από metereologos.gr
Τετάρτη 18 Ιουλίου 2018
 
 

Ο Χίτλερ και η φιλοσοφική θεώρηση του Κακού

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

 

Αν έκανε κάποιος μια δημοσκόπηση με ερώτημα: «ποιο, κατά τη γνώμη σας, ήταν το πιο κακό πρόσωπο του εικοστού αιώνα;», το αποτέλεσμα θα ήταν μάλλον προβλέψιμο: «ο Άντολφ Χίτλερ»! Κι αν ήθελε κανείς να αιτιολογήσει την απάντησή του, θα αναφερόταν στον πιο αιματηρό πόλεμο της Ιστορίας, στην απάνθρωπη σκληρότητα των Ες - Ες και στο Άουσβιτς.

Είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι ο Χίτλερ έχει ταυτιστεί στις συνειδήσεις μας με την ίδια την έννοια του Κακού. Θα λέγαμε, αποτελεί μια πρωταρχική ενσάρκωση της έννοιας αυτής, της προσδίδει μορφή και ονοματεπώνυμο. Το «γιατί», όμως, που ερμηνεύει αυτή την ταύτιση απαιτεί βαθύτερες θεωρήσεις και σίγουρα δεν εξαντλείται στην «απλή» καταμέτρηση ιστορικών εγκλημάτων.

Πράγματι, ο Χίτλερ δεν ήταν ο μοναδικός μεγάλος εγκληματίας του εικοστού αιώνα. Τον συναγωνίστηκε επάξια ο σύγχρονός του Γιόζεφ Στάλιν.Το «ποιος ήταν ο πιο κακός» από τους δύο, ανέλαβε να το διερευνήσει ένας σημαίνων Αμερικανός ιστορικός. Ο Timothy D. Snyder (γεν. 1969) είναι Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Yale, ειδικός στην Ιστορία της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, καθώς και σε θέματα που αφορούν το Ολοκαύτωμα. Η καλή γνώση έντεκα (!) ευρωπαϊκών γλωσσών τού επέτρεψε να μελετήσει πρωτότυπες αρχειακές πηγές που βρίσκονταν σε χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ, οι οποίες (πηγές) άρχισαν να διατίθενται ανοιχτά τη δεκαετία του 1990, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Στις πληροφορίες που συνέλεξε βασίστηκε το πιο φημισμένο σύγγραμμά του, “Bloodlands” [1].

Μια σύνοψη της έρευνάς του βρήκαμε στο ενδιαφέρον άρθρο του: Hitler vs. Stalin: Who was worse?” [2]. Βλέπουμε εκεί την ανατροπή δύο ευρύτατα διαδεδομένων μύθων:

1.ο μύθος του «λιγότερο κακού» Στάλιν σε σύγκριση με τον Χίτλερ που διέπραξε εγκλήματα φυλετικού ρατσισμού. Ο Snyder επισημαίνει ότι μεγάλο μέρος από τα εγκλήματα του Στάλιν στόχευαν σε εκκαθαρίσεις άμαχου πληθυσμού βάσει εθνικών ή εθνοτικών κριτηρίων.

2.Ο μύθος του «λιγότερο φονικού» Χίτλερ, αφού ο Στάλιν, σύμφωνα με καθιερωμένες λαϊκές δοξασίες, δολοφόνησε «πάνω από είκοσι εκατομμύρια».Με την απόκτηση πρόσβασης σε πρώην σοβιετικά αρχεία, κατέστη δυνατό να καταμετρηθούν με σχετική ακρίβεια τα θύματα της εθνικής/εθνοτικής πολιτικής του Στάλιν. Η έρευνα του Snyder έδειξε ξεκάθαρα ότι ο αριθμός τους είναι σαφώς μικρότερος από αυτόν των ανάλογων εγκλημάτων του Χίτλερ και, σε κάθε περίπτωση, απέχει πολύ από εκείνον που δημιούργησε η λαϊκή φαντασία (καθώς και η ψυχροπολεμική αμερικανική προπαγάνδα).

Και όμως... Ακόμα και στα χρόνια της μετα - σταλινικής υπερβολής, η μορφή του Χίτλερ δέσποζε ως η απόλυτη ενσάρκωση του Κακού. Αναζητώντας κάποια εξήγηση στο φαινόμενο, καταλήγουμε στο επικό σύγγραμμα Explaining Hitler [3,4] του Αμερικανού δημοσιογράφου, λογοτέχνη και ιστορικού Ron Rosenbaum (γεν. 1946). Εκεί, ο συγγραφέας αναζητά τα αληθινά κίνητρα του Χίτλερ πίσω από το μαζικό έγκλημα του Ολοκαυτώματος. Ή, για να είμαστε ακριβέστεροι, επιχειρεί μια κριτική εξέταση των ερμηνειών που έχουν δοθεί πάνω σ’ αυτό το ζήτημα. Το τελικό συμπέρασμα είναι μάλλον μελαγχολικό: Ακόμα κι αν υποτεθεί ότι ο Χίτλερ είναι εν δυνάμει εξηγήσιμος, η ευκαιρία να τον εξηγήσουμε έχει πια οριστικά χαθεί!

