100 χρόνια από τη γέννηση της Ελισάβετ Β’: Η βασίλισσα που καθρέφτισε τον 20ο αιώνα

Η ζωή της βασίλισσας Ελισάβετ Β’ διήρκεσε σχεδόν όσο ένας ολόκληρος αιώνας – και σε μεγάλο βαθμό τον καθρέφτισε.

Οταν γεννήθηκε, το 1926, η Βρετανική Αυτοκρατορία κάλυπτε ακόμη ένα τέταρτο του πλανήτη, η τηλεόραση δεν υπήρχε και η Ευρώπη προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές του Μεγάλου Πολέμου.

Οταν πέθανε, το 2022, ο κόσμος ζούσε στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της Τεχνητής Νοημοσύνης, η ζωή της είχε γίνει ήδη ταινία, που χάρισε το Οσκαρ Α’ γυναικείου ρόλου στην Ελεν Μίρεν («Η βασίλισσα», 2006), αλλά και επιτυχημένη σειρά στο Netflix («Το Στέμμα», 2016-2023), και το Ηνωμένο Βασίλειο προσπαθούσε ακόμη να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του μετά το Brexit.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο εποχές, που έμοιαζαν να χωρίζονται από μια άβυσσο εξέλιξης, γεγονότων και ιστορικών οροσήμων, βρισκόταν μια γυναίκα ύψους μόλις 163 εκατοστών, η οποία, αν και μοιραζόταν σπάνια τις απόψεις της δημόσια, κατάφερε να γίνει το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της βρετανικής ιστορίας.

Τη χρονιά που γεννήθηκε η Ελισάβετ Αλεξάνδρα Μαίρη Ουίνδσορ ο κόσμος βρισκόταν στο μεταίχμιο του Μεσοπολέμου. Ομως το σπίτι στον αριθμό 17 της Bruton Street στο αριστοκρατικό Μέιφερ του Λονδίνου δεν έμοιαζε με σκηνικό ιστορικών εξελίξεων.

Εκεί, στην οικία των παππούδων της από την πλευρά της μητέρας της, ο δούκας και η δούκισσα της Υόρκης καλωσόρισαν στον κόσμο το πρώτο τους παιδί την 21η Απριλίου του 1926. Η μικρή «Λίλιμπετ», που αδυνατούσε να προφέρει σωστά το όνομά της στα πρώτα χρόνια της ζωής της, γεννήθηκε τρίτη στη σειρά διαδοχής του βρετανικού στέμματος, πίσω από τον θείο της Εδουάρδο και τον πατέρα της Γεώργιο, τον συνεσταλμένο «Μπέρτι».

Η «Λίλιμπετ» και ένα απρόσμενο πεπρωμένο

Η Ελισάβετ πέρασε την – ειδυλλιακή, ξέγνοιαστη και προστατευμένη – παιδική ηλικία της στο αρχοντικό της οδού Piccadilly.

Η γκουβερνάντα της, Μάριον Κρόφορντ (η θρυλική «Crawfie», όπως έμεινε γνωστή), περιέγραφε ένα κορίτσι μεθοδικό, βαθιά υπεύθυνο και συνεπές, που φρόντιζε να υπενθυμίζει τις αρετές του με τις πιο μικρές κινήσεις του – όπως στοιχίζοντας στη σειρά τα παπούτσια της κάθε βράδυ πριν πέσει για ύπνο.

Οταν το 1930 γεννήθηκε η αδελφή της, πριγκίπισσα Μαργαρίτα, το μετέπειτα δίπολο της βρετανικής μοναρχίας άρχισε να διαμορφώνεται. Η Ελισάβετ ήταν εικόνα και ομοίωση του κανόνα. Η Μαργαρίτα, από την άλλη, λειτουργούσε ως το αντίβαρο, η εξαίρεσή του. «Η Λίλιμπετ είναι το καμάρι μου, η Μαργαρίτα είναι η χαρά μου» έλεγε ο πατέρας τους.

