Στέφανος Ληναίος: «Ηθοποιός δεν είναι μόνο φως αλλά και παιδεία»

Ο Στέφανος Ληναίος, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ελληνικού θεάτρου με έντονο κοινωνικό και πολιτικό αποτύπωμα, έφυγε από τη ζωή, στις 22 Απριλίου.

Με την αφορμή αυτή ανασύρουμε από το Ιστορικό Αρχείο των εφημερίδων “ΤΟ ΒΗΜΑ” | “ΤΑ ΝΕΑ” τη συνέντευξη που έδωσε στο “ΒΗΜΑ” και στην Ισαβέλα Παπαζήση, στις 14 Δεκεμβρίου 1980.

Λαϊκό θέατρο

«Στο φετινό θεατρικό χειμώνα και μ ‘ ένα κοινό που οποιουδήποτε ἐπιπέδου κι ἂν ήταν δεν θα μπορούσε να συντηρήσει γύρω στα πενήντα θέατρα , υπάρχουν κι ὅρισμένοι θίασοι που συνεχίζουν με τα περσινά έργα τους .

»Σαν τὸ σύγχρονο Ελληνικό Θέατρο του Ληναίου και της Φωτίου , που μὲ τὸ ἔργο του Ντάριο Φο “δεν πληρώνω – δεν πληρώνω”, ἐλπίζουν πώς ίσως βγάλουν και το φετινό τους χειμώνα. Μ’ ένα λαϊκό έργο και λαϊκό θέατρο .

Τί είναι όμως ένα λαϊκό έργο και το λαϊκό θέατρο;

Αυτό που μας ξαναφέρνει στις ρίζες μας;» ἡ αὐτό «πού μέ κλαρίνα και μελωδίες βουνίσιες μας κάνει, μερακλωμένοι να επιθυμούμε να αρχίσουμε να χορεύουμε»;

Τί εἶναι τέλος πάντων τό λαϊκό θέατρο κύριε Ληναίο;

Θα χρειαστεί να γράψει κανείς ένα ολόκληρο βιβλίο για να μιλήσει σωστά και διεξοδικά για το τί εἶναι λαϊκό θέατρο. Ιδιαίτερα στὴν εποχή μας που πολύ έχει μπερδευτεί  το γνήσιο με το νοθευμένο και το πνευματικό με το κουλτουριάρικο.

Λαϊκό θέατρο με δυό λόγια είναι και το θέατρο που το καταλαβαίνει όλος ο κόσμος και ενδιαφέρει όλο τον κόσμο. Λαϊκό θέατρο εἶναι τὸ θέατρο που βοηθάει καὶ μένα ποὺ τὸ κάνω και το θεατή που το βλέπει, να γινόμαστε καλύτεροι χωρίς διαταγές,                να διασκεδάζουμε χωρίς να ντρεπόμαστε και να σκεφτόμαστε πάνω στα προβλήματά μας που εἶναι καὶ παγκόσμια προβλήματα, μιλώντας τη λώσσα που μιλάει ὁ πολύς κόσμος κι ὄχι τὴ γλώσσα της γιαγιάς μου ἡ τὴ γλώσσα του ὑποκόσμου.

Ή όπως λέει ὁ Φό “είναι τὸ θέατρο που ἀνεβάζει το θεατή στη σκηνή, μιλάει μαζί του, στηρίζεται στις ἀντιδράσεις του”.

Με κριτήριο το πλατύ κοινό

Πώς διαλέξατε…αυτό το έργο; Καί με ποιό κριτήριο διαλέγετε τα έργα σ’ εποχές σαν τη σημερινή πού σημαντικές παραστάσεις έχουν ἐλάχιστα εἰσιτήρια, ἐλάχιστο κέρδος και  μερικές μόνο καλές κριτικές;

Διάλεξα το έργο που παίζουμε γιατί είναι λαϊκό ἔργο καὶ μ’ αὐτό το κριτήριο διαλέγω όλα τὰ έργα μας. Δὲν τὰ διαλέγω μόνος. Τα προτείνω ίσως. Τα προετοιμάζω ἴσως επειδή πιστεύω ότι ἡ ἐκλογή καὶ ἡ μελέτη, η προεργασία καὶ ἡ ἄναλυτική ἔργασία ἡ καίρια λέξη καὶ ἡ πλήρης φράση ἑνὸς ἔργου, εἶναι δουλειά, δημιουργία ενός έργου, είναι δούλεια, δημιουργία, δὲν είναι σκέτη διεκπεραίωση.

