Θα ήταν μια ειδοποίηση από εκείνες που λαμβάνουμε καθημερινά σωρηδόν στα κινητά μας τηλέφωνα, θα είχε αποσπάσει στιγμιαία την προσοχή μας και θα είχε περάσει στα ψιλά, δίνοντας τη σκυτάλη στην επόμενη. Η (σχεδόν αυτοεκπληρούμενη) προφητεία ότι τα κοινωνικά δίκτυα έχουν εθιστική διάσταση απέκτησε για πρώτη φορά δικαστική βούλα.

Την εβδομάδα που μας πέρασε το αφήγημα της Σίλικον Βάλεϊ και της Big Tech περί «ουδέτερων τεχνολογικών πλατφορμών» άρχισε να αποδομείται. Σε μια από τις πρώτες μεγάλες δίκες που κατέληξαν σε καταδίκη για τον ίδιο τον σχεδιασμό των κοινωνικών δικτύων, δικαστήριο στο Λος Αντζελες έκρινε τη Meta (μητρική εταιρεία του Facebook και του Instagram) και την Google (μητρική του YouTube) υπεύθυνες για τον εσκεμμένο σχεδιασμό εθιστικών προϊόντων που οδήγησαν στη σοβαρή βλάβη μιας νεαρής χρήστριας.

Ο αλγόριθμος στο εδώλιο

Η ενάγουσα, μια εικοσάχρονη γυναίκα γνωστή για τις ανάγκες της διαδικασίας με τα αρχικά KGM, κατέθεσε συγκλονιστικά στοιχεία: ο εθισμός της στο YouTube ξεκίνησε στα έξι της χρόνια και στο Instagram στα εννέα. Οι πλατφόρμες αυτές, όπως περιέγραψε στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, την οδήγησαν σε σοβαρή κατάθλιψη, αυτοτραυματισμούς, κοινωνική φοβία και διαταραχές εικόνας σώματος, διαρρηγνύοντας παράλληλα τις σχέσεις της με την οικογένεια και το σχολικό της περιβάλλον. Το αμερικανικό δικαστήριο, σε μια απόφαση-σταθμό, της επιδίκασε αποζημίωση 6 εκατομμυρίων δολαρίων, κρίνοντας ότι οι εταιρείες επέδειξαν αμέλεια και απέτυχαν να προειδοποιήσουν για τους κινδύνους.

Μόλις μία ημέρα νωρίτερα, ένα άλλο δικαστήριο στο Νέο Μεξικό είχε επιβάλει στη Meta ένα συντριπτικό πρόστιμο ύψους 375 εκατομμυρίων δολαρίων, καταδικάζοντάς την για παραπλάνηση του κοινού σχετικά με την ασφάλεια των πλατφορμών της, γεγονός που διευκόλυνε την έκθεση ανηλίκων σε επιβλαβές περιεχόμενο και πιθανή σεξουαλική εκμετάλλευση. Οι αποφάσεις αυτές δεν αποτελούν μεμονωμένα νομικά ατυχήματα για τους κολοσσούς της τεχνολογίας.

Αντιθέτως, θυμίζουν έντονα τις πρώτες μεγάλες δικαστικές ήττες της καπνοβιομηχανίας τη δεκαετία του ’90. Κυρίως επιβεβαιώνουν εκείνο για το οποίο η επιστημονική κοινότητα προειδοποιεί εδώ καιρό: ότι το ατέρμονο scroll, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και ο βομβαρδισμός ειδοποιήσεων δεν είναι τυχαίες ή αθώες σχεδιαστικές επιλογές. Οπως επισήμανε ο συνήγορος της ενάγουσας στην αγόρευσή του, πρόκειται για ψηφιακούς «Δούρειους Ιππους» που εισβάλλουν στα παιδικά δωμάτια και καταλαμβάνουν τον έλεγχο, αδιαφορώντας πλήρως για το τεράστιο ψυχικό κόστος.

Τα στοιχεία για την Ελλάδα

Σε έναν κόσμο διαρκώς συνδεδεμένο, οι επιπτώσεις της υπερχρήσης των κοινωνικών δικτύων δεν διαφέρουν ιδιαίτερα, είτε ένας έφηβος ζει στην Καλιφόρνια είτε στις εσχατιές της Βαλκανικής.

Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία των πανελλήνιων σχολικών ερευνών του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) για τις εξαρτητικές συμπεριφορές – με επικεφαλής τον κοινωνιολόγο και δρα Κοινωνικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Τάσο Φωτίου και υπό την επιστημονική εποπτεία της ομότιμης καθηγήτριας Ψυχιατρικής Αννας Κοκκέβη – η εικόνα στη χώρα μας προκαλεί έντονο προβληματισμό.

Ηδη από το 2024 καταγράφεται ότι σχεδόν ένας στους δύο (ποσοστό 48%) 16χρονους στην Ελλάδα είναι προσκολλημένος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε τέτοιο βαθμό, ώστε να το αντιλαμβάνεται και ο ίδιος ως πρόβλημα. Αυτή η αυτοεπίγνωση του εγκλωβισμού είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συμπτώματα του εθισμού.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι, στην ίδια ευαίσθητη ηλικία, ένας στους έξι εφήβους (16%, βάσει στοιχείων του 2022) εμφανίζει αποδεδειγμένα προβληματική χρήση με σαφείς ενδείξεις εξάρτησης. Τα ποσοστά είναι σταθερά υψηλότερα στα κορίτσια, τα οποία φαίνεται να υφίστανται πιο έντονα την πίεση της κατασκευασμένης ψηφιακής τελειότητας και της αδιάκοπης σύγκρισης.

