Μοναχικός λύκος, ηλεκτρικός άγγελος

Το 2006 η κροατική κυβέρνηση γιόρτασε τα 150 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου «τέκνου» της χώρας Νικόλα Τέσλα. Εκτοτε ξέσπασε καβγάς ανάμεσα στους Σέρβους και στους Κροάτες: ποια ήταν η εθνικότητα του κορυφαίου φυσικού και εφευρέτη; Ο Τέσλα γεννήθηκε το 1856 στο χωριό Σμίλιαν της περιοχής Λίκα, το οποίο σήμερα ανήκει στην Κροατία. Τότε όμως δεν υπήρχε κροατικό κράτος.

JEAN ECHENOZ
Αστραπές
Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης,
Εκδόσεις Πόλις, 2013,
σελ. 152, τιμή 14 ευρώ

Το 2006 η κροατική κυβέρνηση γιόρτασε τα 150 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου «τέκνου» της χώρας Νικόλα Τέσλα. Εκτοτε ξέσπασε καβγάς ανάμεσα στους Σέρβους και στους Κροάτες: ποια ήταν η εθνικότητα του κορυφαίου φυσικού και εφευρέτη; Ο Τέσλα γεννήθηκε το 1856 στο χωριό Σμίλιαν της περιοχής Λίκα, το οποίο σήμερα ανήκει στην Κροατία. Τότε όμως δεν υπήρχε κροατικό κράτος.

Η περιοχή ανήκε στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία. Και ο πατέρας του Τέσλα ήταν ορθόδοξος ιερέας, τουτέστιν Σέρβος. Σερβικής καταγωγής ήταν και η μητέρα του, που προερχόταν επίσης από οικογένεια του ορθόδοξου κλήρου. Γι’ αυτό άλλωστε στον Γιουγκοσλαβικό Πόλεμο κροάτες εθνικιστές γκρέμισαν έναν από τους ανδριάντες του.
Εναντίον του Εντισον


Ευτυχώς, ο Ζαν Εσνόζ δεν ασχολείται με αυτά στο βιβλίο του Αστραπές (εκδόσεις Πόλις), αλλά μας δίνει με ενάργεια και μέσω της γοητευτικής γραφής του το πορτρέτο του Τέσλα, μιας από τις πλέον ιδιότυπες φυσιογνωμίες της επιστήμης, που, καθώς λέγεται, «εφηύρε τον 20ό αιώνα».
Το βιβλίο του Εσνόζ είναι το τελευταίο μιας τριλογίας του αφιερωμένης σε τρία «μαύρα πρόβατα» του 20ού αιώνα: τον συνθέτη Μoρίς Ραβέλ, που πέθανε άρρωστος, τον θρυλικό δρομέα Εμίλ Ζάτοπεκ, ο οποίος έπεσε σε δυσμένεια, και τον Νικόλα Τέσλα, που το τεράστιο επιστημονικό έργο του παρέμεινε για πολλά χρόνια μετά τον θάνατό του στην αφάνεια – αν και το 1940, τρία χρόνια προτού πεθάνει, δικαιώθηκε και επισήμως στο ότι η εκπομπή και η λήψη ραδιοκυμάτων δεν ήταν εφεύρεση του Μαρκόνι αλλά δική του.
Ο Τέσλα ήταν μονήρης και ιδιότροπος. Ευφάνταστος, οραματικός αλλά και με πρακτικό πνεύμα, απεχθανόταν τις κοινωνικότητες. Δεν ήταν μισάνθρωπος, ήταν μοναχικός λύκος. Γι’ αυτό και δεν ένιωθε καλά παρά μόνο στο εργαστήριό του. Επασχε ακόμη από μικροβιοφοβία – και ας λάτρευε τα περιστέρια, που δεν είναι από τα καθαρότερα πτηνά. Τα περιποιούνταν, τα γιάτρευε όταν μπορούσε, είχε αναπτύξει μια ιδιότυπη, σχεδόν ερωτική σχέση μαζί τους.
Εζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στις ΗΠΑ, τη χώρα των εφευρετών – εκείνη την εποχή τουλάχιστον. Συνεργάστηκε στην αρχή με τον Εντισον αλλά σύντομα συγκρούστηκε μαζί του, όταν ανακάλυψε το εναλλασσόμενο ρεύμα (ο Εντισον ήταν υπέρ του συνεχούς), εφεύρεση που σήμανε πραγματική επανάσταση στην επιστήμη και στη βιομηχανία, από την οποία όμως πλούτισαν άλλοι.
Τον κατηγόρησαν ότι ασχολούνταν με «μυστικιστικά πειράματα». Αποδείχθηκε ωστόσο ότι τα πειράματα αυτά είχαν πραγματική βάση και θα απέβαιναν καταλυτικά σε τομείς της εφηρμοσμένης επιστήμης, όπως η Ρομποτική και οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Πολλές από τις 1.700 εφευρέσεις του Τέσλα δεν εφαρμόστηκαν, αλλά καμία από τις θεωρίες του δεν αποδείχθηκε λανθασμένη ή ανεφάρμοστη. Ακόμη και σήμερα πολλά από τα επιστημονικά πεδία που υπέδειξε και περιέγραψε παραμένουν ανοιχτά και ανεξερεύνητα.
Οραματικός και ωραίος