Υστερά τό συζητάμε όλοι οἱ ὑπεύθυνοι τῆς δουλειάς μας, τὸ ξανακοιτάμε, το ξαναδουλεύουμε στις πρόβες, ανακαλύπτουμε πράγματα που δεν είχαμε φανταστεί, συνεργαζόμαστε με τὸν συγγραφέα, προτείνουμε, αντιπροτείνουυε. κόδουμε ράβουμε… Ίσως γιατί πιστεύουμε ότι τα περισσότερα σύγχρονα έργα, δὲν είναι τελειωμένα. ᾿Ολοκληρώνονται, τελειώνουν πάνω στη σκηνή.

Τὸ μόνο ἀτύχημα εἶναι πώς δὲν μπορούμε να βρούμε τελευταία καὶ τὰ ἐλληνικά ἔργα ποῦ θέλουμε. ‘Ισως γιατί το κριτήριό μας είναι το πλατύ κοινό και όχι το ειδικό. Δὲν θὰ παρουσιάζαμε ποτέ ένα ἔργο με ανωμαλίες στη σκηνή.

Ο καθένας ἔχει τὸ δικαίωμα να παρουσιαζει ό,τι θέλει.

(…)

Να διαλαλήσω ένα όνειρο

Ο σκηνοθέτης είναι ἡ ψυχή, ο δάσκαλος , η «μητέρα» μιας παράστασης . Γιατί εσείς σκηνοθετείτε ὁ ἴδιος ; Δὲν θὰ τὰ κατάφερνε καλύτερα ένας έπαγγελματίας του είδους ; Αλήθεια τι εἶναι γιὰ σᾶς ὁ σκηνοθέτης σε μια παράσταση;

Υπάρχουν δύο ειδών σκηνοθεσίες . Η σκηνοθεσία που παίζει τον ρόλο του τροχονόμου καί ἡ σκηνοθεσία διδασκαλία . Ο σκηνοθέτης τροχονόμος παίρνει ένα έργο χωρίς να καταλαβαίνει καλά καλά τί λέει , διαλέγει ἡ τοῦ ἐπιβάλουν μερικούς ηθοποιούς καί τούς λέει ἀπό πού θα μπούν κι ἀπό που θα βγουν στη σκηνή.

Στην ίδια κατηγορία ανήκουν και μερικοί σκηνοθέτες , που προσπαθούν με έντυπωσιασμούς , σκοτάδια κι άλλα ἀκαταλαβίστικα να θεωρηθούν πρωτοπόροι …

Ο σκηνοθέτης δάσκαλος είναι ὁ ἄνθρωπος που εκφράζει, που υλοποιεί ένα όραμα . Ο σωστός σκηνοθέτης ἀπὸ τὴ στιγμή που θα σκεφτεί τὸ θέμα ἑνὸς ἔργου , ὡς τὴν ὥρα ποὺ

θα πάρει στα χέρια του το ίδιο το έργο, ἀπὸ τὴν στιγμή που θ ‘ αρχίσει να μελετάει, να κόβει και να ράβει το ἔργο, ὡς τὴν ὥρα ποὺ θὰ τὸ ἔχει έτοιμο για την πρώτη ανάγνωση, ἀπό την πρώτη ὡς τὴν τελευταία πρόβα, από την πρώτη ὡς τὴν τελευταία παράσταση, εἶναι ὁ δάσκαλος , εἶναι ὁ γυμναστής, είναι ο γιατρός του έργου .

Είναι αυτός που με συνέπεια και απόλυτη ευθύνη θα δώσει τα χρώματα και τους ρυθμούς του έργου , θα βοηθήσει τους ηθοποιούς να πουν και να ἀκούσουν αυτά που λένε , το σκηνογράφο και όλους τους συντελεστές να υπηρετήσουν τον στόχο του έργου κι όχι τις προσωπικές τους φιλοδοξίες .

