«Απ’ όπου πέρασα έχω αφήσει κάτι» έλεγε σε μια συνέντευξή μας η Αννα Καφέτση. Και πράγματι, απ’ όπου κι αν πέρασε άφησε το αποτύπωμά της. Από την Εθνική Πινακοθήκη μέχρι το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και, αργότερα, το Μέγαρο Μουσικής, η παρουσία της συνδέθηκε με μερικές από τις σημαντικότερες στιγμές της σύγχρονης εικαστικής ζωής στην Ελλάδα. Ανήκε σε εκείνη τη γενιά ανθρώπων του πολιτισμού που δεν περιορίστηκαν στη διαχείριση θεσμών, αλλά τους διαμόρφωσαν σχεδόν εκ του μηδενός, δίνοντάς τους ταυτότητα, κατεύθυνση και δημόσιο ρόλο. Στην Εθνική Πινακοθήκη, όπου εργάστηκε επί 17 χρόνια, επιμελήθηκε εκθέσεις που άφησαν εποχή, όπως η έκθεση με έργα από τη συλλογή Κωστάκη το 1995 αλλά και οι «Μεταμορφώσεις του Μοντέρνου. Η ελληνική εμπειρία» (1992), που επιχείρησε να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει «μοντέρνο» στην εγχώρια εικαστική σκηνή.
Ωστόσο, το έργο με το οποίο ταυτίστηκε περισσότερο ήταν αναμφίβολα το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, ένας θεσμός που δύσκολα θα είχε υπάρξει χωρίς τη δική της επιμονή και διεκδικητικότητα. Η Καφέτση πάλεψε επί χρόνια για την ανάγκη ύπαρξης ενός θεσμικού χώρου αφιερωμένου αποκλειστικά στη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα, σε μια εποχή που η ίδια η έννοια του σύγχρονου μουσείου παρέμενε ασαφής και συχνά υποτιμημένη.
Στο διάστημα που το ΕΜΣΤ στεγαζόταν προσωρινά στο Ωδείο Αθηνών, χώρο που πολλοί θεωρούν μέχρι σήμερα την πιο ταιριαστή του στέγη λόγω της κλίμακας και της μοντερνιστικής αισθητικής του, επιμελήθηκε εκθέσεις που αποδείχθηκαν καθοριστικές. Ανάμεσά τους και «Ο Μεγάλος Περίπατος» (2006) που αναπτύχθηκε σε πολλαπλά σημεία της Αθήνας, κυρίως κατά μήκος του αρχαιολογικού περιπάτου γύρω από την Ακρόπολη, ή η ομαδική έκθεση «Εκ Νέου. Μια γενιά Ελλήνων καλλιτεχνών» (2014), η οποία ουσιαστικά προέβλεψε μια ολόκληρη γενιά εικαστικών που, δώδεκα χρόνια αργότερα, εξακολουθούν να διαμορφώνουν το τοπίο της σύγχρονης τέχνης. Την «Εκ Νέου» δεν την επιμελήθηκε η ίδια αλλά έδωσε τις κατευθυντήριες γραμμές και όλον τον χρόνο και τη στήριξη στις Δάφνη Βιτάλη, Δάφνη Δραγώνα και Τίνα Πανδή για να αναδείξουν το νέο αίμα της ελληνικής εικαστικής σκηνής.
Μια ικανότητα πέρα από πτυχία
Η Αννα Καφέτση γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στην Αισθητική και την Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόννη στο Παρίσι.
Όμως αυτό που είχε και δεν χαρίζουν απαραίτητα τα πτυχία ήταν η ικανότητα να διακρίνει καλλιτεχνικές φωνές πριν ακόμη παγιωθούν θεσμικά ή αποκτήσουν διεθνή αναγνώριση. Από το 2016 και μετά, η σχέση της με το Μέγαρο Μουσικής απέκτησε ξεχωριστή σημασία.
Εκεί δημιούργησε το AnnexM, ένα Κέντρο Εικαστικών Τεχνών που λειτούργησε όχι μόνο ως χώρος εκθέσεων αλλά και ως πεδίο παραγωγής νέων έργων και διαλόγου ανάμεσα στις τέχνες. Χωρίς ιδιαίτερη θορυβώδη προβολή, κατάφερε να διαμορφώσει έναν σταθερό και υπολογίσιμο πυρήνα εικαστικής δραστηριότητας, φιλοξενώντας τόσο ατομικές παρουσιάσεις σύγχρονων καλλιτεχνών όσο και σημαντικές ομαδικές εκθέσεις. Για την ίδια, η επιμέλεια δεν ήταν απλώς μια οργανωτική διαδικασία αλλά ένας τρόπος σκέψης, μια σύνθετη άσκηση σύνδεσης έργων, ιδεών και ιστορικών συμφραζομένων.
