολογίας, ενώ, από το ακαδημαϊκό έτος 1907-1908, εισάγει στη Φιλοσοφική Σχολή μαθήματα Λαογραφίας. Το 1947 εκλέγεται καθηγητής Λαογραφίας ο Γεώργιος Α. Μέγας (1893-1976), ενώ το 1964 εκλέγεται καθηγητής της έκτακτης έδρας της Λαογραφίας ο Γεώργιος Σπυριδάκης (1906-1975), ο οποίος και είχε την πρώτη σύλληψη για την ίδρυση Σπουδαστηρίου Λαογραφίας, κατά τα πρότυπα των άλλων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Οντας καθηγητής της έκτακτης έδρας της Λαογραφίας, από το 1964, ξεκίνησε να συγκεντρώνει βιβλία, αντικείμενα και χειρόγραφες συλλογές υλικού από επιτόπια έρευνα των φοιτητών.
Το 1965 ξεκινά τη λειτουργία του το «Αρχείο Χειρογράφων Πρωτογενούς Λαογραφικής Ύλης» με προσηρτημένη «Λαογραφική Μουσειακή Συλλογή». Το 1969 ο Σπυριδάκης υποβάλλει αίτηση προς τη Φιλοσοφική Σχολή για την ίδρυση «Αρχείου και Σπουδαστηρίου Λαογραφίας και Εθνολογίας». Το 1972 το Σπουδαστήριο Λαογραφίας λαμβάνει επίσημη νομική μορφή: με ΦΕΚ στις 14 Απριλίου 1972 καθίσταται πραγματικότητα το «Σπουδαστήριον Λαογραφίας μετά προσηρτημένης λαογραφικής συλλογής». Αρχικά, λειτουργεί στο κτίριο της οδού Ιπποκράτους και από το 1987 αδιαλείπτως μέχρι σήμερα στην αίθουσα 734 του κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής. Το 2017 ιδρύεται με ΦΕΚ το «Λαογραφικό Μουσείο και Αρχείο» (ΛΜΑ), το οποίο και περιλαμβάνει τα αντικείμενα λαϊκής τέχνης και προβιομηχανικής τεχνολογίας του παλαιού Σπουδαστηρίου Λαογραφίας, καθώς και το Αρχείο των χειρογράφων λαογραφικού υλικού.
Οι μουσειακές και οι αρχειακές συλλογές του εμπλουτίζονται διαρκώς μέσα από τις εργασίες συλλογής πρωτογενούς λαογραφικής ύλης που εκπονούν οι προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές και οι φοιτήτριες του Τμήματος με τη μεθοδολογία της επιτόπιας έρευνας και την επιστημονική καθοδήγηση των πανεπιστημιακών δασκάλων της Λαογραφίας. Στην πορεία του Σπουδαστηρίου και τον εμπλουτισμό των αρχειακών συλλογών του συνέβαλαν όλοι οι μέχρι σήμερα διδάσκοντες-Μέλη ΔΕΠ της Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από τη δεκαετία του 1960: Στέφανος Ήμελλος, Κατερίνα Κορρέ-Ζωγράφου, Μαρία Μηλίγκου-Μαρκαντώνη, Άννα-Ιωάννα Γουήλ-Μπαδιεριτάκη, Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης, Γιώργος Θανόπουλος, Βασιλική Χρυσανθοπούλου και οι δύο υπογράφοντες.
Σήμερα το Λαογραφικό Μουσείο και Αρχείο (https://fma.phil.uoa.gr/) του Τμήματος Φιλολογίας του Ιδρύματος αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα πανεπιστημιακά αρχεία στην Ελλάδα και σημαντικό κέντρο συγκέντρωσης, διατήρησης και μελέτης υλικού που αφορά τον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό. Οι συλλογές του, οι οποίες ανέρχονται σε μερικές χιλιάδες, καταγράφουν και διασώζουν λαογραφικό υλικό από όλη την Ελλάδα, την Κύπρο και άλλες γειτονικές και απόμακρες κοιτίδες του ελληνισμού. Και συγκριμένα:
– Πλουσιότατο αρχείο χειρογράφων πρωτογενούς λαογραφικής ύλης. Το αρχείο αυτό, που συνεχώς εμπλουτίζεται με την προσθήκη πρωτογενούς υλικού συγκεντρωμένου από προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές της Λαογραφίας, το οποίο σήμερα πια καταχωρείται σε ηλεκτρονική μορφή, και αποτελείται από 4.000 περίπου χειρόγραφες συλλογές επιτόπιας έρευνας (fieldwork) με χρήση συγκεκριμένου ερωτηματολογίου, δεμένες σε τόμους (700 περίπου), που αριθμούν περισσότερες από 350.000 σελίδες.