Γι αυτό δεν πιστεύω στην συλλογική σκηνοθεσία . Πιστεύω στον σκηνοθέτη που όπως ὁ ποιητὴς καὶ ὁ συνθέτης , μόνοι τους κι όχι συλλογικα παίρνουν σκόρπιες λέξεις, σκόρπιους ήχους και τους κάνουν έργο .

Γι αυτό σκηνοθετώ και μόνο στην δική μου δουλειά , όπως θα έχετε προσέξει . Δεν είμαι επαγγελματίας σκηνοθέτης γι ‘ αυτό καί ἀρνήθηκα όσες φορές μου πρότειναν να σκηνοθετήσω σ ‘ ένα θέατρο . Μου είναι αδιανόητο να καλέσω ένα επαγγελματία σκηνοθέτη και να του πώ «ανέβασέ μου ένα έργo.

Έχω ένα όνειρο και θέλω να το πώ, να το διαλαλήσω , νὰ τὸ φωνάξω στους φίλους μου τους θεατές . Προτιμώ να το φωνάξω ἐγώ έστω και στραβά παρὰ νὰ μου το στραβώνει κάποιος άλλος .

Μπορεί ἴσως νὰ τὸ φωνάξει καλύτερα αὐτός ὁ ἄλλος… Μπορεί… Τότε όμως δὲν θὰ εἶναι ἡ δική μου φωνή, δεν θα είναι το δικό μου το παιδί.

Ἡ ψυχή , το γέλιο καί τό δάκρυ

Ας μιλήσουμε τώρα για το ταλέντο στη δουλειά σας κύριε Ληναίο. Πιστεύετε πῶς ἐπιβεβαιώνεται με «άδεια». Γιατί δεν συμφωνείτε να είναι ή Άδεια προαιρετική; 

(σ.σ. Την περίοδο εκείνη, απασχολούσε έντονα τα ελληνικά θεατρικά πράγματα το ζήτημα της άδειας άσκησης επαγγέλματος, στην

Κι αυτό το θέμα είναι θέμα ολόκληρου βιβλίου . Κι είναι ένα τεράστιο θέμα που απασχολεί το θέατρο χρόνια τώρα . Καὶ μᾶς ἔχει ἀπασχολήσει από το 1965 που ήμουν γενικός γραμματέας του Σωματείου Ηθοποιών. Με λίγα λόγια λοιπόν, κανείς δεν θέλει άδεια , ούτε είπε κανείς ποτέ πώς ή άδεια κάνει τον ηθοποιό .

Όμως επειδή τυχαίνει νὰ εἶμαι και από τους πολλούς κι όχι λίγους, κι όχι ὁ μόνος, όπως νομίζουν μερικοί, που πιστεύω πως το επάγγελμα του ηθοποιού , δὲν εἶναι ἐπάγγελμα

ἀλλὰ λειτούργημα, δέχομαι και φωνάζω πως κάτω ἀπὸ ὁποιεσδήποτε συνθήκες δεν μπορεί ν ‘ ἀνεβαίνει ο καθένας όποτε θέλει, κι όπως θέλει, στη σκηνή. Δεν μπορεί να είναι ξέφραγο ἀμπέλι το θέατρο.

Στο Εξωτερικό δεν υπάρχει άδεια υπάρχουν όμως ισχυρά συνδικάτα που ἂν δεν είσαι μέλος τους , δεν βγαίνεις στη Σκηνή . Στο εξωτερικό δεν υπάρχει ούτε ένας (ούτε ΕΝΑΣ) που να ξυπνήσει ένα πρωί και να θέλει να παίξει στη Σκηνή.

Ενώ στον τόπο μας ὁ καθένας το πιστεύει . Στὸ ἔξωτερικό δεν υπάρχει ένας νέος ανθρωπος που να μή σπουδάσει πρώτα σε μια Σχολή κι ύστερα να σκεφτεί να ζητήσει δουλειά .