Της οφείλουμε, επομένως, όχι μόνο τη δημιουργία ενός μουσείου, αλλά και έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε τις εκθέσεις: ως ζωντανά πεδία συνομιλίας. Διέθετε γνώση, επιμελητικό ένστικτο και μια σπάνια ικανότητα να αναδεικνύει απρόσμενες συγγένειες ανάμεσα σε καλλιτέχνες, εποχές και μορφές έκφρασης, με μια πνευματική διαύγεια και ένταση που συχνά ξεπερνούσε τα σωματικά όρια που της επέβαλλε η ασθένειά της.
Η Αννα Καφέτση αντιμετώπιζε από νεαρή ηλικία σοβαρά κινητικά προβλήματα λόγω μυοπάθειας. Για πολλά χρόνια κινούνταν με ηλεκτρικό αμαξίδιο και χρειαζόταν συνεχή φροντίδα, χωρίς όμως αυτό να ανακόπτει τη δραστηριότητά της ή τη δημόσια παρουσία της. Παρέμεινε μέχρι τέλους παρούσα σε σημαντικά καλλιτεχνικά γεγονότα, διεκδικώντας με την ίδια επιμονή χώρο για τη σύγχρονη τέχνη αλλά και για την ίδια μέσα σε αυτή.
Πρόσφατα βρέθηκε στην Μπιενάλε της Βενετίας, ενώ μόλις πριν από μία εβδομάδα είχε ξεναγηθεί από τη Συραγώ Τσιάρα στην έκθεση για τη Ρωσική Πρωτοπορία στην Εθνική Πινακοθήκη. Παράλληλα ετοίμαζε μια έκδοση για την ιστορία των θεσμών και τη σύγχρονη τέχνη, αλλά και μια νέα έκθεση με έργα της Δανάης Στράτου, αποδεικνύοντας πως, ακόμη και σε μια περίοδο πιο έντονης σωματικής καταπόνησης, συνέχιζε να σχεδιάζει το επόμενο βήμα.
«Την έτρωγε το σαράκι»
Όμως το τελευταίο διάστημα, μετά το ταξίδι της στη Βενετία, αντιμετώπισε αναπνευστικά προβλήματα, χωρίς ωστόσο τίποτα να προμηνύει το τέλος που ήρθε ξαφνικά στις 20 του μηνός. «Την έτρωγε το σαράκι» λένε άνθρωποι που τη γνώριζαν καλά. Και αυτό όντως ίσχυε: δεν ξεπέρασε ποτέ τον τρόπο με τον οποίο απομακρύνθηκε αιφνιδιαστικά από το ΕΜΣΤ το 2014, επί υπουργίας Κώστα Τασούλα, ούτε και τις υποσχέσεις περί «ηθικής αποκατάστασης» που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Το μεγάλο της αίτημα, να ανοίξει η ίδια το μουσείο και να το θέσει σε λειτουργία, δεν εκπληρώθηκε. Για πολλούς ανθρώπους του χώρου, αυτή η εκκρεμότητα παρέμενε μια ανοιχτή, επώδυνη πληγή.
Δεν ήταν εύκολος άνθρωπος, λένε αρκετοί από όσους συνεργάστηκαν μαζί της. Συγκεντρωτική, απαιτητική και συχνά απόλυτη, μπορούσε να γίνει σκληρή όταν ένιωθε ότι διακυβευόταν το μέλλον του ΕΜΣΤ – ή το δικό της μέσα σε αυτό. Οι συγκρούσεις της με προέδρους διοικητικών συμβουλίων υπήρξαν έντονες και τελικά συνέβαλαν στην απομάκρυνσή της από το μουσείο, που παρέλαβε ουσιαστικά «στα χαρτιά» το 2000 και κατάφερε, ύστερα από δεκατέσσερα χρόνια περιπετειών, να εγκαταστήσει στο παλιό εργοστάσιο Φιξ, όπου σήμερα λειτουργεί ως ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς θεσμούς της χώρας.
Την κηδεία της θα αναλάβει το Μέγαρο Μουσικής, ένας χώρος που υπήρξε με κάποιον τρόπο το τελευταίο της σπίτι. Και η λέξη δεν χρησιμοποιείται μεταφορικά.
Η Αννα Καφέτση δινόταν ολοκληρωτικά στους θεσμούς και στα έργα που υπηρετούσε, αφήνοντας πίσω της όχι μόνο ένα μουσείο ή μια σειρά σημαντικών εκθέσεων, αλλά μια ολόκληρη αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει σύγχρονος πολιτισμός στην Ελλάδα.