Ο ηθικός πανικός ως παγίδα

Ομως η διασπορά του ηθικού πανικού δεν είναι πανάκεια. Οπως επισημαίνουν οι ειδικοί, όπως η καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής και διευθύντρια του Τμήματος Παιδοψυχιατρικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αικατερίνη Παπανικολάου, η ενασχόληση με τα social media και η ψυχική επιβάρυνση συχνά συνυπάρχουν, αλλά αυτό δεν στοιχειοθετεί μια ξεκάθαρη σχέση αιτίου και αποτελέσματος. Δεδομένα από μεγάλες έρευνες – όπως η πρόσφατη μελέτη του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ που παρακολούθησε 25.000 εφήβους 11 έως 14 ετών για τρία  χρόνια – ανατρέπουν το κυρίαρχο αφήγημα.

Ο αυξημένος χρόνος μπροστά στις οθόνες δεν οδηγεί από μόνος του σε επιδείνωση της ψυχικής υγείας. Το πρόβλημα φαίνεται συχνά να έχει την αντίστροφη φορά. Τα παιδιά που ήδη δυσκολεύονται ψυχικά, που νιώθουν άγχος, αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες και νευροαναπτυξιακές διαταραχές ή βιώνουν προβλήματα στο σπίτι, τείνουν να καταφεύγουν στα social media αναζητώντας διέξοδο.

Οι αλγόριθμοι που έχουν το «ταλέντο» να εντοπίζουν την ευαλωτότητα, την ενισχύουν και συχνά εκθέτουν τους έφηβους χρήστες σε ακόμη πιο επιβαρυντικό ή επικίνδυνο περιεχόμενο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι πάντα η «ρίζα του κακού», αλλά λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές μιας προϋπάρχουσας κρίσης.

Η αμηχανία της Ευρώπης

Πάντως, την ώρα που η αμερικανική Δικαιοσύνη σφίγγει τον νομικό κλοιό γύρω από τις τεχνολογικές πλατφόρμες, η Ευρώπη αναζητεί τα δικά της πατήματα σε ένα εν πολλοίς αχαρτογράφητο τοπίο. Τι πρακτικό αντίκρισμα έχουν οι αμερικανικές αποφάσεις στα καθ’ ημάς; Οπως εξηγεί ο νομικός Στέργιος Κωνσταντίνου, παρά τη βαρύτητά τους δεν αποτελούν δεσμευτικό δίκαιο. Σε αντίθεση με το αγγλοσαξονικό σύστημα (ΗΠΑ, Αγγλία) όπου η νομολογία παράγει νόμο, στο ηπειρωτικό δίκαιο ο δικαστής διατηρεί την ερμηνευτική του αυτοτέλεια.

Παρ’ όλα αυτά, το κύμα αγωγών λειτουργεί ως μοχλός πίεσης: υποχρεώνει έμμεσα τους παρόχους σε διορθωτικές ενέργειες και εγκατάλειψη των λεγόμενων «dark patterns» (παραπλανητικά μοτίβα σχεδιασμού), προκειμένου να αποφύγουν τον νομικό σκόπελο παγκοσμίως.

Αλλωστε, όπως εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, στην Ευρωπαϊκή Ενωση οι χρήστες απολαμβάνουν ένα ευρύτερο και αυστηρότερο φάσμα προστασίας. Η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) απαγορεύει ρητά τη χρήση dark patterns με ειδική μέριμνα για τους ανηλίκους, λειτουργώντας σε πλήρη αλληλοσυμπλήρωση με τον GDPR.

Στην Ελλάδα, αυτό το ρυθμιστικό πλέγμα μαζί με την οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων, δίνει αρμοδιότητα ελέγχου σε Αρχές όπως το ΕΣΡ (π.χ. για τον έλεγχο στο YouTube) και την ΕΕΤΤ, όπου μπορούν να γίνουν καταγγελίες. Ωστόσο, για να ευδοκιμήσει μια αγωγή για αξίωση αποζημίωσης, όπως στις ΗΠΑ, πρέπει να υπάρχουν συγκεκριμένες νομικές προβλέψεις βάσει του Αστικού Κώδικα ή του αντίστοιχου ειδικού πλαισίου.

Ο ξανακερδισμένος χρόνος

Αν αναλογιστούμε ότι σχεδόν το 98% των 15χρονων στις χώρες του ΟΟΣΑ διαθέτει πλέον έξυπνο κινητό τηλέφωνο, γίνεται σαφές ότι η ψηφιακή διείσδυση έχει φτάσει στα όρια του απόλυτου κορεσμού, αγγίζοντας πλέον ακόμη και τα παιδιά του Δημοτικού. Ισως, βέβαια, το βαθύτερο πρόβλημα να μην είναι τι κάνουν οι έφηβοι όταν είναι συνδεδεμένοι στο Διαδίκτυο, αλλά τι παύουν να κάνουν εξαιτίας αυτής της εξάρτησης. Οι οθόνες λειτουργούν ως θηρευτές χρόνου.

Κλέβουν ώρες πολύτιμου και ποιοτικού ύπνου, περιορίζουν τη φυσική άσκηση, εκμηδενίζουν τα εξωστρεφή ενδιαφέροντα και αντικαθιστούν την αυθεντική, διά ζώσης επαφή με τους φίλους και την οικογένεια με μια κατασκευασμένη ψευδαίσθηση συντροφικότητας.