Εδώ περιφρονοῦν τὴν Παιδεία (κι έχουν δίκιο έτσι όπως σ ‘ ένα μεγάλο ποσοστό έχει καταντήσει ) καὶ δὲν ἔχουν και καμία διάθεση να σπουδάσουν … ίσως γιατί παραδέχονται κάτι που χρόνια διακηρύσσουν μερικοί ανεύθυνοι ὅτι ὁ ηθοποιός πάνω στη σκηνή γινεται … λές και είναι ψωμί σε φούρνο … και δεν χρειάζεται Σχολή .

Αν δεν δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για ένα ισχυρό σωματείο, αν δεν καθιερωθεί ή Υποχρεωτική Παιδεία , πώς να καταργηθεῖ ἡ ἄδεια;

Στους πρώτους τρείς μήνες της δικτατορίας και στους πρώτους τρείς μήνες μόλις έφυγε ἡ δικτατορία , που δεν υπήρχε Σωματείο … και Νόμοι, ήταν τρομαχτική ή διάλυση του Θεάτρου ιδιαίτερα στους περιοδεύοντες θιάσους.

Θίασοι με δυο επαγγελματίες και δέκα του δρόμου , θίασοι με μπαλαρίνες στους πρώτους ρόλους και μηχανικούς – καρατερίστες , με ήλεκτρολόγους και ταξιθέτες , περιόδευαν και δίδασκαν θέατρο.

Φανταστείτε τί έχει να γίνει αν καταργηθεί κι ἐπίσημα χωρίς καμία υποδομή. Το επιχείρημα ότι τὸ κοινὸ θὰ ἀντιδράσει είναι μεγάλο λάθος.

Υφίσταται τέτοια πλύση εγκεφάλου που ξεγελιέται πολλές φορές. Αλλά κι ἂν ἐχουμε και μερικά ταλέντα που μπορούν να παίξουν με τη βοήθεια κάποιου δασκάλου, αυτό σημαίνει πώς έγιναν κιόλας ηθοποιοί;

Οι παλιοί ηθοποιοί όμως ούτε άδεια είχαν , ούτε Σχολές έβγαζαν. Κι έχουν μείνει στην Ιστορία του Ελληνικού Θεάτρου. Και κάτι ακόμα. Λένε ἀρκετοί πώς ὁ ηθοποιός δεν χρειάζεται Παιδεία γιατί τή βρίσκει μόνος του , σαν τον ποιητή καί τον ζωγράφο . Με την προϋπόθεση πως θα υπάρχει το ταλέντο.

Ναί ἀλλὰ τότε υπήρχαν και γιατροί κομπογιαννίτες και δικηγόροι δικολάβοι . Τώρα όμως που στο κάθε ἐπάγγελμα ὁ καθένας σπουδάζει, είναι δυνατόν να μιλάμε για απαίδευτους ηθοποιούς;  Κι έπειτα στο παρελθόν οι ηθοποιοί έπαιζαν κάθε πέντε μέρες κι ένα ρόλο, άλλο έργο .

Έτσι τους δινόταν η ευκαιρία να δουλεύουν κάθε μέρα, κάθε ώρα πάνω σ ‘ ένα ρόλο , διαφορετικό τις περισσότερες φορές . Σήμερα – θὰ μάθεί ένα παιδί , όταν παίζει ένα ρολάκι σ ‘ ένα έργο που κρατάει δυο χρόνια;

Ρωτήστε τους παλιούς ἦθοποιούς γιατί αγωνίστηκαν κι έγινε η Άδεια και η Παιδεία. Ρωτήστε τους σημερινούς παλιούς ἐν ενεργεία η συνταξιούχους ηθοποιούς να σας θυμίσουν (…).Ντρεπόντουσαν να λένε πώς είναι ηθοποιοί, όταν στην επαρχία ιδιαίτερα τις θεατρίνες » τις περίμεναν περισσότερο για κονσομασιόν … και λιγότερο για θεατρικό έργο.

Ρωτήστε τους να σας πουν πόσα πράγματα – ανακάλυψαν μόνοι τους , φτύνοντας αίμα, ενώ μια Σχολή θα τους είχε προετοιμάσει κάπως . Ρωτήστε να σας ποῦν πόσα πράγματα ανακάλυψαν μόνοι τους, φτύνοντας αίμα, ενώ μια Σχολή θα τους είχε προετοιμάσει κάπως.