Τα χρόνια της αθωότητας των δύο γαλαζοαίματων αδελφών επρόκειτο να διακοπούν βίαια. Η πρώτη μεγάλη κρίση χτύπησε την οικογένεια το 1936, το έτος που έμεινε στην ιστορία ως η «Χρονιά των Τριών Βασιλέων».

Ο θάνατος του παππού της, Γεωργίου Ε’, έφερε στον θρόνο τον χαρισματικό αλλά επιπόλαιο θείο της Εδουάρδο Η’. Λίγους μήνες μετά τη στέψη του, ο Εδουάρδος έβαλε το παλάτι σε υπαρξιακή περιδίνηση επιλέγοντας να παραιτηθεί από τον θρόνο για να παντρευτεί την Αμερικανίδα, δις διαζευγμένη Ουόλις Σίμπσον.

Το στέμμα προσγειώθηκε στο κεφάλι του απρόθυμου, τραυλού αδελφού του, Γεωργίου ΣΤ’. Η 10χρονη Ελισάβετ, μαθαίνοντας τα νέα, ρώτησε την γκουβερνάντα της εάν αυτό σήμαινε πως η ίδια θα γινόταν κάποια ημέρα βασίλισσα. Η απάντηση ήταν καταφατική.

Εκτοτε, το κορίτσι με τα σγουρά μαλλιά ξεκίνησε να προετοιμάζεται για ένα πεπρωμένο που δεν είχε ζητήσει, αλλά υπηρέτησε πρόθυμα στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του.

Η διάδοχος που λέρωνε τα χέρια της

Οταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, το 1939, η βρετανική κυβέρνηση πρότεινε τη φυγάδευση για λόγους ασφαλείας της Ελισάβετ και της Μαργαρίτας στον Καναδά. Η απάντηση της μητέρας τους, βασιλομήτορος Ελισάβετ, έμεινε στην ιστορία: «Τα παιδιά δεν θα φύγουν χωρίς εμένα. Εγώ δεν θα φύγω χωρίς τον βασιλιά. Και ο βασιλιάς δεν θα εγκαταλείψει ποτέ τη χώρα».

Οι πριγκίπισσες μεταφέρθηκαν στο Κάστρο του Ουίνδσορ, όπου συχνά κοιμούνταν σε υπόγειους χώρους του προκειμένου να προστατεύονται από τους βομβαρδισμούς της Λουφτβάφε (της γερμανικής πολεμικής αεροπορίας).

Σε εκείνα τα δύσκολα και σκοτεινά χρόνια του πολέμου, η Ελισάβετ σφυρηλάτησε τον χαρακτήρα της.

Το 1940, σε ηλικία 14 ετών, εκφώνησε την πρώτη της ραδιοφωνική ομιλία μέσω του BBC, απευθυνόμενη στα παιδιά που είχαν απομακρυνθεί από τις οικογένειές τους λόγω των συγκρούσεων. Ο τόνος της ήταν κρυστάλλινος και γεμάτος ενσυναίσθηση.

Καθώς ενηλικιωνόταν, ζήτησε να της επιτραπεί να συνεισφέρει ενεργά στις ανάγκες του μετώπου. Το 1945 κατατάχθηκε στο γυναικείο σώμα χερσαίας αρωγής του βρετανικού στρατού (Auxiliary Territorial Service) και εκπαιδεύτηκε ως οδηγός και μηχανικός βαρέων οχημάτων.

Η εικόνα της νεαρής διαδόχου με τη φόρμα εργασίας, να ελέγχει τα μπουζί και να αλλάζει ελαστικά δεν ήταν απλώς ένα εκπληκτικό εργαλείο προπαγάνδας, αλλά η απόδειξη πως η μοναρχία ήταν διατεθειμένη να λερώσει τα χέρια της.

Οταν έληξε ο πόλεμος στην Ευρώπη, η Ελισάβετ και η Μαργαρίτα ξεγλίστρησαν ινκόγκνιτο στους δρόμους του Λονδίνου, χορεύοντας με το πλήθος μπροστά από το ξενοδοχείο Ritz. Ηταν, όπως θα ομολογούσε δεκαετίες αργότερα η ίδια, «μία από τις πιο αξέχαστες νύχτες της ζωής μου» – και ίσως η τελευταία φορά που μπορούσε να τριγυρίζει ανώνυμη μέσα στο πλήθος.