Στο βιβλίο του Rosenbaum, εν τούτοις, βρίσκει κανείς και μερικές πολύ αξιοπρόσεκτες φιλοσοφικές τοποθετήσεις πάνω στον χαρακτήρα του Χίτλερ και τη σχέση του με την ιδέα του Κακού. Μία από αυτές ανήκει στον Εβραίο φιλόσοφο και θεολόγο Emil Fackenheim (1916–2003). Σύμφωνα με αυτόν, ο Χίτλερ αντιπροσωπεύει ένα «θεμελιώδες Κακό», μια «έκρηξη δαιμονισμού στην Ιστορία», που τον τοποθετεί πέρα ακόμα και από το τελευταίο άκρο στο συνεχές της ανθρώπινης φύσης.

Κατά τον Fackenheim, ο Χίτλερ δεν είναι απλά ένας «πολύ, πολύ, πολύ κακός άνθρωπος», με τη συνήθη έννοια της ανθρώπινης κακίας, αλλά κάτι τελείως διαφορετικό και έξω από τα ανθρώπινα μέτρα, που το νόημά του δεν πρέπει να αναζητήσουμε στην Ψυχολογία αλλά στη Θεολογία (αφού η εξήγησή του, αν υπάρχει, μπορεί να είναι γνωστή μόνο στον Θεό). Υπάρχει, έτσι, ένας ριζικός διαχωρισμός ανάμεσα στην ανθρώπινη φύση και στη φύση του Χίτλερ, ανάμεσα στο συνηθισμένο Κακό και στο ακραίο Κακό που αυτός αντιπροσωπεύει. Αυτό οδηγεί στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού της ίδιας της φύσης του Κακού, έτσι ώστε να περιλάβει τη μορφή του Κακού που επέφερε το καθεστώς του Χίτλερ.

Ποια είναι, όμως, η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στο «συνηθισμένο Κακό» και στο «Κακό του Χίτλερ»; Αν θέλαμε να δώσουμε μία εξήγηση (ενδεχομένως όχι τη μοναδική που υφίσταται) θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η διαφορά ανάμεσα στο Κακό που διαπράττει κάποιος που διατηρεί τη συναίσθηση της ανθρώπινης φύσης του, και στο Κακό που διαπράττει κάποιος άλλος που έχει απολέσει αυτή τη συναίσθηση και λειτουργεί ως οιονεί υποκατάστατο του ίδιου του Θεού!

Την ιδέα του Θεού την αντιλαμβανόμαστε εδώ ως μία Αρχή η οποία μπορεί να καθορίζει και να εκκινεί νόμους αιτιότητας, χωρίς η ίδια η Αρχή να υπόκειται σε αυτούς (κάτι ανάλογο με το αριστοτελικό μη - κινούμενο που κινεί).Η ανθρώπινη ύπαρξη, αντίθετα, υπόκειται στους αιτιατικούς νόμους που διέπουν τη Φύση, αφού αποτελεί μέρος της Φύσης και βρίσκεται σε άμεση εξάρτηση από τις διεργασίες που συντελούνται μέσα σε αυτή. Έτσι, η ανθρώπινη αυτοσυντήρηση υπακούει στην αιτιότητα και είναι δυνατό να καθοδηγεί την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, από φιλοσοφική άποψη, παρουσιάζει η περίπτωση όπου ο άνθρωπος αποκτά κάποιας μορφής εξουσία που του δίνει τη δυνατότητα να αποφασίζει για τη ζωή ή το θάνατο του συνανθρώπου του. Ο στρατιώτης, για παράδειγμα, έχει a priori ένα τέτοιο είδος εξουσίας πάνω στον αντίπαλο στρατιώτη στη διάρκεια της μάχης, η οποία (εξουσία) σχετίζεται με το δικαίωμα στην αυτοσυντήρηση και την υποχρέωση υπεράσπισης της πατρίδας. Επίσης, η Πολιτεία είναι δυνατό, αν έτσι ορίζουν οι νόμοι της, να στέλνει στο απόσπασμα ή στην ηλεκτρική καρέκλα έναν κατά συρροή δολοφόνο ώστε να απαλλάξει την κοινωνία από ένα άτομο που την απειλεί και να αποθαρρύνει άλλους να το μιμηθούν.

