Δέκα ερωτήσεις-απαντήσεις για τον ιό Τσικουνγκούνια

Χρονικό… μιας προαναγγελθείσης «επέλασης» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η ολοένα και συχνότερη «επίσκεψη» του ιού Chikungunya σε χώρες πέρα από εκείνες στις οποίες «παραδοσιακά» ο άλλοτε θεωρούμενος «εξωτικός» αυτός ιός ενδημούσε. Βλέπετε ο Chikungunya, ο οποίος πρωτοεντοπίστηκε το 1952, αποτελούσε επί δεκαετίες «μόνιμο κάτοικο» τροπικών περιοχών του πλανήτη όπου έχουν καταγραφεί συνολικά εκατομμύρια κρούσματα εξαιτίας του.

Ωστόσο η κλιματική κρίση η οποία συνεχώς γιγαντώνεται τού έχει δημιουργήσει πεδίο… δόξης λαμπρόν για περαιτέρω επέκταση σε άλλες περιοχές της Γης που σταδιακά αποκτούν ολοένα και πιο «τροπικά χαρακτηριστικά». Και μεταξύ αυτών, το καμπανάκι «χτυπά» κυρίως για τον νότο της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, όπου οι διαβιβαστές του συγκεκριμένου ιού, κουνούπια του γένους Aedes, βρίσκουν πλέον τις κατάλληλες συνθήκες για να αναπαράγονται και να επιτελούν το εν δυνάμει επικίνδυνο έργο τους.

Ετσι η πρόσφατη ανάλυση που δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση «The Royal Society Interface» και η οποία αναφέρει ότι η κλιματική κρίση δημιουργεί πλέον ένα τοπίο πρόσφορο για μετάδοση του ιού Chikungunya για περισσότερους από έξι μήνες τον χρόνο σε χώρες της νότιας Ευρώπης όπως η Ελλάδα, η Ισπανία, η Ιταλία και η Πορτογαλία, έρχεται ως επιβεβαίωση μιας κλιματικής κατάστασης που βιώνουμε όλοι… στο πετσί μας.

Είναι ώρα λοιπόν να «ακτινογραφήσουμε» αυτόν τον (όχι και τόσο) νέο ιογενή εχθρό με το παράξενο όνομα, μέσα από ερωτήσεις και απαντήσεις που βασίζονται σε στοιχεία έγκριτων αρμόδιων οργανισμών όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) , το Ευρωπαϊκό Κέντρο για τον Ελεγχο και την Πρόληψη Νοσημάτων (ECDC), ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ), τα Κέντρα για τον Ελεγχο και την Πρόληψη Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) και τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των ΗΠΑ (ΝΙΗ). Γιατί στην ολοένα και πιο «καυτή» χώρα μας ένα τσίμπημα κουνουπιού μπορεί να έχει πλέον πολύ μεγαλύτερες συνέπειες από αυτές που κάποτε γνωρίζαμε.

1. Τι σημαίνει Chikungunya;

H λέξη προέρχεται από την αφρικανική γλώσσα Makonde η οποία ομιλείται κυρίως από τη φυλή Makonde στην Τανζανία (όπου και πρωτοεντοπίστηκε ο ιός πριν από περισσότερα από 70 χρόνια). Σημαίνει «αυτός που λυγίζει από πόνο» για να περιγράψει τη σκυφτή στάση που παίρνουν οι ασθενείς εξαιτίας των πολύ έντονων πόνων στις αρθρώσεις που εμφανίζουν (αρθραλγία).

2. Με ποια άλλα συμπτώματα εκδηλώνεται η νόσος Chikungunya;

Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν επίσης ξαφνικό υψηλό πυρετό (συνήθως άνω των 39 βαθμών Κελσίου), πόνους κυρίως στις αρθρώσεις του κάτω μέρους των χεριών και των ποδιών, μυϊκούς πόνους, οίδημα των αρθρώσεων, πονοκεφάλους και δερματικό εξάνθημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με τον ΠΟΥ, έως και 4 στους 10 ασθενείς μπορεί να εμφανίζουν σοβαρούς πόνους ακόμη και πέντε χρόνια μετά τη μόλυνση.

3. Πώς γίνεται η μετάδοση;

Μέσω του τσιμπήματος από μολυσμένο κουνούπι του γένους Aedes. Τα δύο κύρια είδη κουνουπιών που ευθύνονται για τη μετάδοση είναι το Aedes aegypti που θεωρείται ο κύριος διαβιβαστής του ιού Chikungunya, ιδιαιτέρως σε τροπικές περιοχές και το Aedes albopictus (ασιατικό κουνούπι-τίγρης) που έχει προκαλέσει εξάπλωση του ιού σε πιο εύκρατες περιοχές, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης. Σημειώνεται ότι τα συγκεκριμένα είδη κουνουπιών, τα οποία είναι επίσης «ένοχα» για τη μετάδοση του ιού Zika αλλά και του δάγκειου πυρετού, τσιμπούν κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας (και ιδίως νωρίς το πρωί και αργά το απόγευμα). Το κουνούπι μολύνεται όταν τσιμπήσει άνθρωπο που έχει ήδη τον ιό στο αίμα του και στη συνέχεια μεταδίδει τον ιό σε άλλον άνθρωπο τσιμπώντας τον. Κοινώς ο ιός Chikungunya δεν μεταδίδεται μεταξύ ανθρώπων με τον «κλασικό» τρόπο, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με το κοινό κρυολόγημα ή τη γρίπη.