Μέσα στη ζοφερή ατμόσφαιρα του πολέμου, η Ελισάβετ κράτησε ζωντανή μια φλόγα που είχε ανάψει το 1939 στο Βασιλικό Ναυτικό Κολέγιο του Ντάρτμουθ. Εκεί, η 13χρονη τότε πριγκίπισσα είχε συναντήσει έναν 18χρονο ναυτικό δόκιμο, τον πρίγκιπα Φίλιππο της Ελλάδας και της Δανίας.

Ηταν ψηλός, ξανθός, με διαπεραστικό γαλάζιο βλέμμα και απέπνεε έναν αέρα αυτοπεποίθησης που σαγήνευσε την εσωστρεφή έφηβη. Η αλληλογραφία τους κατά τη διάρκεια του πολέμου μετουσιώθηκε σε έναν έρωτα που το βρετανικό κατεστημένο αρχικά αντιμετώπισε με καχυποψία.

Ο Φίλιππος, ανιψιός του φιλόδοξου λόρδου Μαουντμπάτεν, ήταν ουσιαστικά άπατρις, φτωχός για τα δεδομένα της αυλής και με αδελφές παντρεμένες με γερμανούς αριστοκράτες, κάποιοι μάλιστα εκ των οποίων διατηρούσαν δεσμούς με το ναζιστικό καθεστώς. Η Ελισάβετ σπάνια πείσμωνε. Οταν όμως το έπραττε, ήταν ανυποχώρητη.

Ο ξανθός της πρίγκιπας

Ο γάμος τους στις 20 Νοεμβρίου 1947 στο Αβαείο του Ουέστμινστερ ήρθε σε μια εποχή λιτότητας. Η Ελισάβετ μάλιστα χρησιμοποίησε κουπόνια για να αγοράσει το ύφασμα για το νυφικό της, όπως δηλαδή έκαναν όλες οι γυναίκες στη μεταπολεμική Αγγλία.

Το φόρεμά της σχεδίασε ο Νόρμαν Χάρτνελ και το διακόσμησε με 10.000 λευκά μαργαριτάρια που συμβόλιζαν την αναγέννηση.

Ο Φίλιππος θυσίασε το επώνυμό του, την καριέρα του στο Ναυτικό και την ελευθερία του για να γίνει ο πρώτος και ο πιο αφοσιωμένος υπήκοος της συζύγου του.

Παρά τις εντάσεις που έφερε ο περιορισμένος ρόλος του – ειδικά η απαγόρευση να δώσει το όνομα Μαουντμπάτεν στα παιδιά του –, ο δούκας του Εδιμβούργου υπήρξε ο απόλυτος βράχος δίπλα της. Ηταν ο μόνος άνθρωπος που μπορούσε να τη βλέπει και να την ξέρει πίσω από το στέμμα.

Τον Φεβρουάριο του 1952 η ζωή της 26χρονης τότε Ελισάβετ ανατράπηκε οριστικά. Κατά τη διάρκεια μιας περιοδείας στην Κένυα, ενώ διέμενε στο φημισμένο Treetops Hotel παρατηρώντας άγρια ζώα, ο πατέρας της βασιλιάς Γεώργιος ΣΤ’ άφησε την τελευταία του πνοή στο Σάντριγχαμ.

Οπως έγραψε στο βιβλίο επισκεπτών του ξενοδοχείου ο κυνηγός Τζιμ Κόρμπετ που τη συνόδευε σε εκείνο το ταξίδι: «Για πρώτη φορά στην ιστορία του κόσμου, μια νεαρή κοπέλα ανέβηκε σε ένα δέντρο ως πριγκίπισσα και κατέβηκε την επόμενη ημέρα ως βασίλισσα».