Αλλά, ακόμα και ο Στάλιν, που έκανε εξίσου φριχτά μαζικά εγκλήματα με αυτά του Χίτλερ (λιμοί, εκτελέσεις, δολοφονίες) [1,2] τα διέπραξε μέσα σε μια – απάνθρωπη μεν, κτηνώδη ίσως, αλλά σε κάθε περίπτωση υπαρκτή – λογική «αυτοσυντήρησης» του καθεστώτος του.

Αντίθετα, στον ακραίο, δολοφονικό ρατσισμό του Χίτλερ, ο άνθρωπος (ο Χίτλερ ή οι Ναζί, γενικότερα) αναλαμβάνει να παίξει τον ίδιο το ρόλο του Θεού. Δεν περιορίζεται στην εξόντωση εκείνων που αντικειμενικά απειλούν την αυτοσυντήρηση τη δική του και του έθνους του, αλλά αποφασίζει αυθαίρετα να εξοντώσει και όσους εκείνος κρίνει ότι δεν θα έπρεπε να υφίστανται ως είδος επί Γης. Κριτήριο που μόνο σε έναν Θεό αναλογεί!

Το επιχείρημα περί δήθεν ύπαρξης και κάποιων «αυτοσυντηρητικών» ελατηρίων στα εγκλήματα του Χίτλερ, είναι επιεικώς αφελές. Έστω κι αν δεχθούμε, π.χ., ότι ένας πάμπλουτος Γερμανο - εβραίος τραπεζίτης θα ήταν δυνατό (στο μυαλό του Χίτλερ) να αποτελεί ένα είδος «απειλής» για το ναζιστικό καθεστώς, πώς θα μπορούσε να απειλήσει την πανίσχυρη Γερμανία ένας φτωχός Εβραίος χωρικός κάπου στα βάθη της Τσεχίας, της Πολωνίας ή της Ουκρανίας;

Ο Χίτλερ, λοιπόν, επιφύλαξε για τον εαυτό του τον ρόλο ενός «θεού - τιμωρού» που μπορούσε να επιβάλλει την ποινή του θανάτου με κριτήρια αυθαίρετα, που δεν σχετίζονταν με μια αληθινή ανάγκη κοινωνικής ή εθνικής αυτοσυντήρησης αλλά αντανακλούσαν μια βαθιά πεποίθηση ότι ο Κόσμος δεν είχε εξαρχής σχεδιαστεί «σωστά». Έτσι, ένα υποσύνολο του ανθρώπινου είδους που δεν θα ‘πρεπε καν να είχε υπάρξει, όφειλε να αφανιστεί.

Ο Χίτλερ αυτο - χρίστηκε, θα λέγαμε, νέος «θεός» που βάλθηκε να τιμωρήσει τον Θεό των ανθρώπων για τα «λάθη» της Δημιουργίας! Δεν θα μπορούσε να δώσει κάποιος τελειότερο ορισμό του Κακού...

Τούτων λεχθέντων, δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε την ιστορική συν - ευθύνη των ίδιων των Γερμανών, απαλλάσσοντάς τους έτσι από τις ενοχές για το Ολοκαύτωμα και τα άλλα ναζιστικά εγκλήματα. Ένας επίγειος «θεός», για να κυριαρχήσει και να επιβάλει τις θελήσεις του, έχει ανάγκη από πιστούς που τον αποθεώνουν και, κυρίως, τον υπακούουν.Και αυτά τα προσέφερε γενναιόδωρα ο γερμανικός λαός στον Χίτλερ! Όμως, αυτό το ζήτημα απαιτεί ιδιαίτερη ανάλυση, στοιχεία της οποίας είχαμε παρουσιάσει σε παλαιότερο άρθρο [5].

Αναφορές:

[1] Timothy Snyder, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin (Basic Books, 2010).



Γνώμες περισσότερες ειδήσεις

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

 
 
σχόλια (46)
 
 
απομένουν 700 χαρακτήρες
Τα πεδία που είναι σημειωμένα με * είναι υποχρεωτικά
 
Τα μηνύματα που δημοσιεύονται στο χώρο αυτό εκφράζουν τις απόψεις των αποστολέων τους. Το ΒΗΜΑ δεν υιοθετεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο τις απόψεις αυτές. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει την γνώμη του, όποια και να είναι αυτή. Δεν δημοσιεύονται συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και όσα είναι γραμμένα με κεφαλαία γράμματα. Τέτοια μηνύματα θα διαγράφονται όποτε εντοπίζονται.
     