4. Πότε εκδηλώνεται η νόσος και πόσο διαρκεί;

Ο χρόνος επώασης της νόσου Chikungunya – δηλαδή το διάστημα από το τσίμπημα του μολυσμένου κουνουπιού ως και την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων – είναι συνήθως τρεις ως επτά ημέρες (ωστόσο το εύρος της περιόδου επώασης μπορεί να κυμαίνεται από μία ως 12 ημέρες). Τα συμπτώματα της οξείας φάσης της νόσου διαρκούν συνήθως επτά ως 10 ημέρες, ωστόσο, όπως προείπαμε, οι πόνοι στις αρθρώσεις μπορεί να επιμένουν επί εβδομάδες, μήνες ή και χρόνια.

5. Μπορεί η νόσος να είναι θανατηφόρα;

Είναι σπάνια τα θανατηφόρα κρούσματα. Ωστόσο στις ομάδες υψηλού κινδύνου για σοβαρή νόσηση και πιθανή εμφάνιση πολυοργανικής ανεπάρκειας ανήκουν τα νεογέννητα, τα άτομα άνω των 65 ετών καθώς και τα άτομα με υποκείμενα νοσήματα όπως ο διαβήτης ή οι καρδιοπάθειες.

6. Μπορεί κάποιος να επαναμολυνθεί με τον ιό;

Πιστεύεται ότι αν κάποιος μολυνθεί μια φορά με τον ιό αναπτύσσει μακροπρόθεσμη ανοσία με αποτέλεσμα να ελαχιστοποιούνται οι πιθανότητες επαναμόλυνσης.

7. Ποια είναι η θεραπεία;

Δεν υπάρχει ειδική αντι-ιική θεραπεία για τον ιό Chikungunya. Οι θεραπείες που χορηγούνται είναι συμπτωματικές – όπως αντιπυρετικά και παυσίπονα σαν την παρακεταμόλη ενώ συστήνεται επίσης επαρκής πρόσληψη υγρών και ξεκούραση. Για την αντιμετώπιση του πόνου στις αρθρώσεις μπορεί να χορηγηθούν αντιφλεγμονώδη φάρμακα ενώ σε σπάνιες σοβαρές ή χρόνιες περιπτώσεις, ο γιατρός μπορεί να συνταγογραφήσει και κορτικοστεροειδή. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα άτομα που έχουν εμφανίσει συμπτώματα πρέπει να αποφεύγουν τη λήψη ιβουπροφαίνης, ναπροξένης ή ασπιρίνης έως ότου αποκλειστεί η περίπτωση του να πάσχουν από δάγκειο πυρετό (ο οποίος μεταδίδεται από τα ίδια είδη κουνουπιών και εκδηλώνεται με παρόμοια συμπτώματα), καθώς τα φάρμακα αυτά αυξάνουν τον κίνδυνο αιμορραγίας και ο δάγκειος πυρετός πλήττει κυρίως τα αιμοφόρα αγγεία. Πάντως οι περισσότεροι ασθενείς με Chikungunya αναρρώνουν μέσα σε μια εβδομάδα.

8. Υπάρχει εμβόλιο για τον ιό;

Υπάρχουν πλέον δύο προληπτικά εμβόλια για τον ιό Chikungunya. Το πρώτο εξ αυτών (Ixchiq) κυκλοφορεί στην ΕΕ από τον Ιούνιο του 2024. Πρόκειται για ένα εμβόλιο που περιέχει ζωντανό, εξασθενημένο ιό, το οποίο έλαβε έγκριση αρχικώς για άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω (από τον Μάρτιο του 2025 η έγκριση αφορά και εφήβους ηλικίας 12 ετών και άνω). Στις αρχές του 2025 έλαβε έγκριση στην ΕΕ και ένα δεύτερο εμβόλιο, το Vimkunya, το οποίο μπορεί επίσης να χορηγείται σε άτομα 12 ετών και άνω. Και τα δύο αυτά εμβόλια συνίστανται κυρίως για ταξιδιώτες όπου ο ιός ενδημεί ή παρουσιάζει έξαρση όπως η Αφρική, η Νοτιοανατολική Ασία, περιοχές της αμερικανικής ηπείρου.