Το υπερθέαμα της ενθρόνισης

Η στέψη της, στις 2 Ιουνίου 1953 – εκείνη την ημέρα γιόρταζε έκτοτε και τα γενέθλιά της –, ήταν ένα ορόσημο όχι μόνο για τη Βρετανία αλλά και για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Ενάντια στις συμβουλές του γερόλυκου πρωθυπουργού Ουίνστον Τσόρτσιλ, ο οποίος θεωρούσε ότι η τηλεόραση θα εκμηδένιζε το θείο μυστήριο της τελετής, η Ελισάβετ επέτρεψε στις κάμερες να μπουν στο Αβαείο του Ουέστμινστερ.

Πάνω από 27 εκατομμύρια Βρετανοί και εκατοντάδες εκατομμύρια τηλεθεατές σε όλον τον κόσμο παρακολούθησαν τη νεαρή βασίλισσα να φέρει το βάρους 2,2 κιλών Στέμμα του Αγίου Εδουάρδου. Η Ελισάβετ είχε συνειδητοποιήσει από νωρίς τι χρειαζόταν για να επιβιώσει ο θεσμός της μοναρχίας σε έναν κόσμο που άλλαζε με κεκτημένη ταχύτητα: να φαίνεται.

Η βασιλεία της ταυτίστηκε με τη συρρίκνωση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και τη γέννηση της Κοινοπολιτείας, την οποία η ίδια υπερασπίστηκε με πάθος απέναντι σε συντηρητικούς πολιτικούς.

Κατά τη διάρκεια των 70 ετών της στον θρόνο, συνεργάστηκε με 15 πρωθυπουργούς. Από τον πατρικό Τσόρτσιλ μέχρι τον Χάρολντ Ουίλσον, που την έβλεπε ως ισότιμη συνομιλήτρια, και από την αυστηρή Μάργκαρετ Θάτσερ – με την οποία οι σχέσεις της ήταν συχνά παγωμένες, παρά το γεγονός ότι είχαν γεννηθεί με διαφορά μηνών – μέχρι τον Τόνι Μπλερ και τη Λιζ Τρας, την οποία όρκισε μόλις δύο 24ωρα πριν από τον θάνατό της, τον Σεπτέμβριο του 2022.

Η πορεία της όμως είχε και σκιές. Το 1966, η κατολίσθηση στο ορυχείο του Αμπερφαν στην Ουαλία, που στοίχισε τη ζωή σε 116 παιδιά, ανέδειξε τα όρια της συναισθηματικής απόστασής της από τον λαό. Η απόφασή της να περιμένει οκτώ ημέρες πριν επισκεφθεί τον τόπο της τραγωδίας εκλήφθηκε ως ψυχρότητα και αποστασιοποίηση.

Δεκαετίες αργότερα πρώην γραφειοκράτες του παλατιού επιβεβαίωναν πως η βασίλισσα μετάνιωνε για χρόνια εκείνο το λάθος.

Annus Horribilis

Βεβαίως, η πραγματική δοκιμασία για το Στέμμα ήρθε τη δεκαετία του ’90. Μάλιστα, η ίδια η Ελισάβετ Β’ χαρακτήρισε το 1992 ως «annus horribilis» (φρικτό έτος) σε ομιλία της τον Νοέμβριο εκείνης της χρονιάς.

Οι χωρισμοί τριών από τα τέσσερα παιδιά της (Καρόλου, Αννας, Αντριου), τα σκάνδαλα που τροφοδοτούσαν τον κίτρινο Τύπο και η καταστροφική πυρκαγιά στο αγαπημένο της Κάστρο του Ουίνδσορ σημάδεψαν τη βασιλική οικογένεια και πλήγωσαν την εικόνα που η ίδια λούστραρε μεθοδικά επί χρόνια.

Τα πράγματα βέβαια θα γίνονταν ακόμα χειρότερα με τον θάνατο της πριγκίπισσας Νταϊάνας στο αυτοκινητικό δυστύχημα του Παρισιού στις 31 Αυγούστου του 1997. Η βρετανική κοινωνία, βυθισμένη σε πρωτοφανές, πάνδημο πένθος, απαιτούσε από τη βασίλισσα να εκφράσει δημόσια τον πόνο της.