    Αναφορές | 06/04/2016 11:37
    Δίνω την πλήρη λίστα βιβλιογραφικών αναφορών για το άρθρο αυτό: [1] Timothy Snyder, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin (Basic Books, 2010). [2] Timothy Snyder, Hitler vs. Stalin: Who was worse? (The New York Review of Books, http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/). [3] Ron Rosenbaum, Explaining Hitler: The Search for the Origins of his Evil (New York: Random House, 1998). [4] Ελληνική Έκδοση: Ερμηνεύοντας τον Χίτλερ (Εκδόσεις Κέδρος, 2001). [5] Κ. Παπαχρήστου, Το Πείραμα του Stanford και οι δαίμονες του Goldhagen (http://www.tovima.gr/opinions/useropinions/article/?aid=681064).
    Κ. Παπαχρήστου
    απάντηση01
     
     
     
    Δεν υπαρχουν καλυτεροι και χειροτεροι μαζικοι δολοφονοι. | 01/04/2016 13:35
    Ειτε ειναι φονιας καποιος ειτε δεν ειναι.Φυσικα η ηθικη καθε ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ανθρωπου τους καταδικαζει,οπως μνημονευει τα θυματα και ευγνωμονει αυτους που τους γκρεμισαν.Εστω και post mortem.Το εγκλημα,ιδιως του αιμομικτικου χιτλερ δεν προδιδεται μονο απο το τεραστιο αριθμο θυματων,αλλά κυριως απο τους λογους:ηθελε μια κοινωνια-μαζα που θα λειωνει το διαφορετικο,την αντιρρηση,τη διανοηση.Μια μαζα διποδων που θα σκοτωνουν χωρις να ξερουν καν γιατι! Ο ορισμος,λοιπον,του ψυχοπαθους δολοφονου.Ο δε σταλιν,μεσα στα πολλα θυματα του,σκοτωσε και τον μαρξισμο...Ηταν και οι 2 δικτατορες-φονιαδες.Σε καθε περιπτωση,πιο ελεεινο διποδο απο τον χιτλερ δεν μπορει να υπαρξει .
    Abdul
    απάντηση59
    Απαντήσεις  2 | Εμφάνιση όλων
     
     
     
    Για τους Χίτλερ - Στάλιν | 01/04/2016 11:21
    Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να βρει μια περίληψη της ιστορικής έρευνας του Timothy Snyder σχετικά με τους Χίτλερ και Στάλιν, εδώ: http://www.aixmi.gr/index.php/hitler-stalin-dyo-terata-sto-zygo-tis-istorias/
    Κ. Παπαχρήστου
    απάντηση10
    Απαντήσεις  2 | Εμφάνιση όλων
     
     
     
    Επιστήμες και ιδεολογίες | 31/03/2016 13:55
    Με αφορμή το άρθρο σας, έψαξα να βρώ το Bloodlands, για να δώ αν αξίζει τον κόπο να το διαβάσω. Βρήκα όμως και κριτικές ιστορικών, οι οποίες δεν ήταν σε τελική ανάλυση και τόσο κολακευτικές για την εργασία τον κ. Snyder και τον επέκριναν κυρίως για ελλειπή στοιχεία και αναπόδεικτους ισχυρισμούς. Σαν φυσικός γνωρίζετε σίγουρα, ότι ελλειπή στοιχεία και αναπόδεικτοι ισχυρισμοί σε επιστημονικές εργασίες τις καθιστούν αναξιόπιστες ή ακόμα χειρότερα τις υποβιβάζουν σε ιδεολογική προπαγάνδα και δεν αποτελούν πια βάση για αντικειμενική εξαγωγή συμπερασμάτων (εκτός από την αναπόφευκτη αξιολόγηση του επιστήμονα). Στο https://ispan.waw.pl/journals/index.php/slh/article/view/slh.2012.015/27, θα βρείτε, αν γνωρίζετε Γερμανικά, μια εμπεριστατωμένη κριτική του bloodlands από τον Γερμανό ιστορικό Jürgen Zarusky (Ινστιτούτο σύγχρονης ιστορίας του Μονάχου). Το σχόλιο μου είναι περισσότερο αφορμή αμφισβήτισης κι όχι κριτική των όσων γράψατε, γιατί απλούστατ δεν έχω διαβάσει το έργο του κ. Snyder.
    αντώνης
    απάντηση55
    Απαντήσεις  1 | Εμφάνιση όλων
     
     
     