Σημειώνεται ότι το εμβόλιο Ixchiq, παρότι έχει δείξει υψηλή αποτελεσματικότητα, έχει συνδεθεί με σοβαρές παρενέργειες, ιδιαιτέρως σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, γεγονός που είχε οδηγήσει τις αρμόδιες αρχές της Ευρώπης σε προσωρινό περιορισμό της χρήσης του σε άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω (ο περιορισμός αυτός ήρθη το 2025). Οι παρενέργειες αυτές αφορούσαν περιπτώσεις εγκεφαλίτιδας και βαρέων συμπτωμάτων που προσομοίαζαν με εκείνα που προκαλεί η λοίμωξη με τον ιό ενώ υπήρξαν και κάποιες αναφορές θανάτων. Στις ΗΠΑ ο αρμόδιος Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) ανέστειλε την άδεια του συγκεκριμένου εμβολίου τον Αύγουστο του 2025 (είχε δώσει έγκριση για κυκλοφορία του το 2023). Σε ανακοίνωσή του ο FDA ανέφερε ότι η απόφασή του αυτή βασίστηκε σε φόβους σχετικά με την ασφάλεια του εμβολίου καθώς υπήρξε ένας θάνατος από εγκεφαλίτιδα ο οποίος αποδόθηκε άμεσα στο εμβόλιο καθώς και πάνω από 20 καταγεγραμμένα περιστατικά σοβαρών παρενεργειών που αφορούσαν εμφάνιση συμπτωμάτων που προσομοίαζαν με τη νόσο που προκαλεί ο ιός.

Συνολικά οι υγειονομικές αρχές συστήνουν την προσεκτική αξιολόγηση οφέλους – κινδύνου για χορήγηση του εμβολίου στα άτομα 65 ετών και άνω ενώ τονίζουν ότι τα εμβόλια δεν πρέπει να χορηγούνται σε άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα και συνιστούν προσοχή σε ό,τι αφορά τη χορήγησή τους σε άτομα με υπέρταση, καρδιαγγειακά νοσήματα, διαβήτη ή χρόνια νεφρική νόσο.

9. Ποια είναι τα μέτρα πρόληψης;

Με δεδομένο ότι τα εμβόλια για τον ιό συνδέονται με περιορισμούς, οι ειδικοί συστήνουν απλά αλλά σωτήρια προληπτικά μέτρα για την αποφυγή μόλυνσης με τον ιό Chikungunya. Το πρώτο και κύριο είναι η αποφυγή των τσιμπημάτων των κουνουπιών μέσω της χρήσης εντομοαπωθητικών, κουνουπιέρας ή air-condition. Συστήνεται επίσης η ένδυση με ρούχα που καλύπτουν το σώμα. Είναι επίσης σημαντικό να μην υπάρχει στάσιμο νερό σε γλάστρες, υδρορροές ή παλιά λάστιχα που μπορούν να αποτελέσουν εστίες αναπαραγωγής των κουνουπιών.

10. Πόσα κρούσματα του ιού έχουν αναφερθεί παγκοσμίως και στη χώρα μας;

Το 2025 κατεγράφησαν περισσότερα από 500 χιλιάδες κρούσματα και 186 θάνατοι από τον ιό Chikungunya παγκοσμίως- τα περισσότερα κρούσματα κατεγράφησαν στην αμερικανική ήπειρο, τη νοτιοανατολική Ασία και την Αφρική. Μελέτες μαρτυρούν ότι οι ετήσιες μολύνσεις με τον ιό μπορεί να ξεπερνούν και τα 35 εκατομμύρια σε παγκόσμιο επίπεδο.

Συνολικά περισσότερες από 119 χώρες έχουν αναφέρει κρούσματα , εκ των οποίων πάνω από 10 είναι ευρωπαϊκές – μάλιστα το 2025 κατεγράφησαν εκατοντάδες κρούσματα στη Γαλλία και την Ιταλία. Οι επιδημίες του ιού πυροδοτούνται συνήθως από ταξιδιώτες που επιστρέφουν μολυσμένοι από τροπικές περιοχές και στη συνέχεια δέχονται τσίμπημα από κουνούπια στη χώρα τους, τα οποία και μεταδίδουν τον ιό σε άλλα άτομα.

Στην Ελλάδα έχει καταγραφεί μικρός αριθμός εισαγόμενων κρουσμάτων. Συγκεκριμένα κατά την περίοδο 2013-2018 αναφέρθηκαν συνολικά τέσσερα εισαγόμενα κρούσματα Chikungunya που αφορούσαν άτομα που είχαν επιστρέψει από τροπικές περιοχές. Ωστόσο με δεδομένο ότι το ασιατικό κουνούπι-τίγρης έχει πλέον εγκατασταθεί στη χώρα μας καθώς και ότι η Ευρώπη θερμαίνεται με σχεδόν διπλάσιο ρυθμό σε σύγκριση τον παγκόσμιο μέσο όρο δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες επιβίωσης και αναπαραγωγής για τα κουνούπια-διαβιβαστές του ιού, τα νέα για το μέλλον δεν είναι αισιόδοξα. Οπως προκύπτει και από την πρόσφατη μελέτη που αποτέλεσε το έναυσμα για αυτό το άρθρο, ο ιός με το… εξωτικό όνομα μάλλον θα αποτελεί (δυστυχώς) πολύ πιο συχνή αφορμή για τέτοια άρθρα στα χρόνια που έρχονται. Η μεγάλη εξάπλωσή του και στην Ευρώπη – και δη στη νότια Ευρώπη – είναι ζήτημα χρόνου, προειδοποιούν οι ειδικοί και για αυτό απαιτείται εγρήγορση εδώ και τώρα.