Ο Εσνόζ μάς δίνει ένα ψυχογράφημα – σε ελαφρούς τόνους αλλά με πικρό χιούμορ – του Τέσλα. Αυτό που διαπιστώνει κανείς από τις πρώτες ακόμη σελίδες είναι ότι ο συγγραφέας βλέπει στο πρόσωπο του πρωταγωνιστή του, που του έχει δώσει το όνομα Γκρέγκορ, την πλήρη ταύτιση ανθρώπου και επιστήμονα. Ο πρώτος υπάρχει χάρη στον δεύτερο. Τη ζωή του Τέσλα την όριζαν οι αναζητήσεις του. Πήγαινε εκεί όπου τον οδηγούσε η ιδιοφυΐα του – και με την έννοια αυτή οι γύρω του ήταν σαν να μην υπήρχαν. Δεν ήταν ούτε τσιγκούνης ούτε γενναιόδωρος. Ηταν σπάταλος δηλαδή, τουτέστιν τα χρήματα δεν σήμαιναν τίποτε για τον ίδιο. Χάρισε στον Γουεστινγκχάουζ τα ιλιγγιώδη ποσά που του όφειλε ο τελευταίος μόνο και μόνο επειδή ήταν εκείνος που τον πίστεψε και του στάθηκε αρωγός έπειτα από τη σύγκρουσή του με τον Εντισον.
Ο Εσνόζ δεν έχει και την καλύτερη ιδέα για τον Εντισον, τον οποίο παρουσιάζει φιλοχρήματο και σφετεριστή ξένων ιδεών. Ο «πρακτικός» Εντισον είναι το αντίθετο του οραματικού Τέσλα. Επιπλέον παρουσιάζεται εκμεταλλευτής και ραδιούργος.
Ο αναγνώστης ολοκληρώνοντας το βιβλίο αναρωτιέται βεβαίως αν στην πραγματική ζωή ο Τέσλα ήταν όσο αξιολύπητος παρουσιάζεται από τον Εσνόζ και αν πράγματι υπήρξε «κακός» χαρακτήρας. Φυσικά, όταν μεταβαίνουμε στο πεδίο της ιδιοφυΐας, οι χαρακτηρισμοί αυτοί από ένα σημείο και έπειτα δεν έχουν σημασία. Σίγουρα δεν θα είχαν για τον ίδιο τον Τέσλα που, καθώς διαπιστώνει κανείς από τις φωτογραφίες του, ήταν όμορφος και ασκούσε μεγάλη γοητεία στις κυρίες.

Σκωπτική μονογραφία
Οταν ένας συγγραφέας στρέφεται στο έστω και σχετικά πρόσφατο παρελθόν, το κάνει για δύο κυρίως λόγους: είτε για να καταλάβει τον κόσμο στον οποίο ζει είτε για να τον καταγγείλει για την πορεία που έχει πάρει. Εδώ η περίπτωση είναι διαφορετική – και υποπτεύομαι πως δεν έχει καμία σχέση με την παράδοση του λεγόμενου νέου μυθιστορήματος από την οποία λένε στη Γαλλία ότι προέρχεται ο Εσνόζ. Βέβαια, η ποιητικότητα και η ιδιαιτερότητα των αποχρώσεων που διακρίνονται στην αφήγηση του Εσνόζ βάζουν σε πειρασμό τους κριτικούς να πουν τέτοια και παρόμοια.
Από την άλλη, τα χιουμοριστικά σχόλια στα οποία προβαίνει γεννούν τον πειρασμό στους καλοθελητές να του κολλήσουν την ταμπέλα του μεταμοντερνιστή – αλλά και αυτό θα ήταν αυθαίρετο. Ο σημερινός συγγραφέας ούτως ή άλλως δεν μπορεί να γράφει όπως έγραφαν έναν αιώνα νωρίτερα. Οι διαφορές του ως έναν βαθμό ορίζουν και την πρωτοτυπία της αφηγηματικής τεχνικής του και του ύφους του.
Το βιβλίο του Εσνόζ είναι μια σκωπτική μονογραφία σε ευθεία αφηγηματική γραμμή για μια φυσιογνωμία που κατάλαβε την εποχή της βαθύτερα από όσο ακόμη και σήμερα πιστεύουμε. Διαβάζεται με μεγάλη ευχαρίστηση και για έναν πρόσθετο λόγο: έχει μεταφραστεί εξαίρετα από τον Αχιλλέα Κυριακίδη.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Βιβλία
Σίβυλλα
  • Ερμής… νέας εποχής Μια σταγόνα από τη ροζ Churchill σαμπάνια κύλισε στα χειροποίητα Berlutti παπούτσια του Φίφη Δελμούζου-Κασσανδρή. Ο μεγαλοβιομήχανος, χρυσός κληρονόμος,... ΣΙΒΥΛΛΑ
Helios Kiosk