    Απολύτως ρηχή, ηθικολογική προσέγγιση, | 31/03/2016 08:35
    από έναν ακόμη "ιστορικό", που θέλει να εντυπωσιάσει ή, ενδεχομένως, τελεί εν διατεταγμένη υπηρεσία. Διότι τι εξυπηρετεί η προσπάθεια κατατάξεως ιστορικών μορφών βάσει του πόσο "κακές" (;) ήταν, βάσει, επίσης, κάποιου αυθαιρέτως κατασκευασμένου και χρησιμοποιουμένου μετρητού "κακίας"... Λ.χ., μας προσφέρει τίποτε το να ξέρουμε αν ο Στάλιν ή ο Χίτλερ ή ο Genghis Khan ή ο Ιdy Amin ήταν ο "πιο" "κακός"; Αντί να ξέρουμε σε βάθος τις δυνάμεις και το πλαίσιο, που τους καθώρισαν, ή τις οποίες ή το οποίο αντιπροσώπευσαν; Τουλάχιστον ο "ιστορικός" ας μην επήγαινε την συζήτησι στο θέμα της "κακίας" - ας την επήγαινε στην ύπαρξι ή μη ψυχασθενείας. Πιο χρήσιμη θα ήταν μία τέτοια προσέγγιση.
    N. Πειρουνάκης
    απάντηση104
    Απαντήσεις  1 | Εμφάνιση όλων
     
     
    αναλογία πληθυσμών-θυμάτων σφαγών | 30/03/2016 19:50
    Να συνεκτιμηθεί οτι οι πληθυσμοί της τότε ΕΣΣΔ και των δορυφόρων που ήταν κάτω απο τον απόλυτο έλεγχο του Ι.Στάλιν και υπέστησαν απηνείς διωγμούς ήταν μεγαλύτεροι απο τους πληθυσμούς που ελέγχονταν απο το Γ΄.Ράιχ και τις κυβερνήσεις των συνεργατών στις κατεχόμενες χώρες.Επίσης,στην Ουκρανία επι παραδείγματι οι ναζί και οι συνεργάτες προέβησαν σε σφαγές και εκκαθαρίσεις των αντιφρονούντων, φιλα προσκειμένων προς τους σοβιετικούς κα, εκτός απο τον διωγμό των Εβραίων.Οταν επικράτησαν οι κομμουνιστές οι τελευταίοι έσφαξαν ή εξόρισαν τους συνεργασθέντες με τους Γερμανούς.Ενας απο τους λόγους που νίκησε η ΕΣΣΔ ήταν οι απεριόριστες εφεδρείες τηςπου κάλυπταν τις μεγάλες απώλειες.Τεράστιος πληθυσμός.
    γηγενής θεσσαλονικεύς
    απάντηση80
     
     
    Άριστο άρθρο για Χίτλερ | 30/03/2016 17:45
    Σ' ευχαριστώ Κώστα για την εμβάθυνση που έκανες στο άρθρο σου. Μπράβο!!!! Ο Χίτλερ αν είχε διαβάσει περισότερο, θα είχε καταλάβει την έννοια της ύβρις όπως την εννούσαν οι αρχαίοι 'Ελληνες. Σπύρος Κοφινάς
    Δρ. Σπύρος Κοφινάς
    απάντηση25
     
     
    Ο Χίτλερ και η φιλοσοφική θεώρηση του Κακού | 30/03/2016 12:46
    Προτίμησα να διαβάσω το εξαιρετικό αυτό άρθρο ημέρα , μια και οι εφιάλτες κοιμούνται. Θα έλεγα ότι ο γράφων έχει ερευνήσει το θέμα σε βάθος . Θα μείνω στη τελευταία παράγραφο και την συν-ευθύνη των Γερμανών , θέση με την οποία συμφωνώ απόλυτα. Άλλωστε χρηματοδότες του , ήταν μεγάλοι Γερμανοί βιομήχανοι και Γερμανικές πολυεθνικές εταιρίες που είχαν συγκροτηθεί με κεφάλαια προερχόμενα από ΗΠΑ. Ας μην ξεχνάμε και Ευρωπαϊκές εταιρίες και βιομήχανους που χρηματοδοτούσαν προσωπικά τον Χίτλερ. Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο .
    Φωτεινή
    απάντηση108
     
     
    Παραπομπές | 30/03/2016 06:53
    Λόγω τυπογραφικού λάθους, δεν εμφανίζονται όλες οι βιβλιογραφικές παραπομπές στο τέλος του άρθρου. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να δει τις υπόλοιπες αναφορές εδώ: http://costaspap.blogspot.gr/2016/03/blog-post_30.html
    Κ. Παπαχρήστου
    απάντηση40