– Συλλογή μουσικής ύλης, που αποτελείται από 200 και πλέον ηχογραφήσεις δημοτικής μουσικής σε ταινίες παλαιού τύπου μαγνητοφώνου και εκατοντάδες κασέτες (CD κ.λπ.) με δημοτικά τραγούδια, αφηγήσεις παραμυθιών κ.λπ. Το ηχητικό αυτό υλικό αποτελεί τμήμα της ευρύτερης συλλογής του Λαογραφικού Μουσείου και Αρχείου, που συμπληρώνει την έρευνα και τη μελέτη του λαϊκού μας πολιτισμού.
Επίσης το ΛΜΑ περιλαμβάνει συλλογή αντικειμένων της καθημερινής ζωής (πάνω από 1.000 χρηστικά αντικείμενα), ειδικότερα από διάφορες μορφές λαϊκής τέχνης (ένδυμα, κεντητική, πλεκτική, ξυλοτεχνία, μεταλλοτεχνία και κοσμήματα, κεραμική), παραγωγικές δραστηριότητες (γεωργία, κτηνοτροφία, κυνήγι κ.ά.), τον κύκλο της ζωής (γέννηση, γάμος, θάνατος), τα έθιμα και τα σύμβολα (σφραγίδες ψωμιού, λατρευτικοί άρτοι, αντιβασκάνια αντικείμενα, μαγικά και θεραπευτικά βότανα κ.ά.).
Η συλλογή λαϊκών οργάνων
Επιπλέον, το ΛΜΑ κατέχει τη συλλογή λαϊκών μουσικών οργάνων του Ομότιμου Καθηγητή Εθνομουσικολογίας Σωτήρη Τσιάνη (Sam Chianis) από τη Νέα Υόρκη. Στο Μουσείο επίσης υπάρχουν επιμέρους αρχεία φωτογραφιών, εγγράφων, οπτικοακουστικού υλικού και μικροφωτογραφιών, αρχείο αυτοβιογραφιών και αφηγήσεων ζωής λαϊκών ποιητών, τραγουδιστών, οργανοπαικτών και χορευτών, καθώς και μεταναστών, προσφύγων και Ελλήνων της Διασποράς. Περίπου 1.300 από τις παραπάνω συλλογές έχουν ψηφιοποιηθεί και είναι διαθέσιμες ηλεκτρονικά στους φοιτητές και τους ερευνητές.
Το ΛΜΑ δεν συνιστά όμως μόνο ένα αρχειακό αποθετήριο αλλά μια ζωντανή κυψέλη βιωματικής και συνεργατικής μάθησης: εξυπηρετεί τις πολύπλευρες δραστηριότητες της επιστήμης της Λαογραφίας στο Προπτυχιακό Πρόγραμμα και το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών, Διδακτορικών και Μεταδιδακτορικών Σπουδών του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και επεκτείνεται με δραστηριότητες στον ευρύτερο εκπαιδευτικό-ερευνητικό και κοινωνικό-πολιτισμικό χώρο.
Επιπλέον, οι συλλογές του αξιοποιούνται από ημεδαπούς και αλλοδαπούς ερευνητές, υποψηφίους διδάκτορες, μεταπτυχιακούς και προπτυχιακούς φοιτητές και απλούς πολίτες για την εκπόνηση ποικίλων μελετών και εργασιών. Στους χώρους του πραγματοποιούνται συστηματικά εκπαιδευτικά προγράμματα και ξεναγήσεις – επιμορφώσεις που απευθύνονται στον φοιτητικό κόσμο, σε μαθητές σχολείων της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και σε παιδιά ευάλωτων κοινωνικών ομάδων.
Υποστηρίζει επίσης κύκλους διαλέξεων (διαλέξεις γύρω από την Αστική Λαογραφία) και επιστημονικών – πολιτισμικών δράσεων (Ημέρα Μουσείων). Ευνοεί τη συνεργασία με άλλα Κέντρα Ερευνών, Ακαδημαϊκά Ιδρύματα και Μουσεία. Το ΛΜΑ πρόσφατα ανακαινίστηκε και προχώρησε στη διαμόρφωση μιας μόνιμης λαογραφικής έκθεσης με την αμέριστη υποστήριξη του Τμήματος Φιλολογίας, της Κοσμητείας της Φιλοσοφικής Σχολής και του Ιδρύματος «Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια». Τον Οκτώβριο του 2025 εγκαινίασε μέρος αυτής της μόνιμης έκθεσης του μουσειακού και αρχειακού υλικού του, η οποία περιλαμβάνει ενότητες πάνω σε θέματα αγροτικής και αστικής ζωής, οικογενειακής συγκρότησης, γυναικείας εργασίας, λαϊκής τέχνης και αρχιτεκτονικής κ.ά. Το τμήμα αυτό της έκθεσης είναι ήδη επισκέψιμο και έχουν επισκεφθεί τον χώρο εκατοντάδες φοιτητές και μαθητές αλλά και ενδιαφερόμενοι για τον λαϊκό πολιτισμό.