Ρωτήστε να σας πούν για την παντελή έλλειψη επαγγελματικής συνείδησης ἀπό πολλούς «ευκαιριακούς» συναδέλφους τους , που έπαιζαν όταν ήθελαν, έφευγαν ἀπό τη παράσταση όταν ήθελαν , εγκατέλειπαν τη σκηνή για να προτιμήσουν τη Βηρυτό, ἡ ὁποιαδήποτε άλλη δουλειά, τυχοδιωκτικά , όπως τυχοδιωκτικά είχαν ἀνεβεί και στη Σκηνή…

Καὶ χαίρομαι γιατί τα τελευταία χρόνια και το Σωματείο Ηθοποιών καί τά κόμματα ἀλλά καί πολλές προσωπικότητες καταλαβαίνουν ἐπὶ τέλους ὅτι ἡ ὑποχρεωτική ᾿Ανώτατη Θεατρική Παιδεία είναι ανάγκη Ζωής και Θανάτου γιὰ τὸ ἑλληνικό θέατρο.

Κι οι επιχειρηματίες όμως δεν πρέπει να ξεχνάνε ότι ο άσχετος που θ’ αναβεί στη σκηνή με την ίδια εύκολία ποὺ ἀνέβηκε θὰ τὴν ἐγκαταλείψει μια μέρα για κάτι πιο συμφέρον .

Κι όταν κάποτε θάρθουν δικαστικά οἱ τιμωρίες , ἄν ἔρθουν, ἡ παράσταση κι ὁ θίασος θα έχει διαλυθεί …Φυσικά όλα αυτά δεν μπορούν να γίνουν άπό τη μια μέρα στην άλλη. Όταν όμως ή θεατρική παιδεία «ανωτατοποιηθεί», αυτόματα θα φύγει από τα χέρια των «επαγγελματιών » του είδους και θα πάρει τις σωστές της διαστάσεις που σιγά – σιγά και σωστούς ηθοποιούς θα βγάλει καὶ ἡ άδεια δὲν θὰ χρειάζεται και το θέατρο θα περπατήσει σ ‘ ένα καλύτερο δρόμο…

Κι όλα αυτά πώς θα γίνουν κυριε Ληναίο; Με τη βοήθεια του Θεού;

Και σχέδια υπάρχουν καί ἄνθρωποι να τα πραγματοποιήσουν υπάρχουν κι η δίψα από τους νέους ανθρώπους ὑπάρχει… Αρκεί ή οποιαδήποτε κυβέρνηση να πιστεύει στον παιδαγωγικό ρόλο του θεάτρου και να ἐπιστρατεύει όχι μόνο τους «δικούς της » ανθρώπους , ἡ τους καθιερωμένους, ποὺ δὲ σημαίνει πάντα ότι είναι κι οἱ ἁρμόδιοι , ἀλλὰ κάθε άνθρωπο του θεάτρου , ποὺ θὰ ὑποτάξει την προσωπικότητά του στο γενικό συμφέρον, κάθε ὑπεύθυνο που δεν θα μετράει μόνο η ηλικία του κι οι περγαμηνές του, ἀλλὰ καὶ ἡ σύγχρονη ἀντίληψη και το πρακτικό μυαλό …

Καί ὅλα αὐτὰ μὲ βάση τὴν ἀμετακίνητη άποψη ότι ο ηθοποιός δεν είναι το φρούτο και ο γελωτοποιός μιᾶς ἐποχῆς ἀλλὰ ἡ συνισταμένη της, ηθοποιός δεν είναι ένα άβουλο πλάσμα, ἀλλὰ ένας υπεύθυνος ερμηνευτής καθοδηγητής τῆς ἐποχῆς του .

Ο ηθοποιός δεν είναι ένα σολάκι μέσα σ ‘ ένα εργάκι του ποδαριού , ἄλλὰ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα , τὸ αἷμα και το νερό , το γέλιο και το δάκρυ, η ζωή καί ὁ θάνατος μεγάλων ρόλων, μεγάλων έργων, μεγάλων εποχών.