Η Ελισάβετ, πιστή στο δόγμα των παλαιών γενεών που επέβαλλε στωικότητα και κρυφά δάκρυα, παρέμεινε οχυρωμένη στο Μπαλμόραλ της Σκωτίας, εστιάζοντας στην προστασία των εγγονών της, Ουίλιαμ και Χάρι.

Χρειάστηκε η παρέμβαση του τότε πρωθυπουργού Τόνι Μπλερ και η κατακραυγή των εφημερίδων, που κυκλοφορούσαν με τον πηχυαίο τίτλο «Πού είναι η βασίλισσά μας;», για να επιστρέψει στο Λονδίνο.

Η εικόνα της να υποκλίνεται μπροστά στο φέρετρο της Νταϊάνας, σε συνδυασμό με ένα τηλεοπτικό διάγγελμα στο οποίο μίλησε «ως βασίλισσα και ως γιαγιά», ήταν το απόλυτο μάθημα επιβίωσης. Αντελήφθη έστω και στις καθυστερήσεις ότι το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ μονάρχη και υπηκόων είχε αλλάξει.

Ο λαός δεν ήθελε πια ένα τέλειο, αλλά ανέκφραστο άγαλμα. Χρειαζόταν έναν άνθρωπο.

Η ευφυΐα της σιωπής

Εκείνο που, σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, έκανε την Ελισάβετ Β’ μοναδική στην παγκόσμια ιστορία ήταν η επικοινωνιακή της ιδιοφυΐα, η οποία βασιζόταν στη σιωπή.

Παρότι έμεινε για 70 χρόνια στον θρόνο, δεν παραχώρησε ποτέ ούτε μία τηλεοπτική συνέντευξη. Κανείς δεν έμαθε ποτέ τι ψήφιζε, τι πίστευε για το Brexit ή πώς έκρινε την πολιτική κατεύθυνση της χώρας της. Η Ελισάβετ έκανε τον εαυτό της έναν λευκό καμβά, πάνω στον οποίο κάθε Βρετανός και εκατομμύρια άλλοι πολίτες παγκοσμίως μπορούσαν να προβάλλουν τις δικές τους αξίες, ιδέες και προσδοκίες.

Μπορεί να μην έλεγε πολλά με το στόμα, όμως ο τρόπος που χρησιμοποιούσε τη σημειολογία παραμένει μνημειώδης. Ακόμα και η περίφημη γκαρνταρόμπα της, μέρος της οποίας μπορεί να δει κανείς στην έκθεση «Her Life in Style» που φιλοξενείται στο Μπάκιγχαμ επ’ ευκαιρία της εκατονταετηρίδας από τη γέννησή της, δεν υπαγορευόταν από τη μόδα, αλλά από το καθήκον.

«Αν φορέσω μπεζ, δεν θα ξέρει κανείς ποια είμαι» είχε πει. Τα νέον χρώματα, τα ασορτί καπέλα, η μαύρη τσάντα Launer London και τα μαύρα παπούτσια Anello & Davide έγιναν η στολή εργασίας και η πανοπλία της.

Η δε τσάντα της, εκτός από το να μεταφέρει το κραγιόν της, λειτουργούσε ως μυστικός κώδικας για το προσωπικό της: αν, για παράδειγμα, την τοποθετούσε επάνω στο τραπέζι κατά τη διάρκεια ενός γεύματος, σήμαινε ότι αυτό έπρεπε να τελειώσει στα επόμενα 5 λεπτά.

Μια βασίλισσα στην αγκαλιά του 007

Τα τελευταία χρόνια της ζωής της η βασίλισσα – η μακροβιότερη στη βρετανική ιστορία – έζησε την αναγέννηση της δημοτικότητάς της.

Από αυστηρή και σιδερένια μονάρχης έγινε η αγαπημένη «γιαγιά του έθνους». Εδειξε το χιούμορ της πίνοντας τσάι με τον αρκούδο Πάντινγκτον στο Πλατινένιο Ιωβηλαίο αλλά και «πέφτοντας» με αλεξίπτωτο αγκαλιά με τον Τζέιμς Μποντ στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2012.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορωνοϊού, το 2020, η σιωπή της έσπασε την κατάλληλη στιγμή. Με το διάγγελμά της και τη φράση «We will meet again» («Θα συναντηθούμε ξανά»), δανεισμένη από τον ύμνο της Βέρα Λιν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, φρόντισε να υπενθυμίσει στους Βρετανούς την ανθεκτικότητά τους.

Ωστόσο, ο θάνατος του συζύγου της πρίγκιπα Φίλιππου τον Απρίλιο του 2021 έκλεψε ένα κομμάτι από την ψυχή της.

Η εικόνα της να κάθεται ολομόναχη, ντυμένη στα μαύρα και με μάσκα προστασίας, εξαιτίας των περιορισμών της πανδημίας στα στασίδια του Παρεκκλησίου του Αγίου Γεωργίου στο Κάστρο Ουίνδσορ έμοιαζε να ισοδυναμεί με τη σπαρακτική περίληψη ολόκληρης της ζωής της: εντελώς μόνη, στην υπηρεσία του καθήκοντος, ακόμα και στις πιο δύσκολες ιδιωτικές στιγμές της.

Το τέλος της γράφτηκε ξαφνικά για τον κόσμο που είχε πιστέψει πως η βασίλισσα ενσάρκωνε ένα σύμβολο που θα υπήρχε στο διηνεκές, αλλά γαλήνια για την ίδια στις 8 Σεπτεμβρίου 2022 στο Κάστρο του Μπαλμόραλ, το προσωπικό της καταφύγιο στα Χάιλαντς της Σκωτίας. Ο θάνατός της έδωσε το σύνθημα για την έναρξη της Επιχείρησης «Γέφυρα του Λονδίνου».

Ενός σχεδίου το οποίο, αν και η βρετανική γραφειοκρατία είχε προβάρει πολλές φορές και τελειοποιήσει μέχρι κεραίας, απευχόταν να εκτελέσει. Με τον θάνατό της σε ηλικία 96 ετών, η Ελισάβετ σφράγισε το κλείσιμο της πόρτας του 20ού αιώνα.

Υπάρχει μοναρχία χωρίς την Ελισάβετ;

Η Ελισάβετ Β’ δεν υπήρξε απλώς βασίλισσα του Ηνωμένου Βασιλείου και της Κοινοπολιτείας. Εγινε η αρχιτέκτονας της ίδιας της επιβίωσης του θεσμού. Μεγαλούργησε κάνοντας το ελάχιστο δυνατό: εμφανιζόταν, χαιρετούσε, χαμογελούσε και κρατούσε τις απόψεις της ερμητικά κλεισμένες μέσα στην εμβληματική μαύρη τσάντα της.

Στη σημαδιακή επέτειο των 100 ετών από τη γέννησή της, είναι πλέον πασιφανές ότι η Ελισάβετ δεν αποτελούσε απλώς την κεφαλή του κράτους, ούτε μόνο ένα σήμα κατατεθέν της χώρας, αλλά λειτουργούσε ως συνισταμένη της ψυχής του Ηνωμένου Βασιλείου.

Ισως γιατί ήταν μια ηγέτιδα που αντλούσε τη νομιμοποίησή της από την αίσθηση του καθήκοντος, αυτήν που δεν μπορεί κανείς να μάθει ή να διδαχθεί αλλά μόνο να τη βιώσει.

Η Ελισάβετ Αλεξάνδρα Μαίρη Ουίνδσορ υπήρξε η τελευταία μεγάλη εγγυήτρια της συνέχειας. Χωρίς εκείνη, η βρετανική μοναρχία δεν είναι πλέον ένας ιερός, αδιαμφισβήτητος θεσμός. Μοιάζει απλώς με έναν πολυδαίδαλο και πολυέξοδο δημόσιο οργανισμό που οφείλει καθημερινά να αποδεικνύει τον λόγο ύπαρξής του. Και αυτή είναι αναντίρρητα η πιο βαριά κληρονομιά που άφησε στους επιγόνους της.